با درخت کاری در کلان شهرها ، می توان جلوی آلودگی هوا را گرفت ، اما کدام درخت و گیاه در کجا باید کاشته شود؟

باد در میان برگهای درختان می‌پیچد و سایه‌سار درختان و زمزمه برگها در تو حسی زیبا و آرام‌بخش پدید می‌آورد. اینجا، روستایی دور از همهمه شهر نیست، تکه‌ای سرسبز است در میانه شهر و در کنار هزاران خودرو که می‌روند و می‌آیند و می‌آلایند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز به نقل از ایرنا ، با روند سرسام آور رشد شهرها، ایجاد فضای سبز در نقاط مختلف شهرها و خیابانها به امری حیاتی بدل شده است اما گامهایی که در این راه برداشته می‌شود، باید کاملا حساب شده باشد: باید با دقت به این پرسش، پاسخ داد که کدام درخت و گیاه در کجا باید کاشته شود؟
درختکاری و ایجاد فضای سبز شهری بدون در نظر گرفتن سازگاری گیاهان با محیط و اقلیم منطقه، می‌تواند پیامدهای ناخوشایند مختلفی داشته باشد که از ایجاد حساسیت در مردم گرفته تا خراب کردن چرخه بوم‌شناختی را در برمی‌گیرد.

گیاهان بومی در مقایسه با گیاهان غیربومی برتری‌ها و ضعف‌هایی دارند که در ایجاد فضای سبز باید همه آنها در نظر گرفته شوند.

برای مثال، کاشت برخی درختان سوزنی برگ در محیطی غیر از زیستگاههای سازگار با آنها، چرخه بوم شناختی زمین اطراف را برهم می‌زند و روی زندگی موجودات زنده منطقه اثر جدی می‌گذارد.

از طرف دیگر، برخی درختان بومی یک منطقه، مانند صنوبر که از لحاظ اقتصادی بسیار مفید هستند، برای استفاده در فضای سبز شهری مناسب نیستند زیرا در فصل بهار پرزهای فراوانی درهوا می‌پرا کنند که باعث ایجاد حساسیت در افراد می‌شوند و تمام فضای شهر را پر می‌کنند.

برخی از درختان سپیدار از خانواده تبریزی‌ها نیز چنین خصوصیاتی دارند و در نتیجه هنگام انتخاب آنها برای استفاده در فضای سبز شهری باید محتاطانه عمل کرد.

برخی کارشناسان می‌گویند گاه برای انتخاب گونه‌های گیاهی که برای ایجاد فضای سبز به کار می‌روند، بیشتر به سریع‌الرشد بودن آنها توجه می‌شود تا به سازگاری آنها با محیط و اقلیم و یا دوام آنها.

البته گیاهان بومی یک منطقه که در گذر سالها و قرنها با یک اقلیم سازگار شده‌اند، در اکثر موارد بهترین گزینه محسوب می‌شوند و به گفته متخصصان، با دستکاری و اصلاح ژنتیکی برخی از گیاهان بومی، می‌توان ویژگی‌های مناسب برای رشد شهری را در آنها تقویت کرد.

اما نگاهی کوتاه به فضای سبز برخی شهرها از جمله تهران نشان می‌دهد که بیشترین گونه‌های به کار رفته در فضای سبز، غیربومی هستند.

کارشناسان معتقدند در جهان هستی، گیاهان نیز مانند انسان‌ها، جانوران و میکروارگانیسم‌ها(باکتری، ویروس و…) موجودات زنده‌ای هستند که شاخص‌زیست یعنی تغذیه، تنفس، رشد، تولید مثل و نهایتا مرگ در تمامی آنها به طور محسوس مشاهده شده و تداوم دارد.

درختان نیز در فرآیندهای مختلف زندگی خود، زمان بهره‌برداری متغیر و محدودی دارند که در علم جنگل‌داری به آن “زمان برداشت” گفته می‌شود.

در هر صورت در هر مکانی که شرایط و امکانات زیست محیطی مناسب یک گونه باشد، درختان عمر طبیعی خود را به پایان خواهند رساند که به این دوره “زمان بهره‌برداری فیزیولوژیک” گفته می‌شود.

اما در این میان درختانی که هنوز به پایان عمر مفید خود نرسیده و از بین می‌روند نیز زیاد به چشم می‌خورد.

خاک، آب و هوا، موقعیت جغرافیایی و فیزیولوژی منطقه عواملی هستند که باید برای کاشت و پرورش گیاه مدنظر قرار گیرند و بدون شک در استقرار و یا عدم استقرار درختان دست کاشت و یا خود رو بسیار حائز اهمیت هستند.

گاه چنین به نظر می‌آید که در انتخاب گیاهان برای فضای سبز فقط سریع الرشد بودن، سبز شدن و سایه‌افکنی گیاه در نظر گرفته می‌شود، و به دوام آنها چندان اهمیتی داده نمی‌شود.

یکی از محققان بخش تحقیقات جنگل موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور معتقد است استفاده از درختان غیر بومی برای ایجاد فضای سبز در دراز مدت جوابگو نخواهد بود.

مهندس مصطفی خوشنویس به خبرنگار علمی ایرنا گفت: برخی از درختان غیر بومی مانند سروهای نقره‌ای که بومی “آریزونای آمریکا” هستند و وارد ایران شده‌اند جزو درختان سریع الرشد هستند که برای ایجاد فضای سبز بسیار مورد توجه مدیران قرار گرفته‌اند.

وی ادامه داد: درختان بومی شاید در مدت زمان بیشتری نیاز ایجاد فضای سبز را فراهم کنند اما طول عمر آنان بسیار بیشتر از فضای سبزی است که با درختان غیربومی ایجاد شده‌است.

به عنوان مثال فضای سبزی که با درختان غیر بومی ایجاد شده ممکن است در مدت زمان پنج سال به بهره‌برداری برسد اما ممکن است این زمان در درختان بومی ‪ ۱۰‬سال باشد اما با این تفاوت که فضای سبزی که با درختان بومی ایجاد می‌شود تا سالیان بسیار طولانی مثلا تا ‪ ۵۰۰‬هزار سال نیاز به احیاء ندارد در حالی که فضای سبز ایجاد شده با درختان غیربومی بعد از مدت زمان کوتاهی مثلا ‪ ۴۰‬تا ‪ ۵۰‬سال نیاز به احیا دارند.

درایران بیش از ‪ ۸‬هزار گونه درختی و درختچه وجود دارد که هر کدام می‌توانند در ایجاد فضای سبز جایگاه خاصی داشته باشند.

سرو کوهی، برخی سوزنی برگ ها، بلوط، راش، افرا، سرو ابرقو، زربین، سرو شیراز، زبان گنجشک، داغداغان، زرشک، شیر خشت، گون، کلاه میر حسین و غیره از جمله درخت‌ها و درختچه‌های بومی کشور ما هستند که هر کدام می‌توانند در ایجاد فضای سبز کشور جایگاه ویژه‌ای داشته باشند.

گونه‌ای سرو کوهی که در کوهستان‌ها و مناطق سرد و خشک می‌روید، درختی کند رشد است اما اگر از آن برای ایجاد فضای سبز استفاده کنیم و حوصله به خرج دهیم فضایی همیشه سبز با دوام بیش از هزار سال خواهیم داشت.

همواره مشاهده می‌شود که درختان سوزنی برگ بعد از گذشت چند سال اجازه رشد گیاهی دیگر در زیر پای خود را نمی‌دهند یعنی محدوده دور درخت خشک و از پوشش گیاهی تهی می‌شود. به گفته مهندس خوشنویس، درخت اکالیپتوس نیز همین خصلت را دارد و اجازه رشد به هیچ گیاهی را در پای خود نمی‌دهد.

وی دراین خصوص توضیح داد: این درختان با ریختن برگ خود پای درخت قشری را ایجاد می‌کنند که باعث تغییر ‪ PH‬خاک می‌شود که در این حالت هیچ گیاهی قادر به رشد نیست اما با انجام برخی کارها مانند زیر رو کردن خاک پای درخت و مدفون کردن این برگ‌ها زیر خاک می‌توان به رفع این مشکل کمک کرد و این مخلوط خاک برگ را به عنوان کودی طبیعی به کار برد.

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع می‌گوید به طور کلی ایجاد فضای سبز با گونه‌های غیر بومی از دیدگاه علمی صحیح نیست.

وی افزود: در ایجاد فضای سبز اینکه چه درصدی از فضا را به گونه‌های غیر بومی اختصاص دهیم بسیار مهم است. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان این فضا نباید از ‪ ۱۰‬درصد بیشتر باشد و بخش اعظم فضا باید به گونه‌های بومی اختصاص یابد که از پایداری بیشتری برخوردار هستند.

این محقق بخش جنگل‌ها اظهار داشت: فضای سبزی که با درختان غیر بومی ایجاد می‌شود ممکن است در کوتاه مدت فضای سبز و زیبایی را نسبت به گونه‌های بومی به نمایش بگذارند اما در دراز مدت دچار آسیب می‌شوند.

به گفته وی گونه‌هایی که سریع‌الرشد هستند ازطول عمر کمتری برخوردارند.

خوشنویس تاکید کرد: اینکه درایجاد فضای سبز به طور کلی دور گونه‌های غیر بومی را خط بکشیم عاقلانه نیست و اینکه گونه بومی را نسبت به غیربومی ارج نهیم نیز کار مناسبی نیست بلکه هر گونه باید جایگاه خودش را پیدا کند.

وی ادامه داد: البته برخی گونه‌های غیر بومی هستند که بعد از گذشت قرن‌ها با محیط سازگار شده و به صورت بومی منطقه درآمده‌اند و حتی برخی از آنان برای توسعه فضای سبز نسبت به گونه‌های بومی مقاوم‌تر هستند اما این امر نسبی است و پیامدهایی دارد.

هر از چند گاه خبرهایی از سقوط درختانی همچون صنوبر یا چنار در خیابان های شهری یا معابر عمومی در استان‌های کشور می‌شنویم که این حوادث گاه با خسارات مالی و جانی همراه است.

علت افتادن این درختان زودتر از زمان موعودشان می‌تواند به عوامل مختلفی همچون کهنگی، بیماری و یا سیمانی بودن اطراف درخت بستگی داشته باشد.

این در حالی است که در بسیاری از کشورهای جهان برای درختان شناسنامه صادر می‌کنند که البته این کار چند سالی است در کشور ما به خصوص در تهران از سوی شهرداری‌ها در حال انجام است اما در کشورهای دیگر وقتی شناسنامه صادر می‌شود تمام خصوصیات درخت نوشته شده و در آن زمان بریدن درخت نیز مشخص شده است.

اما در ایران شناسنامه به این معنا نیست بلکه فقط به حک کردن یک تکه فلز بر بدن درخت اکتفا کرده‌اند و بیشتر کاربرد سرشماری دارد.

به عنوان مثال می‌توان به درختان چنار کنار خیابان ولیعصر که از رده درختان معروف نیز هستند اشاره کرد که سالانه شاهد افتادن تعداد زیادی از آنان هستیم.

در این که درخت چنار بومی کشور ما هست یا نه هنوز بین محققان بخش جنگل اختلاف نظر وجود دارد اما در هر صورت درختی با این خصوصیات در مقابل اقلیم ما خوب جواب داده است حال اینکه چرا برخی از آنان زودتر از زمان موعود می‌افتند نیاز به کارشناسی دارد.

افتادن یکی از درختان چند صد ساله غیربومی صنوبر دراستان گیلان، سقوط درختی از جنس چنار شرقی در یکی دیگر از شهرهای کشور و چندین خبر از این دست سندی بر صحت این ادعاست.

مساله سقوط درختان در خیابان‌ها برای اولین بار نبوده و آخرین بار نیز نخواهد بود، هر ساله چنین اتفاقات ناخواسته‌ای در جای جای مختلف به وقوع می‌پیوندد، به طوری که حدود چندین سال پیش نیز چنین رویدادی در مرکز استان مشهد اتفاق افتاد و تعدادی از درختان سپیدار کاشته شده در حاشیه خیابان روی خودروها سقوط کردند که زیان‌هایی را نیز به همراه داشتند.

حال چند سوال پیش می‌آید اینکه آیا ماهیت اصلی این گونه از درختان این طوراست که بعد از گذشت مدت زمانی می‌افتند؟ یا اینکه بومی منطقه نیستند و در برابر اقلیم بیگانه زود از پا در می‌آیند؟
دراین خصوص محقق بخش تحقیقات جنگل موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور می‌گوید سالیان طولانی است که چنار در کشور ما رشد می‌کند اما اینکه این گونه بومی منطقه است یاخیرمحققان بخش جنگل هنوز به نتیجه‌ای نرسیده‌اند و بین محققان در این خصوص اختلاف نظر وجود دارد.

مهندس مصطفی خوشنویس در ادامه گفت وگو با خبرنگار علمی ایرنا گفت:
رویشگاه اصلی این درخت مشخص نیست اما نشان داده که بدون تنش‌های محیطی در منطقه ما قابل رشد است و طول عمری تا حدود ‪ ۵۰۰‬سال یا بیشتر را بین گونه‌های درختی باز کرده است.

وی با بیان اینکه پایه‌های درخت چنار تا ‪ ۴۰۰ ،۳۰۰‬و حتی هزار و ‪۲۰۰‬ سال نیز در کشور وجود دارد اظهار داشت: برای چناری در قطر شش متر و ‪۴۰‬ سانت با عمر هزار و ‪ ۲۰۰‬سال در روستای کتلی در استان خراسان شمالی شناسنامه صادر شده و از این نوع درختان کهنسال در بسیاری از مناطق کشور دیده می‌شود.

وی در پاسخ به سوالی در مورد علت افتادن برخی از درختان چنار حاشیه معابر، گفت: افتادن این درختان زودتر از عمر متوسطشان، دلایل مختلفی دارد.

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع ادامه داد: این درختان در محلی بین خیابان و پیاده رو قرار دارند که دیواره سیمانی زیر زمین، مانع از ریشه پراکنی آنها می‌شود و وقتی که درخت تاج گسترده پیدا می‌کند با پراکنی ریشه همخوانی ندارد که این امر باعث از بین رفتن تعادل درخت و در نهایت سرنگون شدن آن می‌شود.

خوشنویس ادامه داد: همچنین چون آب به طور مداوم از زیر آن می‌گذرد، درخت برای یافتن آب و مواد غذایی مورد نیاز، نیازی به ریشه پراکنی احساس نمی‌کند که دراین صورت هماهنگی بین تاج درخت و ریشه آن به هم می‌خورد.

همچنین یک عضو شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور به خبرنگار ایرنا گفت: ایران از لحاظ تنوع اقلیمی و مناطق رویشی گیاهان وضعیت خاصی دارد که در کمتر کشوری دیده می‌شود.

مهندس مرتضی ابراهیمی رستاقی افزود: کشور ما تنوع گونه‌ای بسیار بالایی چه از لحاظ درخت و چه درختچه دارد که هر کدام می‌توانند در ایجاد فضای سبز شهری جایگاه ویژه‌ای داشته باشند.

وی ادامه داد: امروزه گونه‌های سوزنی برگ آنهم از نوع غیر بومی، در ساختار اصلی فضای سبز نقش تعیین‌کننده ای ایفا می‌کنند که این ساختار حتی در برخی مناطق که به هیچوجه با گونه‌های سوزنی برگ چه بومی و چه غیر بومی سازگاری ندارند، نیز مشاهده می‌شود.

درایران حدود دو میلیون هکتار جنگل سوزنی برگ بومی با نام “سرو کوهی” یا “ارس” وجود دارد.

وی با اشاره به فضای سبز شهر تهران گفت: اکثر گونه‌های به کار برده شده در فضای سبز تهران غیربومی هستند درحالی که تهران و اطراف آن رویشگاه گونه‌های بسیار زیادی از درخت و درختچه‌های زیبا است.

ابراهیمی افزود: گونه‌هایی مانند انواع “پرند”، “شیرخشت” و “بادام” از گونه‌های بومی تهران هستند که دارای گل‌های بسیار زیبایی می‌باشند که می‌توانند در ایجاد فضای سبز جایگاه ویژه‌ای داشته باشند در حالی که فضای سبز شهر تهران بیشترین درصد آن به گونه‌های غیر بومی اختصاص دارد.

وی در ادامه با تاکید بر تحقیقات بیشتر بر روی گونه‌های بومی منطقه گفت: به عنوان مثال در سال ‪ ۱۸۱۲‬درخت “انجیری” که بومی ایران است به کشور انگلستان برده و در ” هایدپارک” آنجا کاشته شد و امروزه این درخت به دلیل زیبایی خاصی که دارد در اکثر پارک‌های اروپا یافت می‌شود.

عضو شورای عالی جنگل، مرتع و آبخیزداری سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور افزود: درخت انجیری به دلیل ساختار زیبای مینیاتوری و ایجاد رنگ‌های متنوع، از گونه‌های بسیار زیبای بومی ایران است که مورد توجه خاص اروپائیان قرار گرفته در حالی که در هیچ یک از پارک‌ها و یا فضای سبز کشورمان این درخت به کار نرفته است.

به گفته وی گونه انجیری انحصاری بومی نیمرخ شمالی البرز است.

وی در ادامه تاکید کرد: استقرار گونه‌های بومی نسبت به غیر بومی از نیازهای کمتری از لحاظ خاک و آبیاری برخوردار است که از این رو ایجاد فضای سبز با گونه‌های بومی هم مقرون به صرفه است و هم اینکه از دوام بیشتری برخوردار خواهند بود.

ابراهیمی افزود: البته می‌توان از ترکیب گونه‌های بومی و غیر بومی ترکیب جدیدی تولید کرد که با محیط سازگارتر باشد و از آنها در ایجاد فضای سبز استفاده کرد.

وی با اشاره به اینکه باید برروی گونه‌های مختلف کار شود گفت: به عنوان مثال ایران که رویشگاه اصلی گل لاله است، جایگاهی به عنوان رویشگاه اصلی این گل زیبا ندارد در حالی کشور هلند به نام ” کشورلاله” معروف شده است زیرا آنان برروی این گونه کار کرده و توانستند گونه‌های متنوع سازگار با محیط تولید کنند.

وی تاکید کرد مسوولان زیباسازی فضای شهر متولی فرهنگ‌سازی استفاده از گونه‌های بومی برای ایجاد فضای سبز هستند.

همچنین مدیر عامل پارک‌ها و فضای سبز شهرداری تهران به خبرنگار علمی ایرنا گفت: در ایجاد فضای سبز شهر تهران از گونه‌های گیاهی سازگار و ماندگار با شرایط اقلیمی منطقه استفاده می‌شود.

مهندس علی محمد مختاری افزود: از دو سال پیش انتخاب گونه‌های سازگار با محیط و ماندگار برای ایجاد فضای سبز شهر تهران آغاز شد و اکنون سعی می‌شود براساس اقلیم گونه‌ها انتخاب شود.

وی اظهار داشت: به عنوان مثال گونه‌ای که در منطقه شمال تهران استفاده می شود در اراضی جنوب قابل کشت نیست و مورد استفاده نیز قرار نمی‌گیرد.

وی ادامه داد: گونه‌ای به نام ” سندروس دئودورا” برای کشت در پارک ها مناسب است درحالی که در سایر مناطق شهری از جمله رفیوژها و معابر مناسب نیست.

به گفته وی این گونه سوزنی برگ دارای تاجی بزرگ و برای رشد نیاز به حجم زیادی دارد، همچنین به آلودگی و گرما حساس است و بیشتر هم در مناطق شمالی تهران که دارای هوای تقریبا سرد و معتدل است استفاده می‌شود.

مختاری گفت: ایجاد فضای سبز در پارک ها، معابر و میادین سطح شهر دارای اصول و ضوابط خاص طراحی است که “مطالعات اولیه”، “مراحل طراحی” و “اجرا” از محورهای اصلی این ضوابط است.

وی با بیان اینکه تمام این ضوابط دارای استاندارد بین‌المللی است افزود: سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرداری تهران در تلاش است اصول و ضوابط استاندارد بین‌المللی ایجاد فضای سبز را رعایت کند.

مدیرعامل سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرداری تهران اظهار داشت: بررسی شرایط اقلیمی و آب و هوایی منطقه، توجه به نوع خاک و سنگ بستر، دسترسی به منابع آب و روش آبیاری قابل اجرا، انتخاب نوع کاشت با توجه به سبک معماری و یا هدف کاشت، انتخاب گونه‌های گیاهی مناسب و سازگار با محیط و منظرسازی و ایجاد چشم‌انداز و زوایای دید مختلف از جمله این اصول در ایجاد فضای سبز شهری است.

وی تاکید کرد: توجه به نحوه قرارگیری گیاهان در کنار هم از لحاظ ارتفاع، رنگ، تنوع و بافت نیز در ایجاد فضای سبز مورد توجه سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران است.

مختاری در جواب این سوال که چند درصد فضای سبز شهر تهران درختان بومی و چند درصد غیر بومی است گفت: پنج درصد درختان موجود در سطح شهر تهران غیر بومی هستند که استفاده از این گونه‌های غیر بومی صرفا به لحاظ تعیین درصد سازگاری آن گونه‌ها در تهران صورت گرفته است.

به گفته وی همواره سعی می‌شود تا از درختان بومی و سازگار با اقلیم شهر تهران استفاده شود.

مدیرعامل سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرداری تهران،آب و هوای نقاط مختلف تهران، ارتفاع از سطح دریا، میزان نیاز آبی، رعایت اصول و ضوابط طراحی، رعایت بومی بودن گونه‌ها را موارد مورد نظر در انتخاب گونه‌های درختی در سطح شهر تهران عنوان کرد.

مختاری با اشاره به صدور شناسنامه برای برخی درختان سطح شهر تهران گفت: محیط بن درخت، نوع درخت، تعداد، سن، سلامت و وضعیت ظاهری درخت از لحاظ آفات، وضعیت آبخوری، فرم تاج درخت از لحاظ تقارن و زیبایی، معرفی درخت‌های شاخص و ارتفاع آن در شناسنامه صادره آمده است.

همچنین بررسی کنید

آلودگی هوا موجب افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ می شود

پژوهشگران علوم پزشکی می گویند نتایج تحقیقات اخیر بر روی تعدادی کودک ۱۰ ساله نشان …

پوئرتوریکو قانون جدید برای حمایت از زیستگاه لاک‌ پشتهای چرمی تصویب کرد

آلهاندرو گارسیا پادیا، فرماندار پوئرتو ریکو، قانونی را در خصوص حفظ محل لانه‌های لاک‌پشت‌های چرمی …