خانه / اخبار دندانپزشکی / بررسی ساختمان دهان و تفاوت دندان های شیری و دائمی

بررسی ساختمان دهان و تفاوت دندان های شیری و دائمی

دهان و ساختمان دندان

 نقش دهان:
دهان در اعمال زيادي چون صحبت كردن، خنديدن، چشيدن، گاز گرفتن، جويدن و بلعيدن غذا نقش اصلي را به عهده دارد و اولين قسمت دستگاه گوارش است كه از لب‌ها شروع و به حلق منتهي مي‌شود.

اولين قدم در عمل گوارش غذا، خرد كردن و جويدن مواد غذايي است كه وظيفه آن به عهده دندانها مي باشد. دندانها هر يك با شكل ويژه خود به اعمال بريدن (دندانهاي پيش)، پاره كردن (دندانهاي نيش)، نرم و له كردن (دندانهاي آسيا) و نهايتاٌ به عمل جويدن غذا كمك مي كنند. لازم به ذكر است كه جويدن، تكلم و حفظ زيبايي صورت، سه وظيفه اصلي دندانها مي‌باشد.

 لايه‌ها و سطوح مختلف دنداني:
دندان از اجزا، لايه ها و سطوح مختلفي تشكيل شده اند كه هر كدام نام و تعريف مخصوص به خود دارند. همانگونه كه در شكل 1-2 مشخص است، هر دندان به سه قسمت كلي تاج، طوق و ريشه تقسيم مي‌شود:

بخشهاي مختلف دندان. دندان به طور كلي به سه قسمت تقسيم مي‌گردد:
– تاج: قسمتي از دندان است كه در دهان مشاهده مي‌شود.
– ريشه: بخشي از دندان است كه در استخوان فك قرار دارد و ديده نمي‌شود.
– طوق: محل تلاقي تاج و ريشه دندان است. 
لايه هاي مختلف دندان ديده مي‌شوند. لايه سطحي دندان كه در دهان قابل مشاهده است، مينا نام دارد. مينا سخت ترين بافت ساخته شده در بدن انسان است كه بقيه قسمتهاي نرمتر دندان را در برابر آسيبهاي مختلف محافظت مي‌كند. بنابراين اگر اين لايه كه مقاومترين سد محافظ است، به هر علتي چون پوسيدگي يا ضربه از بين برود، دندان بسيار آسيب پذير مي‌گردد.

لايه هاي مختلف دنداني بترتيب از سطح به عمق:
– مينا: خارجي‌ترين لايه پوشاننده تاج كه سخت ترين بافت بدن مي‌باشد
– عاج: لايه زيرين مينا يا لايه مياني دندان
– مغز دندان: داخلي ترين قسمت دندان كه حاوي اعصاب و رگهاي خوني مي‌باشد
– لثه: بافت نرم پوشاننده استخوان فك‌ها و از بافتهاي نگهدارنده دندان است
– سمان: لايه بيروني ريشه كه سطح آن را مي‌پوشاند
– استخوان فك: بافت سخت نگهدارنده دندان

در زير مينا، عاج دندان قرار دارد و بطور كامل، مغز دندان را كه حاوي رگهاي خوني و اعصاب مي‌باشد احاطه نموده است. اين لايه نسبت به مينا از مقاومت كمتري برخوردار است. جايگزين مينا در قسمت ريشه دندان، سمان نام دارد. اين لايه فقط سطح ريشه دندانها را مي‌پوشاند. لذا در شرايط طبيعي، در دهان قابل مشاهده نيست.
بطور كلي دندانها توسط اليافي به استخوان فك چسبيده اند  استخوان فك خود توسط لثه پوشيده شده است. بدين ترتيب، در يك دهان سالم، تنها چيزي كه قابل ديدن است، لثه و مجموعه تاج دندانهاست. به مجموع لثه و استخوان و اليافي كه دندان را در استخوان نگه داشته اند، بافتهاي نگهدارنده دندان گفته مي‌شود.

هر دندان داراي 5 سطح است. سطح خارجي، سطح داخلي، سطح جونده و سطوح بين دنداني يا سطوح كناري دندان.

سطوح مختلف دندانها:
– سطح خارجي، سطحي است كه در مجاورت لب يا گونه ها قرار دارد.
– سطح داخلي: در دندانهاي پايين، سطحي كه بطرف زبان و در دندانهاي بالا سطحي است كه بطرف كام قرار دارد.
– سطح جونده: سطح رويي دندان است كه در دندانهاي عقب، پهن و داراي برجستگي و فرو رفتگي است و در دندانهاي جلو تيز و برنده است.
– سطوح بين دنداني، سطحي است كه مجاور دندان كناري قرار مي‌گيرد. هر دندان دو سطح كناري دارد.

دوره‌هاي دنداني و زمان رويش

هر فردي در زندگي خود دو سري دندان دارد: شيري و دائمي (شكل 5-2) و سه دوره دندانی را پشت سر ميگذارد: دوره دندان شيري، دوره دندانی مخلوط (دوره ای که دندانهای شيري بتدريج جای خود را به دندانهای دائمي ميدهند و در دهان کودک مخلوطی از دندانهای شيري و دائمي ديده ميشود ) و نهايتاً  دوره دندان دائمي.
الف) دندانهاي شيري:
• زمان رويش اولين دندان شيري: حدود 6 ماهگي
• زمان تكميل دندانهاي شيري: 2 تا 5/2 سالگي
• تعداد كل دندانهاي شيري: 20 عدد (در هر نيم فك 5 دندان)
• اگر زمان رويش هر دندان نسبت به زمان اصلي آن با توجه به جدول حدوداً 9 ماه به تأخير بيافتد، فرد بايد به مركز بهداشتي درماني ارجاع داده شود.

زمان رويش دندانهاي شيري

دندانهای فك

پيش مياني

پيش طرفي

نيش

آسياي اول

آسياي دوم

فك بالا

12-8 ماهگي

13-9ماهگي

22-16 ماهگي

19-13 ماهگي

33-25 ماهگي

فك پايين

10-6 ماهگي

16-10 ماهگي

23-17 ماهگي

18-14 ماهگي

31-23 ماهگي

ب) دندانهاي دائمي:
• زمان رويش اولين دندان دائمي: حدود 6 سالگي
• زمان تكميل دندانهاي دائمي(بجز عقل): حدود 12 الي 13 سالگي
• تعداد كل دندانهاي دائمي (با در نظر گرفتن دندانهاي عقل): 32 عدد (در هر نيم فك 8 دندان)
• از حدود 5/5 تا 12 سالگي به تدريج دندانهاي شيري لق مي‌شوند و مي‌افتند. معمولاً 2 تا 6 ماه پس از افتادن هر دندان شيري، دندان دائمي جانشين رويش مي‌‌يابد و تا پايان عمر در دهان باقي مي‌ماند.

زمان رويش دندانهاي دائمي

دندان های فك

پيش مياني

پيش طرفي

نيش

اولين آسياي كوچك

دومين آسياي كوچك

اولين آسياي بزرگ

دومين آسياي بزرگ

سومين‌آسياي بزرگ

(دندان عقل)

فك بالا

8-7 سالگي

9-8 سالگي

12-11 سالگي

11-10 سالگي

12-10 سالگي

7-6 سالگي

13-12 سالگي

21-17 سالگي

فك پايين

7-6 سالگي

8-7 سالگي

10-9 سالگي

12-10 سالگي

12-11 سالگي

7-6 سالگي

13-11 سالگي

21-17 سالگي

تفاوت دندانهاي شيري و دائمي
دندانهاي شيري و دائمي با يكديگر تفاوتهايي دارند كه آنها را از يكديگر قابل تشخيص ميسازد

تفاوتهاي ميان دندانهاي شيري و دندانهاي دائمي

معيار

دندان شيري

دندان دائمي

اندازه

كوچكتر

بزرگتر

رنگ

روشن

كدر

تاج

كوتاهتر(پيازي شكل)

بلندتر

طوق

تنگ تر

گشادتر

سطح جونده

كوچكتر

بزرگتر

ريشه

باريكتر

پهن تر

ضخامت مينا

نازكتر

ضخيم‌تر

ضخامت عاج

نازكتر

ضخيم‌تر

مغز دندان

وسيع

كوچكتر

اهميت دندانهاي شيري و دندان 6 سالگي
 دندانهاي شيري :
خيلي از افراد هنوز تصور مي‌كنندكه دندانهاي شيري اهميتي ندارند، چرا كه به زودي جايشان را به دندانهاي دائمي خواهند داد. در صورتيكه اين دندانها در زماني كه در دهان هستند، وظايف اساسي را بعهده دارند و بعضي از آنها تا سن 12 سالگي هم در دهان باقي مي‌مانند. عمده وظايف دندانهاي شيري سالم به شرح ذيل مي‌باشد:
• حفظ فضاي لازم براي رويش دندانهاي دائمي.  دندانهاي شيري به عنوان راهنماي رويش صحيح دندانهاي دائمي محسوب مي‌شوند. بنابراين اگر زودتر از دست بروند سبب جابجايي و نامرتب شدن دندانهاي دائمي بدليل كمبود فضا خواهند شد كه درمان آن هزينه گزافي به خانواده‌ها تحميل خواهد كرد. همچنين در صورتيكه دندانهاي شيري بيش از زمان لازم در دهان باقي بمانند، باعث بروز مشكلات رويشي دندانهاي دائمي مي‌گردند (شكل 6-2).
• كمك به رشد و تكامل صورت. درصورتيكه دندانهاي شيري زود كشيده شوند، رشد فكي بدرستي انجام نخواهد شد.
• اهميت در جويدن و هضم غذا. كودك در حال رشد به تغذيه مناسب نياز دارد و تغذيه مناسب با دندانهاي پوسيده دچار اشكال شده و سلامت كودك را به خطر مي‌اندازد.
• اهميت در تكلم و بيان صحيح حروف. بنابراين از لحاظ رفتاري كودك راحت‌تر با كودكان ديگر ارتباط برقرار مي‌كند.
• آسيب‌هايي كه به دندانهاي قدامي شيري وارد مي‌شود، ممكن است سبب عفوني شدن آنها شده و تغييراتي از جمله تغيير رنگ، نقص در شكل و كج شدن جوانه دندانهاي دائمي زيرين خود را باعث خواهند شد. به عبارتي، پوسيدگي دندان شيري مي‌تواند موجب آسيب به جوانه دندانهاي دائمي زيرين خود گردد.
زود كشيده شدن دندانهاي شيري و يا دير افتادن آنها باعث كمبود فضا براي رشد دندانهاي دائمي مي‌شود. لذا اين دندان در هنگام رشد، با مشكل مواجه شده و كج و نامرتب در دهان ظاهر مي‌شوند.

 دندان 6 سالگي و علت اهميت آن:
• اين دندان اولين آسياي بزرگ دائمي مي‌باشد كه به دندان 6 سالگي معروف است و زمان رويش آن هم در 6 سالگي است. اين دندان الگوي رويش ساير دندانهاي دائمي است و اگر در جاي صحيح خود در زمان مناسب رويش پيدا كند، تقريباً مي‌توان انتظار داشت كه ساير دندانهاي دائمي هم صحيح و مرتب رويش يابند.
• محل رويش آن پشت آخرين دندان شيري يعني دندان آسياي دوم شيري است .  اين دندان، اولين دندان دائمي است كه جانشين دندان شيري نمي‌شود و بدون افتادن دندان شيري ، رويش مي‌يابد. لذا اكثر والدين تصور مي كنند كه اين دندان شيري است و با اين باور غلط كه اگر دندان شيري بيافتد، دندان ديگري بدون هيچ مشكلي به جاي آن مي‌رويد، تلاشي براي تميز نگاه داشتن آن نمي‌شود و اين در حالي است كه دندان 6 با تمام اهميتي كه براي آن ذكر شد،  بايد تا پايان عمر در دهان باقي بماند، اما زودتر پوسيده شده و از بين مي رود و مشكلات متعدد دنداني بعدي را ايجاد مي‌نمايد.
معاينه دهان و دندان

براي معاينه دهان، وسايل زير لازم است:
 چوب زبان (آبسلانگ)
 چراغ قوه
 گاز تميز

 روش معاينه:
1. دستهايتان را با آب و صابون بشوييد.

2. معاينه شونده را روي يك صندلي بنشانيد. خود شما جلوي روي او بايستيد؛ از او بخواهيد كه دهان خود را كاملاً باز كند. با چراغ قوه فضاي دهان را روشن كنيد.
3. براي اينكه لثه و همه سطوح دندانها را بتوانيد بخوبي معاينه كنيد، بايستي از يك طرف فك بالا شروع و بطور منظم با بررسي كليه سطوح دنداني به سمت ديگر فك معاينه را ادامه داده و سپس به همين ترتيب براي فك پايين عمل ‌نماييد.
4. براي معاينه لثه و سطح زباني دندانهاي فك پايين، بايد زبان و براي معاينه لثه و سطح لبي دندانهاي فك بالا و پايين، لبها و گونه را با چوب زبان از سطح لثه دور نماييد (شكل 9-2).
5. براي معاينه زبان، نوك آن را با گاز تميز گرفته و به سمت خارج از دهان بكشيد و تمام سطوح آنرا به دقت نگاه كنيد.

 نكات مورد توجه در هنگام معاينه:
• تمام قسمتهاي لثه، كف دهان (زير زبان)، كام، داخل گونه‌ها و لب‌ها را به دقت معاينه كرده تا اگر تورم، زخم و يا هر چيز غير طبيعي ديگر وجود داشته باشد، متوجه آن شده و بيمار را به مركز بهداشتي درماني ارجاع نماييد.
• همه سطوح مختلف را در تك تك دندانها معاينه كنيد. وجود پلاك ميكروبي، جرم، پوسيدگي ‌دندان ( از يك لك كوچك قهوه‌اي يا سياه‌رنگ گرفته تا سوراخ شدگي دندان) را بررسي نماييد.
• از آنجا كه پوسيدگي دنداني مي‌تواند همراه با درد باشد، بايستي در اين خصوص از مراجعه كننده يا همراه او وجود درد و يا سابقه درد دنداني را جويا شد.

 در هنگام برخورد با موارد زير بيمار را به مركز بهداشتي درماني ارجاع دهيد:
o درد شديد
o تورم روي صورت يا داخل دهان (با درد يا بدون درد)
o بد بودن حال عمومي بيمار( تب، لرز، رنگ پريدگي و ضعف)
o درد در زمان خوردن يا نوشيدن غذاهاي سرد، گرم، ترش يا شيرين و يا در هنگام فشار دندانها بر روي هم.
o خونريزي] در صورتيكه علي رغم ارائه توصيه‌هاي لازم (در فصل لثه و بيماريهاي آن) خونريزي همچنان ، تداوم داشته باشد[.
o وجود جرم دنداني

توجه مهم:
 هميشه به ياد داشته باشيد كه پس از انجام معاينه دهان و دندان فرد مراجعه كننده، با توجه به گروه سني و شرايط خاص او، آموزشها و توصيه‌هاي بهداشتي لازم كه هر كدام به تفصيل در فصلهاي مربوطه بيان شده است با حوصله و دقت لازم به بيمار يا همراه او ارائه شود.

همچنین بررسی کنید

لق شدن دندان در بزرگسالی را جدی بگیرید

مسواک زبر و رعایت نکردن بهداشت دهان و دندان از عوامل لق شدن دندان ها …

آیا جرم گیری به مینای دندان آسیب می رساند؟

جرمگیری به مینای دندان آسیبی وارد نمیکند و تنها لایه سطحی که جرم هست، از …