خانه / بهداشت روان / انواع خدمات بهداشت رواني و چگونگی ارائه خدمات به جامعه و مشکلات پیش رو ( مرجع کامل اطلاعات )

انواع خدمات بهداشت رواني و چگونگی ارائه خدمات به جامعه و مشکلات پیش رو ( مرجع کامل اطلاعات )

انواع خدمات بهداشت رواني
 براي فعاليت هاي بهداشت روان روشها و برنامه هاي  متفاوتي  وجود دارد كه  عبارتند از :
1. آموزش  بهداشت روان
2.  مبارزه با علل بيماي يا عوامل  موثر در انتقال آن
3. افزايش مقاومت فردي –اجتماعي
4.  مشاوره و راهنمائي
5. بيماريابي ومداخله اوليه
6.  اصلاح نظام مراقبتي
7. نوتواني در خانه و اجتماع
8. حرفه درماني
هر يك از اين روشها و برنامه ها ممكن است تمام يا بخشي  از فعاليتهاي پيشگيري اوليه ، ثانويه و يا نوع سوم باشند . مبارزه  با علل  بيماريها و افزايش مقاومت  در برابر ابتلاء  به بيماريها پيشگيري اوليه بيماريابي پيشگيري ثانويه ،نوتواني پيشگيري نوع سوم و بالاخره آموزش بهداشت روان و مشاوره  از هر نوع  پيشگيري به حساب  ميابند .
جمعيتهاي آسيب پذير در بهداشت روان
گرچه بهداشت روان با اين مفهوم خود را در برابر تمام بيماران وهمه مردم متعهد مي بيند ، اما بدليل  محدوديت امكانات كشوري و بمنظور موفقيت  بهتر بناچار از جمعيتهاي نيازمندبه خدمات بهداشت روان  گروهها و جمعيتهائي  را كه نيازمندي  بيشتر داشته و آسيب پذيري زيادتري از نظر بهداشت  روان دارند ، انتخاب و فعاليت هاي خود را بر آنان متمركز مي نمايند بيماران  و معلولين رواني عقب ماندگان ذژهني  و بيماران صرعي ، كودكان ونوجوانان  ، زنان باردار و مطلقه داغديده  و افراد بي سرپرست   زندانيان و مهاجران به ترتيب از گروههاي آسيب پذيرند و اهداف در برنامه هاي بهداشت روان مي باشد .

ويژگيهاي فعاليت هاي بهداشت رواني
 شيوع بالاي اختلالات رواني و وسعت نياز  مردم كشور ایران به خدمات بهداشت رواني و همچنين محروميت بسيار مردم روستاها و شهرهاي  متوسط و كوچك  از خدمات بهداشت رواني در بخش هاي اصلي كتاب مورد بحث قرار گرفته است اما در مورد راه حلها و چگونگي  ارائه هر چه سريعتر بهتر و همگاني تر اين خدمات به جامعه لازم است اشاره شود كه برنامه هاي مختلف روانپزشكي و بهداشت رواني كه تا به امروز در كشور ما وجود داشته است بسيار ناقص وناموفق بوده  و يكي از علل  مهم اين عدم موفقيت بي توجهي و بكار بستن ويژگيهاي حاكم بر فعاليتهاي بهداشت رواني اجتماعي است .

تعدادي از اين ويژگيها عبارتست از :
1- ادغام خدمات :

فعاليت هاي روانپزشكي و بهداشت روان  بايد خدمات پزشكي و بهداشت عمومي ادغام گردد فعاليتهاي روانپزشكي تنها بايد در بيمارستانها و درمانگاههاي رواني ارائه شود لازم است بسياري از  كاركنان بيمارستانهاي عمومي درمانگاهها و مراكز بهداشتي حتي واحدهاي كوچك بهداشتي در شهرها و روستاها مهارت لازم را براي  ارائه بخشي از   خدمات بهداشتي رواني دارا  باشند . پلي كلينيكهاي تخصصي با ايجاد واحد روانپزشكي و بيمارستانهاي عمومي با ايجاد  بخش ودرمانگاه روانپزشكي  و همچنين واحد بهداشت رواني اجتماعي مي توانند نقش مهمي را در اين مورد ايفا نمايند .
2-تمركز زدايي :

در فعاليتها تمركز و گرايي و ايجاد درمانگاهها و بيمارستانهاي رواني بزرگ مشكلات بسياري را براي بهداشت رواني جامعه  ايجاد كرده است كه بجز با تمركززدايي در اين  فعاليتها اين مشكلات رفع نخواهد شد  با استفاده از اين ويژگي در مراكز  همه استانهاي كشور ، در همه شهرها و همه مراكز بهداشتي وحتي خانه هاي بهداشت روستا براحتي امكانات پاسخگوئي به بخش عمده اي از نيازهاي بهداشت رواني مردم فراهم مي گردد.
3-اولويت پيشگيري :

‌آموزش بهداشت روان ، راهنمائي ومشاوره ، بيماريابي پيشگيري ، مددكاري اجتماعي روانپرستاري اجتماعي و بكارگيري روشهاي مداخله اي از فعاليت هاي مفيد پيشگيري است كه بايد در الويت نسبت به فعاليت هاي درماني قرار گيرد .
4- كاربرد سطوح خدماتي و نظام ارجاع :

 نيازها و  خدمات روانپزشكي  و بهداشت رواني به سطوح مختلف تخصصي تقسيم مي گردد خدمات اوليه  نيمه تخصصي  وتخصصي ، كاركنان خدمات بهداشت اوليه و كاردانهاي بهداشتي در خدمات اوليه ، كارشناسان و پزشكان عمومي وبرخي از كاركنان  آموزش ديده  ديگر در خدمات نيمه تخصصي و متخصصين  بكار تخصصي روانپزشكي و بهداشت روان  اشتغال مي يابند رابطه دو جانبه  ، ارجاع – نظارت كيفيت خدمت را در هر سطح حفظ و متخصصين فرصت مي دهد بجاي انجام كارهاي ساده  و تكراري بيشترين وقت خود را به آموزش  پژوهش و نظارت بر چگونگي انجام كارها اختصاص دهند .
5- برتري مراقبت :  سرپايي بر بستري : همه كوششها بايد در جهت پرهيز از بستري نمودن بيماران رواني  در بيمارستانها باشد بيماراني كه بناچار بستري مي گردند نيز بايد در كوتاهترين زمان ترخيص شوند و بقيه درمان  را بطور سرپائي انجام دهند رعايت اين ويژگي عوارض ومعلوليتهاي رواني بسياري را كاهش مي دهد .

بهداشت روان بخشي از بهداشت عمومي
خوشبختانه قبل از برنامه ريزي بهداشت روان در كشور نظام خدمات بهداشتي كشور در غالب شبكه هاي بهداشتي  برنامه ريزي شده و در صدي نيز به اجرا در آمده است از انجا كه بهداشت رواني جامعه بخشي از  بهداشت عمومي است ادغام  برنامه هاي بهداشت را چندين برابر خواهد كرد تدوين و انتشار اين كتاب ، آنگاه آموزش تئوري وعملي مطالب  آن يكي از  قدمهاي اساسي در گنجانيدن   برنامه هاي بهداشت روان در بهداشت عمومي است كاردانهاي بهداشتي مي توانند با كسب مهارتهاي نو به گسترش وسيع  اين قدم تا دور افتاده ترين نقاط كشور مبادرت ورزند اين كتاب سعي گرديده است با بهره گيري از يافته هاي نوين سه رشته علمي ، روانشناسي  ، روانپزشكي و بهداشت عمومي مجموعه مطالب بهداشت روان با كمترين حجم و ساده ترين بيان ارائه گردد . ساده گوئي در آموزش شركت دادن دانشجويان در بحث هاي عمومي وگروهي و كارآموزي در شرايط مناسب مهارت مورد نظر را در دانشجو ايجاد خواهد نمود .
بديهي است كه اگر بتوانيم در اهداف آموزش درس بهداشت روان  بجز آموزش ارزشهاي انساني آموزش روابط بين فردي سنتها وارزشهاي الهي را نيز بگنجانيم اميد مي رود كه اين درس بتواند پاسخگوي توقع جامعه اسلامي ما باشد .

آموزشهاي الهي وبهداشت روان
هدف عمده اديان الهي راهنمائي و هدايت بشر ، كمك به چگونگي زيستن و حفظ و در برابر انحراف  از مسير رشد بوده است خداشناسي خود شناسي كنترل شهوات و هواي نفساني ، هدايت ، معاد دنيوي و اخروي ، سلامت جسمي – رواني و روحي آرامش فكري و قلبي سلامت خانوادگي و اجتماعي ، ايجاد روابط درست بين فردي و موضوعات بسيار ديگر از ويژگيهاي آموزش هاي الهي است . بهداشت روان براي دستيابي به كليه اهداف خود و در همه سطوح پيشگيري اوليه ثانويه و نوع سوم نياز به استفاده از موضوعات  فوق دارد .
 چگونگي بكارگيري آموزشهاي الهي  در پيشبرد بهداشت رواني فردي و اجتماعي از ديرباز مورد بحث بوده است و بنظر مي رسد با تحولات عظيم چندين ساله  اخير در  كشور ما و ديگر جوامع اسلامي همچنان  مورد بحث و ارزيابي قرار بگيرد .
توجه مربيان   و مدرسين به اين نكات و پيوند  دادن  آموزشهاي الهي با درس بهداشت روان وظيفه جديد و مشكلي است كه اميد است با رعايت تقوي  و انگيزه اي  الهي در آينده ثمرات   بسياري را در بخش بهداشت روان بدست دهد .
 اولين نكته در اين زمينه تذكر اين اعتقاد اسلامي است كه در ارشاد و اصلاح جامعه و مرشد خود بايد از قبل هدايت يافته  مومن به اصلاح باشد بنابراين اگر در نيت ، بيان و عمل  مربيان مدرسين ودانشجويان و كاردانان بهداشتي سستي وانحرافي مشاهده شود آموزش كم بهاء  و گاه بي بهاء خواهد بود .
 درك تعريف اسلام از انسان كمك بزرگي به شناخت وجود و روان او مي كند و برخورد ما با انسانها را مناسبتر مي نمايد از نظر روانشاني اسلامي انسان  داراي تن ، روان و روح است ، او آفريده خداوند و بنده اوست . با هدف مشخصي  آفريده شده است ، چندي در اين جهان با برنامه  و هدف مشخصي زندگي مي كند و پس از اين  زندگي مقدماتي پايه زندگي برتر و پايدارتري مي گذارد . اين سير زندگي و هدف آن رشد است و بسوي خداست و خداوند فرستادگان او ، كتب آسماني ، عقل ، فطرت  و علم همگي حامي و راهنماي او هستند . آموزشهاي الهي مي توانند با اين گونه تعريف و برداشت  از انسان و  جهان پيرامون او باشكال  مختلف در پيشبرد برنامه بهداشت روان فرد و اجتماع موثر باشند اين آموزشها چون خصوصيت الهي و انساني دارند مي توانند حداكثر حمايت   و كمك  فردي واجتماعي  را براي بيماران و خانواده آنان ايجاد نمايند . توكل به خداوند براي كاهش نگرانيهاي ناشي از بيماريهاي مهم ، صبر بر سختيها و پذيرش خواست  الهي و تن دادن به عوارض ومعلوليتهاي دراز مدت گريز ناپذير و پرهيز از عوامل بروز دهنده يا تشديد كننده  اختلالات رواني از پيامدهاي ديگر اين آموزشهاست .
توجه دانشجويان به مشكلات بيماران و جامعه با ديد الهي ، باعث كاربرد وظائف و مهارتهاي بيشتري مي شود و نقش مفيدتري در حل مشكلات بهداشت روان به آن محول مي نمايد .
 موارد اقدام به خودكشي ، افسردگي ،داغديدگي ، اعتيادات ، بزهكاريها، اختلالات  شخصيت ، مشكلات  جنسي و از بسياري از معلوليتهاي رواني با اتكاء به آموزشهاي الهي پيشگيري ودرمان ساده تري را طلب  مي كند شركت فرد روحاني يا آگاه به مذهب در تيم درمان و برنامه هاي متنوع درماني و نيز بهره گيري از مراسم و اماكن مذهبي به اشكال سنتي و يا نوتر از فعاليتهاي ديگر در اين زمينه است .
 بكارگيري آموزشهاي الهي در  بهداشت روان وسعت زيادي دارد كه لازم  است براي آشنائي با آن به نوشته هاي مربوطه مراجعه شود اما توصيه  ميگردد كه در آموزش اين كتاب با توجه به هدفهاي آموزشي آن كه متمركز است برآشنائي با خدمات بهداشتي اوليه در معدودي اختلالات رواني عمده عقب ماندگي ذهني وصرع آموزشهاي الهي تنها در مورد اين سه  مورد به اجرا گذاشته شود .
اميد است كه به خواست  خداوند وكمك همكارات و اساتيد و علماي دين  در آينده كه درس بهداشت روان حجم بيشتري را در بر خواهد داشت مطالب به تجربه  در آمده در اين مورد بيشتر  گنجانيده شود

بهداشت روان بعنوان بخشي از بهداشت عمومي
بهداشت بمعني سلامتي است . اما سلامتي فقط نداشتن بيماري نيست فرد سالم علاوه بر اينكه  بدني سالم دارد بايد خوشحال و راضي هم باشد . او توانائي برخورد با مشكلات ، محروميت ها  و شكست ها را دارد و مي تواند براحتي همگام با ديگران زندگي كند او نه  تنها از زندگي لذت مي برد، بلكه مي تواند با اين كار  ديگران را هم به لذت  بردن از زندگي علاقمند نمايد اين فرد ديگران  را آزار نمي دهد و به زحمت نمي اندازد چنين فردي  را كه از نظر جسمي و رواني و اجتماعي طبيعي است  و روحيه خوبي نيز دارد مي توانيم سالم بخوانيم انسانها به دلائل مختلف  دچار بيماري  جسمي مي شود . سوء تغذيه  عوامل ميكروبي ، تغييرات محيط زندگي ، فرسودگي و صدمه جسمي كمبود مواد مورد نياز خوني وعوامل فراوان ديگر ايجاد بيماري جسمي مي كند وامروزه اغلب بيماريهاي جسمي توسط پزشكان قابل درمان  و كنترل اند . روان هم مانندجسم ممكن است بيمار شود بيماران رواني احساس مي كنند كه تعادل  احساس زندگي خود را از دست  داده اند در بيماري رواني كار كردهاي مختلف  رواني نظير تفكر عواطف ، حافظه ، هوش و اراده  دچار اختلال مي شود صحبت به رفتار بيمار غير طبيعي مي شود توانائي انجام رضايتبخش كار از دست مي رود .
براي هر كس تصور اينكه بدنبال  هر بيماري جسمي چه اشكالي براي بيمار بوجود مي آيد ساده است همه ما مي دانيم تب بالا ، كوري و يا شكستگي ساق پا براي يك فرد چه مشكلاتي ايجاد مي كند .حتي  اغلب نسبت به فردي  كه دچار بيماري يا معلوليت جسمي شده است واكنش عاطفي  نشان مي دهيم اما بسياري نمي دانند كه بيماري رواني  چيست ولذا قادر به ايجاد رابطه عاطفي  درست و كمك  باينگونه بيماران نيستند  براي بيماري رواني اغلب  كوتاهي مي شود و كسي بفكرش خطور نمي كند كه او را جهت درمان به بيمارستان يا نزد پزشك  بفرستند مشكل بزرگتر اينكه بجز شهرهاي بزرگ در جاي ديگر امكانات درماني براي اينگونه بيماران وجود ندارد .
 شما امروزه از هدف  شعار بهداشت  براي همه تا سال  2000 آگاه هستيد كشور ما نيز در سازمان  جهاني بهداشت اين شعار و هدف آن را پذيرفته است از آنجا كه تدارك وپيشبرد مراقبت هاي بهداشت رواني  يكي از اجزاء  مراقبتهاي بهداشتي اوليه است ، بنابراين  كارشناسان بهداشتي ، كاردانان بهداشت و ساير كاركنان مراكز بهداشتي مسئوليت ارائه  خدمات اوليه بهداشت روان به  جامعه  با هم همراه  ديگر خدمات بهداشتي بعهده دارند .
ادغام بهداشت رواني در نظام خدمات بهداشتي موجود كشور بعنوان راهي براي گسترش بهداشت رواني در جامعه  است كه خوشبختانه جز اصل نهم پذيرفته است .
بيان داشته باشيد :
– بهداشت  شامل سلامتي جسمي ، رواني ، اجتماعي و عاطفي است .
– جسم و روان  وابسته  به هم هستند اگر يكي بيمار شود ديگري نيز از آن متاثر مي شود .
 – روان نيز مثل جسم بيمار مي شود .
– مراقبت هاي بهداشت رواني بخشي از مراقبت هاي بهداشت عمومي است .

بيماريهاي رواني و تسهيلات بهداشت روان در كشور ایران
بررسي هاي اوليه در كشور ایران نشان داده است كه شيوع بيماري رواني در اين كشور نظير ساير نقاطي است كه توسط زمان جهاني بهداشت آمارگيري شده است اين آمارها نشان مي دهد كه يك درصد  مردم اختلالات رواني شديد و ناتوان  كنده در رنج اند و ده درصد آنها مبتلا به اختلالات رواني خفيف هستند . با اين درصد تعداد بيماران رواني شديد در كشور ايران حدود نيم ميليون نفر و تعداد بيماران خفيف  حدود  ده برابرآن مي شود بدهي است كه درصد بالائي از اين بيماران به مناطق روستايي تعلق دارند . نكته مهم ديگر اينست كه 15 الي 20 % مردمي كه به درمانگاهها ، مراكز بهداشتي و مطب هاي خصوصي و بيمارستانها مراجعه مي كنند مشكلات خفيف رواني دارند ، در  حاليكه خودشان از اين موضوع بي اطلاع هستند و بيماريهاي جسمي را مطرح مي كنند اين بيماران دارو و درمانهاي مختلفي حتي بصورت سرم و تزريقات وريدي دريافت مي دارند در حاليكه مشكل  آنان چيزي ديگري است .
 امروزه در حاليكه ميليونها  از انواع بيماريهاي رواني در رنج اند تسهيلات  بهداشت رواني كه در دسترس آنان قرار دارند بسيار ناچيز است . در ايران حدود 19 بيمارستان با 5000 تخت براي بيماران رواني وجود دارد كه 50% تخت هاي اين بيمارستان توسط بيماران مزمن  اشغال شده است در خيلي از استانهاي كشور بيمارستان رواني وجود ندارد و در بعضي استانها نظير خراسان و سيستان و بلوچستان   بيماران براي دسترسي به روانپزشك  و يا بستري شدن در بيمارستان بايد گاه بيش از  5000  كيلومتر را در گرما و سرما طي  نمايد در كشورمان براي هر يك ميليون نفر  حدود 2 روانپزشك وجود دارد در حاليكه در كشورهاي پيشرفته 50 الي  150 روانپزشك براي يك ميليون  نفر وجود دارد .
اخيراً بخش هاي روانپزشكي بيمارستان هاي دانشكده هاي پزشكي  و تعدادي از بيمارستانهاي عمومي ايجاد شده است اما نكته مهم اينست كه همه اينها در شهرهاي بزرگ واقع هستند در مناطق روستائي  يا ساير شهرها . ساير مراكز پزشكي و بهداشتي و درماني نيز وظيفه اي در ارائه خدمات بهداشت رواني به مردم ندارند .

تسهيلات بهداشت روان دور از دسترس مردم قرار  دارند
 گروه كثيري از مردم از تسهيلات  موجود بهداشت رواني كشور استفاده نمي كنند تقريباً كمتر از ده درصد از مردم كه نيازمند كمك هاي درماني نوين روانپزشكي هستند موفق به دريافت آن مي شود خيلي از بيماران بدليل ناداني ، ترس ، بدنامي ، برداشت به نگرشهاي نادرست نسبت به بيماري رواني از اين كمك ها محروم  مي شوند آنها معتقدند كه بيماري رواني بدليل خواست روزگار ، سحر ، جبر الهي ، ستاره و اقبال بد  ، گناه و ظلم  چه در حال يا گذشته ايجاد مي گردد. بنابراين  در اينگونه مواقع براي حل مشكل خود به درمانگران سنتي ، اماكن متبركه جادوگران ، دفع كننده ارواح ، دعا نويسان و روحانيون يا پزشكان گياهي مراجعه مي كنند  آنها نمي دانند كه پزشكان  امروزي قادر به درمان اكثر بيماريهاي رواني هستند و نمي دانند كه از عوامل روحاني و اعتقادي چگونه به شكلي مناسب  استفاده نمايند .
اين نكات را نيز بخاطرداشته باشيد:
* مردم از بيمارستانهاي رواني وحشت دارند آنها اعتقاد دارند بيمارستان رواني جائي است  كه در آن بيماران رواني خطرناك به بند كشيده شده اند آنها مايل نيستند وابستگان خود را در يك  چنين محيط خطرناكي بستري كنند .
* چون تنها در مراكز بعضي از استانها بيمارستان رواني وجود دارد بنابراين فاصله  زيادي با بيماران و وابستگاه آنها پيدا مي كنند .
* فقر و فقدان حمايت گريبانگير تعداد زيادي از بيماران است و امكان مراجعه به پزشك و خريد دارو نيز گاه وجود ندارد .
* درمان دراز مدت و پيگيري  براي بسياري از بيماران مزمن امري ضروري است اين بيماران لازم است بطور متناوب و هر جند وقت يكبار به پزشك مراجعه نمايند مثلا تقريبا همه بيماران سرعي حداقل بمدت 3 الي 5 سال بايد دارو مصرف كنند . با اين حال اكثريت بيماران مناطق روستائي حتي براي يك بار هم قادر به مراجعه به پزشك نيستند و خيلي ها پس از مراجعه اول درمان را بطور  مرتب ادامه نمي دهند و تنها پس از عود  مجدد بيماري مراجعه مي كنند.
بيان داشته باشند:
* يك درصد از  جمعيت از  اختلالات رواني شديد و ده درصد آنها از اختلالات رواني خفيف رنج مي برند .
* تسهيلات بهداشت رواني موجود در كشور بسيار محدود است ، از آنجا هم كه  وجود دارد ، استفاده مناسب نمي شود .
* بدلائل  مختلف  اكثريت بيماران رواني مناطق روستائي از امكانات درماني جديد بي بهره اند .
* كاركنان  خدمات بهداشتي اوليه قادرند با ارزانترين روش و به شكل موثر مراقبتهاي بهداشت روان را در اختيار مردم قرار دهند .

*******

بازدید کننده محترم

جهت کسب اطلاعات بیشتر به قسمت بهداشت روان سایت مراجعه کنید و یا اینجا را کلیک کنید

همچنین بررسی کنید

کنترل کرونا به یک شرط تا سه هفته آینده

رئیس اداره مراقبت بیماری های واگیر وزارت بهداشت، کنترل بیماری کرونا ویروس تا سه هفته …

دفع غیر بهداشتی ماسک و دستکش موجب انتشار کرونا می شود

کارشناس بهداشت محیط کار گفت: دفع پسماندهایی مثل ماسک، دستمال یا دستکش‌های استفاده شده، باید …