كيست هيداتيك چیست؟

بيماري كيست هيداتيك يكي از خطرناكترينبيماريهاي قابل انتقال از حيوانات به انسان است واژه هيداتيس به معني يك قطره آب است بیماری توسط نوزاد یک انگل روده ای  سگ که وارد بدن  انسان و دام می شود بروز می کند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، کرم بالغ در روده سگ و نوزاد در بدن انسان و حیوانات اهلی نشخوارکنندهزندگی می کند.

عامل ایجاد بیماری مرحله نوزادی انگل اکینوکوکوس گرانولوزوس است.

اهمیت بیماری کیست هیداتیک:

پراکندگي انگل در سطح جهان وسيع بوده ولي شايعترين مناطق درگير ساحل مديترانه، جنوب روسيه ، ايران، استراليا وبلغارستان ميباشد. ميزبانان اصلي آن گوشتخواران بويژه سگ سانان هستند اما انگل در ساير حيوانات اهلي و وحشي از جمله گاو، گوسفند، روباه، خوك و شتر نيز ديده مي شود
چرخه زندگی انگل کیست هیداتیک :

چرخه زندگي اين انگل بين سگ سانان و گياهخواران تكميل مي شود. كرم بالغ در رودة كوچك گوشتخواران مخصوصا سگ ها زندگي مي كند و تخم هاي خود را از طريق مدفوع به محيط بيرون مي رساند. تخم هاي دفع شده در مدفوع سگ بلافاصله براي دام و انسان آلوده كننده است.

گوسفند، گاو و بز نيز به هنگام چريدن و خوردن علف های آلوده تخم هاي اكينوكوك را همراه علوفه آلوده وارد دستگاه گوارش خود مي كنند و تخم ها پس از ورود به دستگاه گوارش ميزبان باز شده و جنين قلابدار به درون بافت روده مهاجرت نموده و از طريق عروق روده يا مجاري لنفاوي، به كبد مي رسند.

تعدادي از آنها در كبد مي مانند و تعدادي به ريه مي رسند، تعداد كمتري نيز به ساير ارگانها مانند كليه، طحال، عضلات و مغز حمل مي شوند در اين مرحله انگل پس از استقرار در بافت شروع به رشد و نمو كرده و طي چند ماه كيست هاي در اندازه هاي مختلف ايجاد مي كنند حال درصورتی که سگ سانان از احشاء آلوده به اين كيست نشخوار کنندگان تغذیه نمایند دوباره سیکل بیماری تکرار می شود

علائم بیماری کیست هیداتیک :

پس از بلع تخم هر اندامی از بدن می تواند محلبوجود آمدن کیست باشد و بسته به اینکه در چه اندامی کیست ایجاد شده اختلال درعملکرد همان عضو را داریم.

کیست های ریوی و کبدی شایع تر هستند. علايم اين بيماري از دردساده در محوطه راست شكمي گرفته تا تنگی نفس ، سرفه های خشک، عفونتهای ثانویه بدنبال پاره شدن کیست در اعضای داخلی و شوک آنافیلاکسی متغییر است گاهي تعداد اين كيست ها به حدي در كبد افزايشمي يابند كه موجب از كار افتادن كبد خواهد شد که در صورت درمان نشدن منجر به مرگ می شود.

علائم اين بيماري بستگي به محل استقرار كيست (كبد، ريه، مغز، استخوان) ، بزرگي كيست و موقعيت كيست دارد. به عنوان مثال در مغز و چشم سريعاً ايجاد علامت مي كند در حاليكه در كبد سالها طول مي كشد تا ايجاد علامت نمايد.

در حال حاضر جراحي كيست هاي هيداتيك در انسان تنها راه اساسي معالجه بيماري است اما این بیماری به راحتی از طریق جلوگيري از كشتار دام به روش غير بهداشتي، كنترل تعداد سگهاي ولگرد، درمان مستمر سگهاي گله، جلوگيري از ورود سگهاي ولگرد به زمينهاي كشاورزي و آموزش همگاني مردم به پيشگيري و كنترل اين بيماري قابل پیشگیری است.
نكات ساده پيشگيري از اين بيماري:
1-      رعایت بهداشت فردی و محیط
2-      ضد عفونینمودن سبزیجاتبا توجه به اينكه سبزيجات،صيفي جات و ميوههاي بوته دار زميني مثل توت فرنگي از عمده ترين فاكتورهاي آلودگي به تخم اين انگلمي باشند حتما بايد قبل از مصرف به خوبي با آب شستشو گرديده و براي اطمينان از جداشدن تخم انگل از سبزيجات، چند قطره مايع ظرفشوپي به داخل ظرف شستشو اضافه شود،سبزيجات چند لحظه در داخل آب تكان داده شود تا آب كف نمايد.

نکته :

يكي از اشتباهاتي كهدر موقع شستشوي سبزيجات وجود دارد اين است كه بعد از شستشو ،كل ظرف محتوي سبزيجاترا روي آبكش ميريزند كه با اين كار تخمهاي انگل ته نشين شده در داخل ظرف دوباره رويسبزيجات پخش ميشود،بايد سبزيجات را از سطح آب برداشته شوند و آب باقيمانده دورريخته شود.

3- در صورتی که سگ دارید داروهای ضد انگلی به سگها داده و برای آنها شناسنامه تهیه نمایید و هر چند وقت یکبار آنها به دامپزشک ببرید

4- اگر كشتار دام مثل قرباني كردن و نذري داريد در صورت مشاهده كيست هاي كبدي در گاو و بخصوص گوسفند هرگز آنها را پاره نكنيد چون باعث كيست هيداتيك چشمي در انسان ميشوند و همچنين كبد حيوان را بطور بهداشتي دفن كنيد چون اگر سگي اين احشاء آلوده را بخورد دوباره سيكل انگل تكرار مي گردد.

5-محصور نمودن مزراع و جلوگیری از ورود سگ ها به آنها

6-عدم تماس با سگ ها

بیماری بروسلوز یا تب مالت

بیماری تب مالت (بروسلوز) میکروبی واگیردار مشترک بین انسان و دام است که از گاو، گوسفند و یا بزهای آلوده به انسان انتقال می یابد. این بیماری به نام ˈدیوید بروسˈ پزشک اسکاتلندی کاشف این بیماری بروسلوز و به علت مشاهده اولین مورد در جزیزه مالت، بیماری تب مالت نامیده گرفته است.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز،  تب مالت شایعترین بیماری مسری در کشور ما تب مالت و سل است که به ترتیب 300 نفر و 6 هزار نفر به آن مبتلا هستند.

تب مالت از جمله شایع ترین بیماری های واگیردار در کشور ما به شمار می رود به طوری که به گفته دکتر ایرج خسرونیا رییس انجمن متخصصان داخلی تعداد 300 نفر به آن مبتلا هستند.

به رغم شیوع این بیماری در کشورما، خوشبختانه تعداد کمی به آن مبتلا هستند؛ این بیماری از سالیان قبل به صورت بومی در ایران وجود داشته و اکنون بیشتر در مناطق کردنشین و لرستان شایع است.

تب مالت در صورتی که به موقع تشخیص داده و درمان شود، به سرعت در 10 تا 15 روز درمان می شود و جلوی انتقال آن به افراد دیگر گرفته می شود.

اما اگر تشخیص و درمان آن با تاخیر مواجه شود به گفته خسرونیا درمان آن حتی ممکن است تا حدود 3 ماه به طول انجامد.

مهمترین راه ورود میکروب عامل بروز تب مالت به بدن حیوان از طریق دستگاه گوارش است که به وسیله علوفه آلوده و زباله به حیوان سرایت می کند و سبب شیوع بیماری می شود. همچنین این بیماری از طریق مصرف شیرآلوده به صورت خام و فرآورده های شیری آلوده مانند پنیر تازه، سرشیر، خامه و بستنی به انسان سرایت می کند.

این بیماری در دام ها به صورت سقط جنین و در انسان به صورت تب ظاهر می شود.

● علایم تب مالت

مهمترین علامت این بیماری تب بین 38 تا 40 درجه است که با احساس سرما یا لرز همراه باشد. دردهای عضلانی و استخوانی، سر درد، تعریق شدید به ویژه در هنگام شب، ضعف و خستگی، بی اشتهایی، لاغری و افسردگی، بزرگ شدن کبد و طحال نیز ازجمله علایم تب مالت به شمار می رود.

درصورتی که این بیماری مزمن شود، حالاتی مانند خستگی های دایمی، دردهای عضلانی، کمردرد، یبوست، کاهش وزن، افسردگی و ناتوانی جنسی نیز به تدریج ظاهر و مزمن می شود.

تب مالت به لحاظ ویژگی های عامل مولد آن که نوعی میکروب است، به بیماری هزار چهره معروف است، بنابراین شناخت، مبارزه و ریشه کنی آن با دشواری های خاصی همراه است.

یکی از دلایل شیوع این بیماری در کشورما عدم رعایت اصول بهداشتی در بین برخی روستائیان و دامداران است؛ کشاوری و دامپروری با زندگی روستایی و عشایری مردم ما بسیار آمیخته است. هنوز آغل و چادر دام ها در کنار اتاق و چادر صاحبان آنها دایر می شود و به محض تولد دامی جدید، کودکان خردسال آنها را در آغوش می گیرند و نوازش می کنند.

هنوز لبنیات محلی غیرپاستوریزه در روستاها و حتی شهرها خریدار فراوان دارد و همین امر به عنوان عامل دیگری در انتشار این بیماری همچنان حتی در بین افراد تحصیلکرده جامعه خودنمایی می کند.

● عوارض تب مالت

بیماری تب مالت عوارض متعددی دارد که ازجمله آن می توان التهاب مفاصل را به عنوان شایع ترین عارضه این بیماری برشمرد.

کبد و کیسه صفرا نیز در اثر این بیماری متاثر می شوند؛ کبد همیشه در بیماری تب مالت درگیر می شود و معمولا بزرگ می شود.

التهاب کیسه صفرا ناشی از بروسلوز نیز یکی دیگر از عوارض نادر این بیماری است.

حالاتی مانند تهوع، استفراغ، کاهش وزن، یبوست، اسهال و درد شکم نیز ازجمله عوارضی است که دستگاه گوارش را درگیر می کند.

علایم بروسلوز شامل کم خونی، کاهش پلاکت ها، کاهش سلول های سفید خون و اختلالات انعقادی نیز از عوارض این بیماری به شمار می رود.

التهاب پوشش داخلی قلب (اندوکاردیت) در کمتر از 2 درصد بیماران بروسلوزی اتفاق می افتد و شایع ترین عارضه ای است که سبب مرگ این بیماران می شود.

تب مالت همچنین سبب بروز سردرد و افسردگی در بیشتر بیماران می شود؛ سندرم های عصبی شامل التهاب پرده های مغزی و اختلالات اعصاب محیطی نیز در بروسلوز دیده شده است.

بروز مشکلات پوستی مانند راش های سرخکی شکل یا کهیری شکل و خارش دار، بروز اختلالات کلیوی، عوارض چشمی مانند التهاب صلبیه، شبکیه و اعصاب بینایی از دیگر عوارض این بیماری به شمار می رود.

● راه های پیشگیری

مصرف شیر و لبنیات پاستوریزه و عدم تماس با حیوانات آلوده به تب مالت از عمده ترین راه های پیشگیری از ابتلا به این بیماری به شمار می رود.

عدم مصرف شیر دامی که تازه سقط جنین کرده و به ابتلا به این بیماری مشکوک است، شستن ظروف مخصوص دوشیدن شیر، ضدعفونی کردن اصطبل های آلوده، واکسیناسیون دام ها علیه این بیماری، مصرف گوشت حیوانات مبتلا به این بیماری به صورت کاملا پخته شده

و رعایت کامل اصول بهداشتی در دامداری ها از دیگر راه های پیشگیری از این بیماری است.

آشنایی با بیماری سل

سل یک بیماری عفونی واگیر می باشد . بیماری سل از سال های بسیار دور وجود داشته و افراد بسیار مشهوری نیز در دنیا به این بیماری مبتلا شده اند. این بیماری از قدیم در کشور ما شناخته شده بود. در گذشته به اشتباه تصور می کردند که نفرین کسی و یا شدت غم و غصه علت اصلی ابتلا به بیماری سل است .در کتاب های غربی به این بیماری توبرکولوز (Tuberculosis) و به اختصار «تی بی» (TB) گفته می شود.

بیماری سل یکی از مهمترین بیماریهای عفونی قرن حاضر می باشد که توانائی درگیر نمودن کلیه ارگان های بدن را دارد ولی ریه ها بیشتر به سل مبتلا می شوند.

از سال 1982 همه پزشکان دنیا معتقد بودند که این بیماری تا سال 2000 کنترل و بحث آن فقط محدود به کتب پزشکی خواهد بود، ولی این امید ده سال بیشتر به طول نیانجامد، به طوری که در سال 1993 این بیماری از طرف سازمان بهداشت جهانی به عنوان یک فوریت جهانی اعـــــلام می گردد.

بروز 10 میلیون مورد جدید سل و درمان تنها دو سوم از آنها که متأسفانه در بیش از 50 درصد موارد درمان ناقص بوده ، عمق فاجعه را در این سالها نشان می دهد.

بروز سه همه گیری از این بیماری در دو دهه اخیر دور نمای کنترل این بیماری را در آینده نزدیک بسیار مبهم نشان می دهد. ایجاد همه گیری بیماری ایدز و متعاقب آن سل مقاوم به دارو ، جهان کنونی را با تمام پیشرفت های عظیم در علم پزشکی از نظر کنترل بیماری سل ، بیش از یک قرن به عقب برگردانده است . امروزه در دنیا هر ساله بیش از 8 میلیون نفر به این بیماری مبتلا می شوند و تاکنون یک سوم مردم جهان بدون آنکه احساس بیماری کنند به میکروب این بیمــــــــــاری آلوده شده اند.

عامل بیماری سل چیست ؟

میکروبی میله ای شکل (شبیه مداد) و بسیار کوچک به اندازه 000003/0 متر وارد بدن شما شده که تنها توسط میکروسکوپ دیده می شود. به این میکروب میله ای شکل «باسیل سل» می گویند . باسیل سل چون بسیار کوچک می باشد ، به راحتی در هوا شناور می ماند . چون عامل این بیماری میکروب می باشد ، لذا ممکن است این بیماری از شما به افراد سالم منتقل گردد.

سل چگونه از بیمار به فرد سالم منتقل می شود ؟

میکروب سل به صورت ذرات ریز وارد هوا شده و نظیر سرماخوردگی منتقل می شود . این ذرات در صورتی که مبتلا به سل ریوی باشید توسط سرفه ،عطسه ، صحبت ، خنده و یا فریاد شما ، ایجاد و در هوا پخش می شوند . یک سرفه می تواند 3000 ذره میکروبی وارد هوا نماید و 5 دقیقه صحبت کردن نیز همین تعداد ذره تولید می کند و عطسه نیز تعداد بیشتر ایجاد می نماید.

این ذرات میکروبی چون بسیار کوچک هستند ، در هوای موجود در هر فضای بسته برای مدت طولانی می توانند به طور معلق باقی بمانند. میکروب سل در خلط کاملاً خشک شده و یا در گرد و غبار معلق پس از 8 تا 10 روز از بین می رود. این میکروب در خاک سرد و سایه دار حداقل 6 ماه زنده مانده و در خلط در حال پوسیدن و تجزیه ، هفته ها و ماهها مقاومت دارد. لذا هوای اطاق آلوده شده به میکروب سل توسط شما ، می تواند حتی در زمان غیاب شما نیز موجب انتقال بیماری گردد.

زمانی که فرد سالم در هوای آلوده به این ذرات میکروبی تنفس کند، میکروب سل را وارد ریه خود کرده و این میکروب خود را در عرض 48 ساعت به نقاط مختلف بدن می رساند. ولی بعد از آن بدن دفاع کرده و اجازه گسترش و فعالیت را به میکروب سل نمی دهد.جهت انتقال بیماری سل ، تماس های طولانی و ورود تعداد زیاد میکروب سل نیاز است .انتقال میکروب سل از شما به اطرافیان بستگی به سه عامل واگیر بودن بیماری سل شما ، محیطی که تماس در آن اتفاق می افتد و مدت زمان تماس دارد. بهترین راه برای توقف انتقال، دوری شما از اطرافیان و شروع درمان دارویی می باشد.

شروع درمان دارویی در کاهش انتقال بیماری بسیار موثر می باشد به طوری که واگیری بیماری سل شما را سریعاً بعد از دوهفته از شروع درمان حتی در صورت مثبت بودن آزمایش خلط شما کاهش داده و در طول زمان مصرف دارو ادامه خواهد داد.

افرادی که به مدت طولانی در تماس نزدیک با بیماران مسلول واگیر می باشند بیشترین میزان خطر ابتلاء به سل را دارا هستند.

تماس نزدیک بیمار معمولاً با اعضای خانواده، هم اطاقی ، دوستان و همکاران رخ می دهد. این افراد به دلیل تماس با میکروسکوپ سل، در معرض خطر ابتلاء به عفونت سل می باشند.
مکان های پرازدحام ، کوچک ، سربسته ، کم نور ، بدون تهویه مناسب و مرطوب بهترین شرایط را برای تسهیل انتقال عفونت ایجاد می کنند.

تابش مستقیم آفتاب در عرض 5 دقیقه باسیل سل را از بین می برد. لذا در کشورهای گرمسیر تماس مستقیم اشعه آفتاب روش مناسبی برای از بین بردن میکروب سل است . به همین دلیل گسترش و سرایت بیماری بیشتر در خانه ها یا کلبه های تاریک اتفاق می افتد.

آیا تمام افرادی که با میکروب سل آلوده شده اند به این بیماری مبتلا می شوند ؟

خیر. ورود میکروب سل به ریه ها مساوی با ابتلاء به سل نیست ، چون سیستم ایمنی بدن در مقابل این میکروب دفاع کرده و اطراف آن را یک دیواره محکم دفاعی کشیده و آن را غیرفعال و خفته می کند . لذا در این حالت در اکثر موارد فرد حتی متوجه ورود میکروب به بدن خود و این دفاع بدن در ریه های خود نمی شود. به خاطر همین است که تاکنون یک سوم مردم به این میکروب آلوده شده اند ولی خود از این موضوع اطلاع ندارند.

تنها در 10% موارد این دیواره دفاعی به دلائل مختلف تخریب شده و میکروب های خفته و غیرفعال سل بیدار شده و شروع به تکثیر می کنند . در این زمان به دلیل فعالیت شدید میکروب سل بیمار دچار علائم بیماری سل می شود و در این مرحله به این فرد «بیمار مسلول» می گویند . پس فرد آلوده شده به میکروب سل (عفونت یافته) بیمار نبودهو کاملاً سالم می باشد. این فرد حتی میکرووب سل به دیگران منتقل نمی کند و احساس ناخوشی نیز نمی کند . رادیوگرافی ریه این افراد نیز کاملاً طبیعی خواهد بود. ولی این افراد تست پوستی سل (تست توبرکولین) مثبت دارند.

چه افرادی بیشتر ممکن است مبتلا به سل شوند؟

گروهی ازافراد جامعه نسبت به دیگران بیشتر در معرض ابتلا به بیماری سل هستند .این گروه از افراد را می توان به دو دسته تقسیم کرد، یک گروه افرادی هستند که بیشتر در معرض تماس با میکروب و گرفتن عفونت سل هستند و گروه دیگر افرادی را شامل میشوند که دچـــار عفونت شده اند و شانس بیشتری برای ابتلا به بیماری دارند.

گروه اول شامل :

– فرد در تماس نزدیک و مستمر با بیمار مبتلا به سل ریوی واگیر
– جوامع کم درآمد با خدمات بهداشتی ضعیف
– اشخاص متولد شده در مناطقی از جهان که بیماری سل شایع می باشد.
– افرادی که به مدت طولانی در مراکز خاص نگهداری می شوند (نظیرزندان ها و آسایشگاه های سالمندان ، پناهگاهها و …)
– افراد معتاد به مواد مخدر تزریقی
– گروههای دیگری از افراد جامعه که شیوع بالای بیماری سل دارند (نظیر کارگران مهاجر از کشورهای با شیوع بالا یا افراد بی خانمان)
– افرادی که تماس شغلی با بیماران مبتلا به سل دارند

گروه دوم شامل :

– افراد مبتلا به عفونت HIV (ایدز).
– افرادی که در دوسال اخیر مبتلا به عفونت سل شده اند.
– افرادی که معتاد به مواد مخدر تزریقی هستند.
– افرادی که سابقه درمان ناکافی سل دارند.
– افرادی که در موقعیت های خاص طبی نظیر موارد زیر هستند :
– دیابت (بیماری قند)- بیماری سیلیکوز
– درمان طولانی با داروهای کورتن
– مصرف داروهای پیوند اعضاء (کاهنده سیستم ایمنی)
– سرطان سر و گردن
– سرطان خون و غدد لنفاوی
– نارسائی مزمن کلیوی
– پائین بودن وزن بدن (10% یا بیشتر زیر میزان ایده آل)
– عفونت HIV(ایدز)، معتادان به مواد مخدر تزریقی ، عفونت در دو سال اخیر با میکروب سل
– افراد مبتلا به دیابت (بیماری قند) 2 تا 4 برابر افراد عادی مستعد به پیشرفت عفونت ســـل می باشند. بخصوص بیماران دیابتی وابسته به انسولین که به خوبی کنترل نمی شوند بیشتر در معرض خطر هستند.

سل کدام عضو بدن را مبتلا می کند و انواع آن کدام است ؟

این بیماری قادر است تمام اعضای بدن را مبتلا کند . بیشترین عضوی که در بدن مبتلا می شود ریه ها (شش ها) می باشند . لذا سل ریوی شایعترین نوع سل است. در صورتی که سل اعضای دیگر بدن را به جز ریه ها درگیر کند به آن سل خارج ریوی گفته شده که تحت نام همان عضو درگیر نامیده می شود. نظیر سل غدد لنفاوی یا سل استخوان یا سل ادراری یا سل مغز (مننژیت سلی) و غیره و …

انواع سل ریوی کدام است ؟

در سل ریوی اغلب خلط ایجاد می شود. اگر در آزمایش میکروسکوپی خلط بیمار میکروب سل مشاهده شد به آن سل ریوی خلط مثبت و اگر میکروب سل مشاهده نشود به آن سل ریوی خلط منفی می گویند .

آیا تمام انواع سل مسری بوده و به اطرافیان منتقل می شود؟

خیر . تنها بیمار مبتلا به سل ریوی خلط مثبت می تواند میکروب را در هوا پخش کرده و بیماری را به اطرافیان منتقل نماید. لذا در اکثر موارد سل ریوی خلط منفی و انواع سل خارج ریوی مسری نبوده و به دیگران منتقل نمی شوند.

بیماری افراد مبتلا به سل ریوی خلط مثبت تا چه زمانی به اطرافیان سرایت می کند؟

بیماری این افراد از زمانی که دچار سرفه و خلط شده اند تا 2 هفته از شروع درمان دارویی ضد سل برای اطرافیان خطر سرایت دارد. بعد از آن این افراد هیچگونه خطری برای اطرافیان ندارند.

علائم انواع سل کدام است ؟

بیماری سل خود را به هر شکل ممکن است نشان دهد. در کشور ما که این بیماری شیوع نسبتاً زیادی دارد در بسیاری از موارد در تشخیص بیماری ، باید سل را به خاطر داشت . بیماری سل ممکن است شبیه بیماریهای دیگر تظاهر نماید. این تظاهرات ممکن است شبیه بیماریهای دیگر نظیر ذات الریه برونشیت ، آبسه ریوی ، سرطان و عفونت های قارچی باشد.
بیمار مبتلا به بیماری سل می تواند دارای علائم عمومی ، ریوی یا وابسته به ارگان های دیگر بدن و یا ترکیبی از این موارد باشد.

علائم و نشانه های عمومی

بیماری سل معمولاً ایجاد علائم بیماری می نماید ، ولی بسیاری از بیماران حتی آنهایی که بیماری پیشرفته دارند، علائم خفیف و آهسته ای داشته که ممکن است به طور معمول در نظر گرفته نشود. تعدادی از بیماران مبتلا به سل خارج ریوی نیز در حقیقت ممکن است بدون علامت باشند. معمولاً بایددر بیماران یا افراد بدون علامت که علائم خفیف یا غیرواضح دارند، از طریق بررسی سابقه تماس، رادیوگرافی غیرطبیعی ریه ، واکنش مثبت تست سل و یا کشت مثبت میکروب سل پی به بیماری برد.

تعدادی از بیماران ممکن است در ابتدا برای مدت چند هفته تا چند ماه احساس خستگی ، بی اشتهایی ، کاهش وزن ، ضعف عمومی ، تعریق شبانه بخصوص در نیمه فوقانی بدن ، قاعدگی نامنظم یا تب های خفیف نمایند. این علائم و نشانه ها اغلب در زمان فعالیت کاری شدید یا استرس های هیجانی تشدید می گردند.

سل در بیماران دیگر ممکن است به صورت یک بیماری تب دار حاد، به همراه لرز و علائم عمومی شبیه آنفولانزا بروز نماید. در این حالت بیماران تا زمانی که احساس می کنند ، این علائم مربوط به یک عفونت ساده نظیر سرماخوردگی بوده و خودبخود برطرف می شود ، به پزشک مراجعه نمی نمایند. علائم حاد ممکن است طولانی و مزمن شوند.

گاهی اوقات علائم عمومی غیراختصاصی به صورت تب بدون علت مشخص ، تنها تظاهرات بیماری سل می باشد. برای تشخیص معمولاً یک سری بررسی های تخصصی نظیر رادیوگرافی و تصویرنگاری های متعدد از قفسه سینه ، نمونه برداری از ضایعات ، کشت از نمونه های ریه ، پرده ریه و قلب، کبد و صفاق انجام می شود که ممکن است بیانگر نتایج غیرطبیعی باشد.

در بعضی از مواقع نمونه برداری و کشت مغز استخوان و حتی جراحی شکم برای تشخیص لازم می گردد.

علائم و نشانه های سل ریوی و پرده ریه

سل ریوی به طور مشخص همواره با یک سرفه مختصر آغاز می شود. این علامت به طور آهسته در بیش از سه هفته شدت یافته منجربه تولید خلط چسبنده یا چرکی می گردد. در برخی از موارد رگه های خونی در خلط وجود دارد. گاهی اوقات یک درد مبهم و یا شدید در قفسه سینه احساس می شود.

تنگی نفس شایع نیست اما معمولاً وجود آن بیانگر درگیری شدید ریه ها ، تجمع مایع فراوان در فضای پرده های ریه و یا همراهی با بیماریهای قلبی ریوی دیگر می باشد . تعدادی از بیماران علائم خود را شبیه علائم و نشانه های آنفولانزا و سرماخوردگی شدید نظیر سرفه های خلط دار، تب ، لرز ، درد عضلانی و تعریق ، برونشیت حاد یا ذات الریه تجربه می نمایند.

جمع شدن آب در ریه معمولاً یک طرفه است و ممکن است همراه درد قفسه سینه با کیفیت خرد کننده باشد. بسیاری از بیماران مبتلا به این نوع سل که به آن سل پرده ریه می گویند ، علائم عمومی مختصر دارند.

علائم و نشانه های سل خارج ریوی

1- سل غدد لنفاوی :

بیماری سل ممکن است هر یک از غدد لنفاوی بدن را درگیر نماید . سل عدد لنفاوی گردن و فوق ترقوه شایع می باشد. علائم شامل بزرگی غدد لنفاوی و یا احتمالاً خروج چرک از ضایعه می باشد. معمولاً بیمار به دلیل ایجاد یک توده در گردن سریعاً متوجه آن شده و جهت تشخیص مراجــعه می نماید. تخلیه خود بخودی از این غدد ممکن است دیده شود. جهت آزمایش تشخیص می توان از مایع چرکی کشیده شده توسط سوزن یا نمونه برداری جراحی و یا مایع تخلیه شده از محل خروج چرک استفاده کرد .

2- سل ادراری تناسلی :

به دنبال یافته هایی نظیر عفونت عود کننده ادراری با کشت منفی از نظر میکروب های بیماریزای شایع ، وجود بدون دلیل خون در ادرار، تب های عود کننده بدون منشأ مشخص یا شواهدی در عکس کلیه ها دال بر علائم غیرطبیعی در لگنچه های ، لگن ، میزراه یا مثانه بخصوص اگر نواحی متعددی از درگیری وجود داشته باشد، باید سل ادراری تناسلی را در نظر گرفت .

مردان ممکن است بیماری را به صورت یک برجستگی تسبیح مانند در مجرای برنده اسپرم در لمس، مجرای ترشحی در کیسه بیضه یا سفتی پروستات تجربه نمایند. در زنان ممکن است تظاهرات به صورت قاعدگی نامنظم یا قطع کامل آن، بیماریهای التهابی لگن یا نازائی باشد.

تشخیص به طور معمول توسط کشت های مکرر از نمونه های اولین ادرار صبحگاهی یا براساس آزمایش های کشت و بافت شناسی از نمونه های آسیب شناسی به دست می آید.

3- سل استخوان و مفاصل :

درگیری استخوانی معمولاً به صورت التهاب مفاصل و عفونت استخوان دیده می شود . تب و درد موضعی در درگیری استخوان شایع می باشد. مهره های تحتانی قفسه سینه و مفاصلی که وزن زیادی را تحمل می نمایند معمولاً درگیر می گردند. در برخی از موارد این ضایعات در عکس برداری های معمولی نیز دیده نمی شود. نیمی از این بیماران سابقه درگیری ریوی نیز ندارند. بیماری استخوانی سل اکثراً در سنین کهولت دیده می شود.

4- سل مغز و اعصاب :

رفتار غیرطبیعی ، سردرد و تشنج نشان دهنده مننژیت سلی می باشد و اکثراً به دلیل انتشار خونی ایجاد می شود. مننژیت اکثراً در نوزادان و کودکان کم سن و سال به صورت نخستین عارضه اولین عفونت سلی دیده شده ، اما ممکن است در هر گروه سنی دیگر نیز رخ دهد.

5- سل صفاق (روده بند):

سل شکمی یا صفاق خود را به صورت تجمع آب در محوطه شکم و تب نشان داده و گاهی اوقات در لمس شکم حالت خمیری شکل داشته و یا حاوی توده خواهد بود .

6-سل منتشر (ارزنی):

انتشار خونی (سل ارزنی) می تواند در هر سنی رخ دهد . بیماری ممکن است به صورت حاد به همراه تب، تنگی نفس و سیاهی انتهای دست و پا و لبها بروز نموده و یا به صورت یک بیماری مزمن به همراه علائم عمومی خود را نشان دهد.

تشخیص بیماری سل چگونه است ؟

تشخیص بیماری سل ریوی در قدم اول در افراد مشکوک (بیش از سه هفته سرفه داشته و یا خلط خونی دارند) سه نوبت آزمایش خلط می باشد.

در آزمایشگاه سل با بررسی خلط در زیر میکروسکوپ می توانند میکروب سل را مشاهده نمایند. اگر میکروب سل در آزمایش خلط مشاهده نشد آنگاه پزشک با عکس برداری (رادیوگــرافی) از ریه های بیمار می تواند پی به وجود بیماری سل در بیمار ببرد.انواع سل دیگر را می توان با آزمایش ادرار ،آب جمع شده در ریه ها و یا شکم و نمونه برداری از غدد لنفاوی و دیگر ضایعات شناسایی کرد.

برای آزمایش خلط چه باید کرد؟

ترشحات بینی و بزاق خلط نبوده بلکه خلط عبارت است از موادی که از ریه ها بعد از یک سرفه عمیق خارج می شود . شما می توانید راهنمایی لازم را در خصوص چگونگی جمع آوری نمونه خلط از مسئولین آزمایشگاه بپرسید . افرادی که مشکوک به سل ریوی می باشند باید حداقل سه آزمایش بر روی نمونه خلط انجام دهند. بهتر است که این سه نمونه خلط به شکل سه نمونه خلط صبحگاهی در سه روز متفاوت جمع آوری گردد.

باید از تحویل ترشحات بینی ، گلو و یا بزاق که نمونه های نامناسب می باشند پرهیز نمایید.توصیه می شود مراحل زیر را جهت تهیه یک نمونه خلط خوب به ترتیب زیر انجام دهید :

1- نظافت و شستشوی دهان توسط آب جوشیده سرد شده
2- رفتن به فضای باز مثلاً حیاط و بدور از افراد دیگر
3- تنفس عمیق سه بار پشت سرهم
4- بعد از سومین تنفس عمیق ، سرفه محکم و سعی در خارج کردن خلط از عمق ریه ها
5- خروج خلط به اندازه یک قاشق مرباخوری در داخل ظرف تحویلی توسط آزمایشگاه
6- ماندن در فضای باز تا زمانی که سرفه متوقف گردد.
در صورتی که نمی توانید خلط خود را خارج نمایید تنفس بخار آب و شربت های خلط آور ممکن است در تحریک تولید خلط موثر باشند. در این حالت چندین تنفس طبیعی در بخار مرطوب انجام داده ، سپس یک دم عمیق کشیده و سرفه محکم نمایید ، سپس خلط خود را پس از خارج کردن از عمق ریه به داخل ظرف جمع آوری نمونه بریزید.

معمولاً جهت جمع آوری نمونه خلط توسط سرفه های عمیق 15 دقیقه زمان لازم است . به دلیل این که ایجاد خلط از این طریق بسیار آبکی و نظیر بزاق می باشد باید در این رابطه به آزمایشگاه تذکر لازم را بدهید.

نمونه خلط باید در ظروف مورد اطمینان که توسط آزمایشگاه در اختیار شما گذاشته شده جمع آوری نمایید . مشخصات شما و تاریخ جمع آوری باید بر روی بدنه آن الصاق شده باشد . ظرف را در یک کیسه پلاستیکی تمیز قرار داده و آن را سریعاً به آزمایشگاه برسانید. نمونه های خلطی که بیش از 24 ساعت نگهداری شده اند مناسب نیستند.

برای آزمایش ادرار چه باید کرد ؟

ابتدا باید محل خروج ادرار را با آب و صابون به خوبی شستشو دهید . نمونه وسط ، اولین ادرار صبحگاهی جهت آزمایش مناسب می باشد. معمولاً حداقل 3 نمونه ادرار صبحگاهی در سه روز متفاوت در ظروف استریل جداگانه توصیه شده توسط آزمایشگاه ، جهت بررسی وجود میکروب سل نیاز می باشد . به دلیل این که آنتی بیوتیک ها باعث مهار رشد میکروب سل در ادرار می شوند ، مناسب است که بیمار قبل از دادن نمونه آنتی بیوتیک مصرف نکرده باشد.

نمونه هایی که کمتر از 40 میلی لیتر بوده و یا بیش از 24 ساعت نگهداری شده باشند برای کشت مناسب نخواهند بود .

آیا بیماری سل درمان پذیر است ؟

بلی . اگر شما نکات درمانی توصیه شده در این کتاب را به خوبی رعایت نمایید، خوشبختانه امروزه با داروهای موجود در بازار نزدیک به 100% بهبودی کامل پیدا می نمایید . اکثر داروهای ضد سل خوراکی بوده و نیازی به بستری شدن در بیمارستان ندارد.

شما می توانید در منزل داروهای خود را مصرف کرده و بعد از مدت کوتاهی به کار قبلی خود بازگردید.

اصولی را که باید در درمان دارویی بیماری سل خود رعایت نماییم تا بهبودی یابیم کدامند ؟

1- حتماً تمام انواع داروهای تجویز شده را مصرف نمایید.
2- از کم و زیاد کردن خودسرانه مقدار هر یک از داروها با هر بهانه ای پرهیز نمایید.
3- نظم در مصرف داروها را رعایت نمایید و آنها را به همان روشی که توسط مسئولین مربوطه توصیه شده مصرف نمایید (مثلاً اگر باید داروها را هر روز مصرف نمایید آن را حتماً رعایت نمایید)
4- طول دوره درمانی را که حداقل 6 ماه است ، کاملاً رعایت نمایید و مصرف داروها را به بهانی اینکه بهبودی حاصل کرده و دیگر نیازی به ادامه داروها نیست ، بطور خودسرانه قطع نکنید.

اگر اصول درمان سل را رعایت نکنیم چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟

اگر شما حتی یکی از موارد ذکر شده در بالا را رعایت نکیند ، تعدادی از میکروب های سل زنده مانده و در نقاط دور دست ریه ها پنهان می شوند . این میکروب های زنده قوی تر شده و نسبت به داروهای ناقص مصرف شده مقاومت پیدا می کنند . بطوری که این میکروب ها بسیار خطرناکتر و کشنده تر از میکروب های معمولی سل خواهند بود.

این میکروب های قوی در زمان کوتاهی تکثیر پیدا کرده و فرد را مجدداً دچار بیماری می کنند . با این تفاوت که این بار مبتلا به بیماری سل مقاوم به داروها شده و داروهای قبلی در مورد او دیگر موثر نبوده و به دلیل نبودن داروی دیگر ضد سل، محکوم به مرگ خواهد بود. لذا رعایت نکات فوق و عدم سهل انگاری در این رابطه بخصوص برای بیماران مسلول ریوی جنبه حیاتی دارد. متأسفانه این بیماران علاوه بر ابتلای مجدد ، اطرافیان خود را به سلی مبتلا خواهند ساخت که هرگز درمان نمی شوند . لذا مسئولیت اطرافیان بیمار، در رعایت نکات درماین بیمار خود ، برای حفظ سلامت ایشان نیز بسیار حائز اهمیت می باشد.

مسئولین جهت رعایت اصول درمانی توسط بیمارانی که ممکن است این نکات را رعایت نکنند چه تمهیداتی در نظر گرفته اند ؟

برای اینکه احتمال عدم رعایت یکی از این اصول توسط شما به حداقل برسد، مسئولین بهداشتی یک ناظر درمانی را برای نظارت بر مصرف داروها ، به شما توصیه می کنند.
ناظر بهداشتی درمان شما ، زمان معینی را در روز مشخص می کند که در آن ساعت شما باید به مرکز بهداشتی نزدیک منزل خود بطور روزانه مراجعه کرده و داروی خود را در مقابل این ناظر بهداشتی مصرف نمایید . در برخی مواقع ممکن است ناظر به محل سکونت شما آمده و داروهای همان روز را به شما داده تا در مقابل او بلع نمایید. به این روش «درمان کوتاه مدت با نظارت مستقیم» و یا به اختصار داتس (DOTS) می گویند .

درمان بیماری سل چگونه است ؟

اگر شما قبلاً به دلیل ابتلاء به بیماری سل داروهای ضد سل مصرف نکرده اید ، به مدت حداقل 6 ماه ، از 4 نوع داروی خوراکی مخصوص درمان سل که به صورت قرص و کپسول می باشند ، برای شما تجویز خواهند کرد . این داروها را شما می توانید به راحتی با نظارت یک فرد دیگر استفاده نمایید . لذا نیازی به بستری شدن در بیمارستان و یا آسایشگاه نخواهد بود.
در صورتیکه شما قبلاً به دلیل ابتلا به بیماری سل به مدت 6 ماه داروهای ضد سل مصرف کرده باشید ، برای شما به مدت حداقل 8 ماه ، از 5 نوع داروی مخصوص درمان سل که به صورت خوراکی و تزریق می باشند ، تجویز خواهند کرد .

ممکن است در ابتدا تعداد زیاد داروها که ممکن است به حدود نه تا ده قرص و کپسول در روز برسد، کمی برای شما غیر منتظره و ناراحت کننده بنظر آید ، ولی این نکته را باید درنظر داشت که استفاده از تمام آنها برای بهبودی شما لازم بوده و تاکنون بسیاری از بیماران به راحتی همین تعداد دارو را روزانه مصرف کرده و بهبودی کامل یافته اند.

اسامی داروهای ضد سل کدام است ؟

قوی ترین داروی ضد سل «ایزونیازید» نام دارد که به صورت قرص سفید رنگ در دواندازه کوچک و بزرگ ساخته می شود.قرص کوچک یکصد میلی گرمی بوده و قرص بزرگتر سیصد میلی گرمی است .این دارو تنها در بیماری سل استفاده می شود. بر روی یک طرف قرص بزرگ حروف لانین d.P مشاهده می شود.حداکثر میزان مصرف این قرص که توسط پزشک و یا مسئولین بهداشتی برای افراد 60 کیلوگرم وزن تجویز می شود یک قرص بزرگ (300 میلی گرمی) بطور روزانه است .این قرص را باید همراه دیگر داروهای ضد سل یک ساعت قبل و یا 2 ساعت بعداز غدا با آب مصرف کرد. قرص و یا شربت های سفید رنگ ضد اسید معده (آنتی اسید) که حاوی آلمیــنیوم می باشند نباید در زمان مصرف داروهای ضد سل بخصوص ایزونیازید استفاده نمود، چون موجب می شود اثر داروی ضد سل کاهش یابد.

داروی قوی دیگر ضد سل «ریفامپین» نام دارد که به صورت کپسول تمام قرمز و یا دو رنگ قرمز و آبی و قطره در ایران وجود دارد.کپسول قرمز سیصد میلی گرمی و کپسول دو رنگ یکصد و پنجاه میلی گرمی می باشد.این دارو در بیماری های دیگر نیز مصرف می شود. حداکثر میزان مصرف این کپسول که توسط پزشک و یا مسئولین بهداشتی برای افراد بالای 60 کیلوگرم وزن تجویز می شود دو کپسول قرمز رنگ (300 میلی گرمی) بطور روزانه است . این کپسول را باید همراه دیگر داروهای ضد سل یک ساعت قبل و یا 2 ساعت بعد از غذا با آب مصرف کرد. این کپسول موجب نارنجی رنگ شدن ادرار، لباس زیر و ترشحات بدن و یا لنز چشمی می شود.

داروی دیگری که در درمان سل مصرف می شود «اتامبوتول» است که به صورت قرص خاکستری رنگ با طرفین کمی محدب و برجسته (400 میلی گرمی) در ایران ساخته می شود.این دارو تنها در بیماری سل استفاده می شود. حداکثر میزان مصرف این قرص که توسط پزشک و یا مسئولین بهداشتی برای افراد بالای 60 کیلوگرم وزن تجویز می شود 3 یا 4 قرص (400 میلی گرمی) بطور روزانه است . این قرص را باید همراه دیگر داروهای ضد سل یک ساعت قبل و یا 2 ساعت بعد از غذا با آب مصرف کرد.

داروی ضد سل دیگر «پیرازینامید» بوده که به صورت قرص سفید رنگ (500 میلی گرمی) در ایران موجود است . این قرص از نظر اندازه و ظاهر شبیه قرص بزرگ (سیصد میلی گرمی) ایزونیازید می باشد. به همین دلیل در برخی موارد به اشتباه این دو دارو به جای هم مصرف می شوند و موجب عوارض بسیار خطرناک خواهند شد. لذا توصیه می شود در مصرف این دو دارو دقت کافی نمایید .

تنها اختلاف ظاهری این دو دارو بر روی نوشته لاتین d.P بر روی یک طرف قرص ایزونیازید می باشد . بطوری که در دو طرف قرص پیرازینامید ساده بوده و هیچ حروفی نوشته نشده است .این دارو نیز تنها در بیماری سل استفاده می شود .

حداکثر میزان مصرف این قرص که توسط پزشک و یا مسئولین بهداشتی برای افراد بالای 60 کیلوگرم وزن تجویز می شود 3 یا 4 قرص (500 میلی گرمی) بطور روزانه است . این قرص را باید همراه دیگر داروهای ضد سل یک ساعت قبل و یا 2 ساعت بعد از غذا با آب مصرف کرد.

داروی دیگر ضد سل «استرپتومایسین» است که به صورت آمپول (ویال) تزریقی یک گرمی در ایران موجود است . این دارو در اکثر موارد به عنوان داروی پنجم در درمان بیمارانی استفاده می شود که قبلاً به مدت حداقل 6 ماه دارو مصرف کرده اند . این دارو تنها به صورت عضلانی در باسن تزریق می شود.این دارو در بیماریهای دیگر نیز مصرف می شود.

حداکثر میزان مصرف آن که توسط پزشک و یا مسئولین بهداشتی برای افراد بالای 60 کیلوگرم وزن تجویز می شود یک آمپول یک گرمی بطور روزانه برای حداکثر 2 ماه می باشد. در بیماران بالای 60 سالگی ، دو سوم آمپول (750 میلی گرم) روزانه مصرف می شود.

قرص ویتامین ب 6 داروی ضد سل نیست ، ولی در برخی از موارد مصرف آن را به همراه قرص ایزونیازید توصیه می کنند.

داروهای ضد سل را در طی درمان چگونه استفاده می کنند؟

اگر شما قبلاً داروهای ضد سل مصرف نکردید، باید در آغاز درمان به مدت 2 ماه ، چهار داروی ایزونیازید ، ریفامپین ، اتامبوتول و پیرازینامید را به طور روزانه مصرف نمایید . سپس به مدت 4 ماه تنها از داروهای ایزونیازید و ریفامپین استفاده کنید . این دوره درمانی که حداقل 6 ماه خواهد بود باید بطور کامل و منظم مصرف گردد.

در صورتیکه شما قبلاً به دلیل ابتلاء به بیماری سل به مدت 6 ماه داروهای ضد سل یاد شده را مصرف کرده باشید ، باید در آغاز درمان مجدد به مدت 2 ماه ، از 5 داروی ایزونیازید ، ریفامپین ، اتامبوتول ، پیرازینامید و استرپتومایسین به طور روزانه مصرف کرده سپس بر حسب توصیه پزشک و یا مسئولین بهداشتی داروها را با میزان کمتری به مدت حداقل 8 ماه مصرف نمایید.

چگونه می توان پی برد که بیمار در حین درمان در حال بهبودی است ؟

علاوه بر اینکه شما در چند هفته اول درمان احساس بهبودی می کنید ، تب قطع شده و اشتهای شما زیاد خواهد شد. بطوری که در این زمان ممکن است افزایش وزن نیز پیدا کنید. لذا توزین ماهانه و افزایش وزن نشانه پیشرفت بهبودی می تواند باشد. اما ممکن است این افزایش وزن در تمام افراد مشاهده نشود. از طرف دیگر سرفه های شما کم و یا قطع شده و خلط شما کــــــم می گردد.

اما برای اطمینان از سیر بهبودی بیمار مسلول ریوی در حین درمان ، بهترین راه آزمایش خلط می باشد. به همین خاطر به شما توصیه می شود در پایان ماه دوم ، ماه پنجم و پایان دوره درمانی خود، آزمایش خلط انجام دهید . در اکثر موارد در آزمایش خلط پایان ماه دوم درمان شما دیگر میکروب سل دیده نخواهد شد.

جهت بهبودی کامل خود ، چه نکاتی را باید در مصرف داروها رعایت کرد ؟

1- دستورات دارویی توصیه شده توسط پزشک و یا مسئولین بهداشتی را به موقع و مداوم اجرا نمایید.
2- طول درمان بیماری شما حداقل 6 ماه است ، در طی این مدت داروها را به هیچ عنوان خودسرانه قطع نکنید.
3- به خاطر تعدد داروها و کاهش احتمال فراموشی مصرف آنها، مناسب است کلیه داروها را با فاصله چند ثانیه از هم در صبحگاه قبل برخواستن از رختخواب (یک ساعت قبل از صبحانه) و یا در شب قبل از خوابیدن (دو ساعت بعد از شام) به همراه آب فراوان بلع نمایید ، مگر اینکه پزشک سل شما ، و یا مسئولین بهداشتی نحوه مصرف دیگری را توصیه کرده باشند.
4- چون نظم در درمان بسیار حائز اهمیت است مناسب است جهت جلوگیری از فراموش کردن مصرف داروها ، یک نفر از مسئولین بهداشتی، آشنایان و یا اعضاء خانواده بر مصرف و بلع دارو توسط شما نظارت کامل و مستقیم داشته باشند. جدول مصرف روزانه دارو را می توانید از مرکز بهداشتی مربوطه بخواهید. با تکمیل خانه های این جدول بطور روزانه، ناظر درمان شما می تواند متوجه تکمیل دوره درمان بیمار خود شود و احتمال خطا را به حداقـــــــل می رساند.
5- در صورتیکه داروها را خودتان به تنهایی مصرف می کنید مناسب است جهت کاهش احتمال اشتباه در مصرف داروها ، قرص و کپسول مصرفی هر روز را در بسته های جداگانه قرار داده و هر روز یکی از بسته ها را باز و مصرف نمایید.
6- در صورت عدم تحمل مصرف هم زمان داروها باید با پزشک سل خود و یا مسئولین بهداشتی مربوطه مشورت نمایید.
7- در صورت بروز تهوع خفیف می توانید داروها را قبل از خواب مصرف نمایید.
8- از مصرف داروهای ضد اسید معده (آنتی اسید) نظیر شربت و یا قرص حاوی آلمینیوم جداً پرهیز نمایید . چون این داروها موجب می شود که داروهای ضد سل اثر خود را از دست بدهند.
9- آمپول ، قرص های خوراکی و یا کاشنی پیشگیری از حاملگی ، در زمان مصرف داروهای ضد سل اثر خود را از دست می دهند . لذا باید در حین مصرف داروهای ضد سل از روش های دیگر پیشگیری نظیر کاندوم و یا دستگاه داخل رحمی (آی یو دی) I I U D استفاده نمایید.
10-هیچگاه به توصیه های افراد غیر مسئول و ناوارد در رابطه با بیماری خود و درمان آن توجه نکنید. تمام اطلاعات و یا راهنمایی های لازم را از پزشک سل خود و یا مسئولین بهداشتی کسب نمایید.
11-جهت کمک به تقویت ایمنی بدن و تسریع بهبودی در حین درمان از مواد غذایی پرپروتئین نظیر گوشت و لبنیات بیشتر استفاده نمایید.

قبل از آغاز درمان چه نکاتی را باید در نظر داشت ؟

قبل از مصرف داروها باید نکات زیر را به پزشک سل خود و یا مسئولین بهداشتی متذکر شوید.
1- داشتن سابقه بیماری خاص دیگر نظیر (بیماری قند یا دیابت- نارسایی کلیه – بیماری های کبدی – اعتیاد به مواد مخدر- بیماریهای خونی – صرع یا تشنج – نقرس – کاهش شنوایی ویا بینایی – سابقه قبلی ابتلاء به سل – بیماری ایدز – سرطان – پیوند اعضاء – بیماریهای نقص ایمنی بدن و…)
2- لیست کاملی از داروهای دیگری که هم اکنون مصرف می کنید . (داروهای ضد سل اثر بسیاری از داروهای دیگر را کاهش می دهند)
3- حاملگی

عوارض داروهای سل کدام است و در صورت بروز چه باید کرد ؟

در صورت بروز هر یک از علائم زیر مصرف داروها را فوراً قطع کرده و سریعاً به پزشک سل حود و یا مسئولین بهداشتی مربوطه مراجعه کنید:

1- ایجاد زردی در سفیدی چشم ها (تمام داروها را قطع کنید)
2- اشکال در دیدن (قرص اتامبوتول را قطع کنید)
3- وزوز گوش و یا کاهش شنوایی (آمپول استرپتومایسین را قطع کنید)
4- استفراغ ، گیجی و درد شکمی بسیار شدید (تمام داروها راقطع کنید)
در صورت بروز هر یک از علائم زیر، مصرف داروها را ادامه داده و در اسرع وقت به پزشک سل خود و یا مسئولین بهداشتی مربوطه اطلاع دهید :
1- خارش بدن
2- ایحاد لکه پوستی
3- درد مفاصل
4- احساس گزگز یا بی حسی در پاها و یا دست ها
5- تهوع ساده
6- درد مختصر در ناحیه معده
7- بی اشتهایی

نکته مهم:

رنگ نارنجی ادرار و دیگر ترشحات بدن به دنبال مصرف کپسول ضد سل ریفامپین ایجاد شده که طبیعی بوده و احتیاج به مراجعه به پزشک ندارد.

جهت جلوگیری از انتقال میکروب سل به اطرافیان خود چه باید کرد ؟

یادآوری می گردد که اگر مبتلا به سل ریوی هستید، میکروب سل توسط شما از طریق سرفه، عطسه ، خنده و صحبت کردن در فضای اتاق پراکنده می شود . اگر مبتلا به سل غیر ریوی (خارج ریوی) هستید، از نظر انتقال میکروب سل و مسری بودن برای اطرافیان خود مشکلی ایجـــــاد نمی کنید.

توجه :

در صورتیکه مبتلا به سل ریوی از نوع واگیر هستید، قدرت سرایت بیماری شما معمولاً پس از دو تا سه هفته از شروع درمان دارویی ضد سل از بین می رود ، لذا نکات زیر در مورد کاهش انتقال میکروب سل از شما به اطرافیان ، تنها در اوایل شروع درمان سل توصیه می شود :

1- در صورتیکه بیشتر سرفه می کنید واگیردارتر از دیگر بیماران هستید. لذا توصیه می شود در محیط های بسته کمتر صحبت ، خنده، عطسه و یا سرفه نمایید.
2- در چند هفته اول درمان دارویی باید همواره بخصوص در فضاهای بسته از ماسک بینی – دهانی چند لایه غیرکاغذی استفاده نمایید.
3- باید به هنگام سرفه و یا عطسه جلوی دهان خود را با دستمال کاغذی پاکیزه بپوشانید.
4- خلط خود را پس ازخارج کردن از دهان در پاکت یا دستمالی ریخته و سپس آن را بسوزانید. لذا باید از انداختن خلط در معابر و زمین ، چه در خانه و چه در بیرون جداً خودداری نمایید.
5- هوای اتاق آلوده به میکروب سل حتی در زمان غیاب شما نیز خطر سرایت دارد. لذا نکات ایمنی را باید در هر حالت رعایت گردد.
6- اتاق شما باید رطوبت کم داشته و آفتابگیر و با تهویه مناسب بوده بطوریکه جریان هوا از داخل ساختمان به داخل اتاق و از داخل اتاق به فضای باز بیرون ساختمان باشد.
7- نور مستقیم آفتاب در کشتن میکروب سل بسیار موثر است ، لذا توصیه می شود اتاق شما طوری انتخاب شود که حداکثر زمان آقتاب گیری را داشته باشد.
8- البسه ، ظروف غذا ، در و دیوار اتاق ، نقشی در انتقال میکروب سل ندارند. لذا نیازی به جدا سازی آن نبوده و آنها را می توان بطور معمول نظافت و شستشو کرد . ولی توصیه می شود که از تکاندن السه و ملحفه بیمار قبل از شستشو خودداری کنید.
9- در صورت ریختن خلط بر روی سطوح اشیاء و یا کف زمین مناسب است کمی ماده ضدعفونی نظیر ساولن و یا مایع سفید کننده البسه (نظیر وایتکس) بر روی آن ریخته و آن را طبق معمول تمیز نمایید.
10-مناسب است شما بیشتر از حالت عادی نظافت فردی را رعایت نمایید.
11-کودکان نسبت به عفونت سل حساس هستند ، لذا توصیه می شود از نزدیک شدن به آنها و یا ورود اطفال به داخل اتاق خود جداً جلوگیری کنید.
12-در صورتیکه از اطرافیان شما کسی دچار سرفه طولانی مدت است ، حتماً او را جهت معاینه به پزشک معرفی نمایید.
13-در صورتیکه با کودکی زیر شش سال در یک منزل زندگی می کنید ، او را به مسئولین بهداشتی معرفی نمایید تا تحت درمان دارویی پیشگیری از ابتلاء به سل قرار گیرد.

هم اکنون درمان سل برای بیمار چقدر هزینه دارد؟

کلیه خدمات مبارزه با سل اعم از تشخیص ، آزمایش خلط ، رادیوگرافی ، ویزیت پزشک ، دارو ، پیگیری و کنترل اطرافیان بیمار در سراسر کشور ازطریق مراکز بهداشتی به طور رایگان ارائـــــه می شود.

لذا بیمار هیچگونه وجهی بابت ارائه این خدمات در طور درمان خود نمی پردازد.

گلو درد چرکی چیست ؟

گلودرد چرکی وجود ترشحات سفید چرکی بر روی لوزه‌های کامی است. مهمترین عاملی که باعث گلودرد چرکی می‌شود و نیاز به درمان آنتوبیوتیکی پیدا می‌کند باکتری از خانواده استرپتوکوک است.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، گلو درد چرکی عفونت گلو و لو زه ها به وسیله باکتریهای از نوع استرپتوکوک می باشد که به نام گلو درد نوع استرپتوکوکی شناخته می شود .

گلودرد استرپتوکوکی از طریق تماس نزدیک با فرد بیمار منتقل می‌شود. گرچه برای تایید ابتلای فرد به گلودرد استرپتوکوکی، لازم است آزمایشی موسوم به کشت حلق انجام گیرد. اما معمولا بدون این آزمایش، موارد احتمالی گلودرد استرپتوکوکی را می‌توان از روی نشانهها تشخیص داد. مصرف آنتی بیوتیک می‌تواند برای فرد مبتلا به گلودرد استرپتوکوکی مفید باشد.

آنتی بیوتیک‌ها داروهایی هستند که باکتری‌ها را از بین می‌برند. این داروها اغلب برای پیشگیری از بروز عوارضی نظیر تب رماتیسمی استفاده می‌شوند و کمتر برای کاستن از دوره بیماری مصرف می‌شوند.

گلودرد استرپتوکوکی بدون درمان معمولاً چند روز باقی می‌ماند. درمان با آنتی بیوتیک معمولاً باعث می‌شود تا نشانه‌ها ۱۶ ساعت زودتر ناپدید شوند. دلیل اصلی درمان با آنتی بیوتیک، کاستن از احتمال ابتلا به بیماری‌های خطرناک‌تر است. مثلاً، نوعی بیماری قلبی به نام تب رماتیسمی یا تجمع چرک در گلو موسوم به ورم پشت حلقی. مصرف آنتی بیوتیک در بازه زمانی ۹ روز از شروع بروز نشانه‌ها بیشترین کارآیی را دارد.

نشانه های گلو درد چرکی چیست ؟

1- گلو درد و سوزش در ناحیه گلو به خصوص در هنگام قورت دادن غذا

2- تب

3- تورم و دردناک شدن غدد لنفاوی در ناحیه گردن

4- احساس خستگی و کوفتگی بدن

5- لوزه ها متورم شده و اغلب با نقاط چرکی پوشیده می شوند .

6- ناحیه سقف دهان قرمز رنگ و ملتهب می شوند .

* توجه : سرفه ، گرفتگی صدا، آبریزش بینی از نشانه های گلو درد چرکی نبوده و بیشتر ویروسی می باشد .

نحوه انتقال گلودرد چرکی چیست ؟

انتقال عفونت استرپتوکوکی ازطریق ریز قطرات ، هنگام عطسه و سرفه در فرد دارای گلو درد چرکی صورت  می گیرد

.مدت زمان دوره کمون  ( دوره پنهان) چه مدت می باشد ؟

دوره کمون ( از زمانی که عفونت وارد بدن می شود تا زمانیکه علائم دیده می شود ) این بیماری 3-1 روز می باشد .
جهت تشخیص نوع استرپتوکوک می توانیم از گلو یک نمونه کشت گرفته شود .

بعد از 2 روز جواب قطعی کشت آماده می شود .

درمان گلودرد چرکی نوع استرپتوکوکی چیست :

1- درمان یا به صورت تزریقی و یا به صورت خوراکی است .

اگر درمان بصورت تزریقی باشد یک دوز پنسیلین تزریقی و در صورت درمان به صورت خوراکی به  مدت 10 روز پنی سیلین خوراکی تجویزمی شود .

طول مدت بیماری گلو درد چرکی چند روز می باشد ؟

در صورت مصرف آنتی بیوتیک 24 ساعت بعد از شروع مصرف آنتی بیوتیک علائم کاهش می یابد .

اما در صورتی که آنتی بیوتیک جهت بیمار شروع نشود علائم ممکن است چند هفته به طول بینجامد .

قابل توجه والدین محترم :

در صورت بروز گلو درد در کودکان تا 24 ساعت از رفتن به مدرسه خودداری شود.

در صورتی که درمان گلو درد چرکی به صورت ناکامل و یا درمان با آنتی بیوتیک انجام نشود عواقب آن چه  می باشد ؟

1- تب روماتیسمی

2- آسیب به کلیه ها

3- آسیب به قلب

تب روماتیسمی چیست ؟

تب روماتیسمی یک مشکل بسیار جدی است که می تواند به دنبال درمان نامناسب گلو درد چرکی و یا عدم در یافت  آنتی بیوتیک ایجاد گردد .

علائم تب روماتیسمی شامل نشانه های زیر می باشد :

1- نارسایی دریچه های قلب

2- درد و تورم مفاصل

3- حرکات غیر ارادی بدن

4- تب

5- راشهای پوستی

تب روماتیسمی معمولاً 5-2 هفته بعد از عفونت گلو ایجاد می شود .

آسیب به کلیه ها چگونه است ؟

از عوارض دیگر گلو درد چرکی صدمه به کلیه ها می باشد که این مشکل 10 روز بعد از عفونت استرپتوکوکی درمان نشده خود را نشان می دهد که ممکن به نارسایی موقت و یا دائم کلیه بینجامد .

نشانه های آن شامل :

1- کاهش میزان ادرار

2- ادرار تیره رنگ

3- ورم خفیف اطراف چشم ها

4- خستگی

چگونه از عوارض عفونت استرپتوکوکی جلوگیری نماییم ؟

1- جهت تشخیص به پزشک مراجعه نماییم و از خود درمانی بپرهیزیم .

2- در صورت تجویز آنتی بیوتیک تزریقی قبل از تزریق حتماً تست پنی سیلین انجام شود .

نکته :

در صورت سابقه ی حساسیت به پنی سیلین حتماً  به پزشک معالج خود اطلاع دهید .

3- توجه داشته باشید در صورتیکه ازآنتی بیوتیکها ی خوراکی استفاده می کنید

طول مدت درمان 10 روز    می باشد دارو را طبق دستور پزشک و سر ساعت مشخص شده مصرف کنید . اگر علائم بیمار شما در ابتدای درمان بهبود یافت طول  مدت درمان را کامل کنید .

4- در صورتی که پزشک تشخیص دهد عامل ایجاد گلو درد ویروسی است نیاز به درمان با آنتی بیوتیک نمی باشد . لذا جهت جلوگیری از مقاومت میکروبی به پزشک پیشنهاد تجویز آنتی بیوتیک ننمائید .

5- افرادی که دچار تب روماتیسمی شده اند باید جهت پیشگیری از مشکلات بعدی تا 40 سالگی  و یا تا پایان عمر طبق نظر پزشک به صورت دوره های مشخص از آنتی بیوتیک ها استفاده نمائید .

مروری بر سرماخوردگی

سرماخوردگی که عفونت دستگاه تنفس فوقانی نیز نامیده می‌شود توسط بیش از 200 نوع ویروس ایجاد می‌گردد.این ویروس‌ها به سلول‌های فرش‌کننده بینی و گلو حمله می‌کنند و در آنجا تکثیر پیدا می‌کنند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، شایع‌ترین راه انتقال این ویروس‌ها تماس دست با شیء آلوده به ویروس یا دست دادن با فرد آلوده به ویروس سرماخوردگی است. حتی اگر فرد علائم سرماخوردگی نداشته باشد. بعد از آلوده شدن تماس دست با چشم و بینی باعث انتقال ویروسهای سرماخوردگی می‌گردد.

اگر چه ویروس سرماخوردگی می‌تواند توسط سرفه کردن و عطسه کردن فرد مبتلا هم منتقل گردد.

علائم سرماخوردگی:

– درد عمومی بدن و تب ضعیف
– گلو درد یا احساس سوزش در گلو
– عطسه؛ آب ریزش صاف بینی
– گرفتگی بینی
– ریزش اشک
– احساس پری در گوش‌ها
– سرفه خشک یا به همراه ترشحات سفید و روان
– احساس خستگی عمومی

علائم سرماخوردگی معمولاً یک هفته طول می‌کشد. یادتان باشد در صورت بروز علائم بالا بیماری شما سرماخوردگی ویروسی می‌باشد و نیاز به تجویز هیچگونه آنتی‌بیوتیک از جمله تزریق پنی‌سیلین ندارید.

پیشگیری:

با راههای ذکر شده زیر می‌توانید از ابتلا به سرماخوردگی پیشگیری کنید.

1- دست‌های خود را مرتباً بشویید؛ خصوصاً بعد از دست دادن با افراد و بعد از تماس با سطوح عمومی، گوشی تلفن، درها، میزها و … اشیایی که همه افراد آنها را لمس می‌کنند. سعی کنید به صورتتان خصوصاً چشم‌ها و بینی دست نزنید

2- مصرف مداوم میوه؛ سبزیجات و انواع سالاد را فراموش نکنید. دریافت کافی پروتئین و ویتامین ها باعث تقویت سیستم ایمنی شما در مقابل ویروسها می گردد.

3- از تماس طولانی با افرادیکه سرماخوردگی دارند اجتناب کنید.

4- با دوری از عوامل استرس زا سیستم ایمنی خود را تقویت کنید.

5- هوای محل زندگی خود را مرطوب نگه دارید. (با استفاده از دستگاه بخور و یا جوشیدن یک کتری).

درمان سرماخوردگی:

1- استفاده از ویتامین c در بعضی از مردم می تواند مسیر بهبودی را تسریع کند اما حتی در این مورد اختلاف نظر وجود دارد. استفاده از مایعات گرم و سوپ گرم بصورت موقت می تواند گرفتگی بینی و درد گلو را تسکین بدهد.

بهترین درمان سرماخوردگی بالا بردن قدرت دفاعی سیستم ایمنی با تغذیه مناسب، مایعات گرم، استراحت، دوری از استرس می باشد. هیچ داروئی نمی تواند مستقیماً به ویروس های سرماخوردگی حمله کند. و آنتی بیوتیکها هم فقط بر روی باکتری ها موثر هستند و نه ویروسها.

در یک عفونت سرماخوردگی ساده نیاز به تجویز و مصرف هیچگونه آنتی بیوتیک وجود ندارد. بنابر این وقتی دچار سرماخوردگی می شوید از پزشکان درخواست تجویز آنتی بیوتیک نکنید مگر آنکه به تشخیص پزشک دچار یک عفونت ثانویه شده باشید.

2- سیگار نکشید:

سیگار کشیدن به همراه سرماخوردگی شما را در معرض ابتلا به برونشیت و یا سینه پهلو قرار می دهد.

3- به مقدار زیاد مایعات غیر الکلی استفاده کنید . خصوصاً مایعات گرم گلو درد را تسکین می دهد و ترشحات را رقیق می کند و احتقان بینی را بهبود می بخشد. یادتان باشد مصرف کافئین (قهوه) و نوشیدنهای الکلی باعث دهیدراته شده شما می شود و سیر بهبودی شما را به تأخیر می اندازد.

4- برای کاهش التهاب گلو یک قاشق چایخوری نمک را داخل یک لیوان آب گرم حل کنید و هر 4 ساعت غرغره کنید.

5- به مقدار زیاد استراحت کنید، در واقع شرایط عمومی شما میزان فعالیت تان را تعیین می کند.

6- جهت بهبودی تب، کوفتگی و درد بدن از استامینوفن و یا بروفن استفاده کنید.

7- نفس هوای مرطوب و گرم باعث کاهش التهاب مجاری تنفسی شما می شود. برای اینکار از یک کتری روی گاز با درجه حرارت ملایم و یا دستگاه بخور استفاده کنید.

نکات مهم:

اگر علائم سرماخوردگی شما ظرف یک هفته تا 10 روز بهبود پیدا نکرد یا یکی از علائم زیر را پیدا کردید به مرکز بهداشت و درمان مراجعه کنید.

– ترشحات زرد از بینی
– درد اطراف چشمها و یا دردناک بودن اطراف چشم در لمس
– تورم دردناک غدد لنفاوی اطراف گردن
– سرفه های خلط دار زرد رنگ
– سردرد های شدید
– تنفس دردناک ، تنگی نفس و یا کوتاهی تنفس
– تب بیش از 38/5 درجه سانتی گراد بیش از دو روز
– وجود لکه های سفید رنگ روی گلو یا لوزه ها
– خستگی غیر طبیعی و طولانی مدت

بيماری تب خونريزی دهنده ويروسی كريمه كنگو(CCHF)

تب خونريزي دهنده ويروسي كريمه كنگو (CCHF ) یا (Crimean Congo Haemorrhagic Fever) يك بيماري خونريزي دهنده تب دار حاد است كه بوسيله كنه منتقل مي شود و در آسيا ، اروپا و افريقا وجود دارد . مرگ و مير بالا دارد و همه گيريهاي داخل بيمارستان آن نيز شايع هستند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز،  با وجودي كه بيماري مخصوص حيوانات است ولي موارد تك گير و همه گيري هاي ناگهاني اين بيماري در انسانها نيز اتفاق مي افتد .

بيماري توسط جرجاني پزشك و دانشمند معروف ايراني در كتاب گنجينه خوارزمشاه ( حدود سال 1110 ميلادي ) بعنوان اولين سند مكتوب كه به زبان فارسي نوشته شده بتفضيل توصيف شده است . در اين كتاب شرح يك بيماري خونريزي دهنده در تاجيكستان فعلي آمده است ، علائم بيماري شامل خون در ادرار ، خونريزي از مقعد ، استفراغ خوني ، خلط خوني ، خونريزي در حفره شكم و خونريزي از لثه ها بوده و ذكر شده است كه بند پاي كوچكي احتمالاً شپش يا كنه ناقل بيماري مي باشد كه بطور طبيعي انگل برخي پرندگان است .

اولين مورد توصيف شده بيماري در منطقه كريمه در سال 1942 يعني دو سال قبل از اپيدمي كريمه رخ داده است . در سال 1944 در خلال جنگ جهاني دوم بيماري در شبه جزيره كريمه شايع و باعث مرگ بيش از 200 نفر از روستائيان و سربازان گرديد .

بيماري و خصوصيات باليني و نحوه ابتلا افراد ، براي نخستين بار توسط شوماكوف روسي تشريح گرديد . در سال 1946 ، 7 مورد كه 5 مورد آن از طريق انتقال در بيمارستان بوده است در تركمنستان گزارش شده است . در سال 1956 بيماري در منطقه كنگو ( زئير ) شايع گرديد و ويروس عامل بيماري از افراد مبتلا جدا سازي شد و بعنوان ويروس كنگو نامگذاري گرديد . در سال 1969 مشخص شد كه عامل ايجاد كننده تب خونريزي دهنده كريمه مشابه عامل بيماري است كه در سال 1956 در كنگو شناخته شده است و با ادغام نام دو محل يك نام واحد كريمه كنگو براي بيماري  ويروسي بدست آمد .

از زمان شناخت بيماري در سال 1944 ميلادي تاكنون موارد مختلف بيماري در كشورهاي زير گزارش شده است :

قاره آفريقا : كشورهاي سنگال ، نيجريه ، كنيا ، تانزانيا ، اتيوپي ، زئير ، اوگاندا
اروپاي شرقي : بلغارستان ، يوگسلاوي ، مجارستان ، يونان ، تركيه

شوروي سابق : روستف ، استاورپول ، داغستان ، ارمنستان ، تركمنستان ، ازبكستان ، قرقيزستان ، اكراين

آسيــــــا : عراق ( از سال1979 تا سال 1996 حدود 55 – 25  نفر در نواحي مختلف عراق به CCHF مبتلا شده اند) ، پاكستان ( موارد بيماري اولين بار در سال 1970 در چندين ايالت پاكستان شايع گرديد .

در سال 1976 بدنبال بروز بيماري در يك نفر دامدار و انجام عمل جراحي بر روي آن ، جراح و يكنفر از پرستاران پس از ابتلاء به بيماري فوت شدند و متخصص بيهوشي و كمك جراح بعد از ابتلاء به بيماري و بروز علائم بيماري ، بهبودي يافته اند ).

در سال 1998 يك همه گيري ديگر در پاكستان اتفاق افتاد كه 2 نفر از 4 نفر مبتلا جان باختند.

هندوستان ( در بررسي هاي اپيدميولوژيكي در سال 1973 ، انتشار وسيع آلودگي در ايالتهاي جنوبي هندوستان گزارش شده است )

افغانستان ( در سال 1998 مواردي از تب خونريزي دهنده ويروسي كريمه كنگو با ابتلا 19 نفر و مرگ 12 نفر گزارش شده است ، همچنين در سال 2000 ، 25 مورد بيماري همراه با مرگ 15 نفر نيز گزارش شده است ) .

ايـــران : براي اولين بار شوماكوف و همكاران در سال 1970 حضور CCHF در ايران را ثابت كرده و آنتي بادي CCHF را در سرم 45 گوسفند كه از تهران به مسكو فرستاده شده بود شناسايي كرد .

سعيدي و همكاران در سال 1975 ، آنتي بادي بر عليه ويروس CCHF را در 48 نفر از 351 نفر (13%) در مناطق درياي خزر و آذربايجان شرقي جدا كرد .

از سال 1999 (1378) موارد مظنون و قطعي بيماري در ايران گزارش گرديد كه گزارش مفصل آن در گزارش وضعيت اپيدميولوژيكي بيماري CCHF در ايران درسال 78 – 79 و1380 ، آمده است .

عامل بيماري :

عامل بيماري براي نخستين بار از خون افراد بيمار در مرحله بروز تب و همچنين از كنه بالغ Hyalomma  Marginatum جدا شد و با توجه به قابليت فيلتر پذيري بعنوان يك نوع ويروس توصيف گرديد .

ويــــــروسCCHF ازگروهArboviruses خانواده Bunyaviridae جنسNairovirus طبقه بندي مي شود. همچنين در گروه Viruses Arthropod – borne ( ويروسهايي كه توسط بندپايان منتقل مي شود) قرار دارد .

راه انتقال بيماري :

ويروس CCHF اصولا“ در طبيعت بوسيله كنه هاي سخت گونه Hyalomma منتقل مي شود، ولي بوسيله گونه هاي Rhipicephalus ،Boophilus و Amblyomma نيز منتقل مي گردد.ويروس CCHFتوانائي انتقال ازطريق تخم(Transovarion transmission)ونيزانتقال درمراحل مختلف بلوغ كنه(Transstadial  surviral) را دارد .

مهمترين راه آلودگي كنه ، خونخواري كنه Hyalomma نابالغ از مهره داران كوچك مي باشد يك بار آلودگي موجب مي شود كنه در تمام طول مراحل تكامل آلوده باقي بماند و كنه بالغ ممكن است عفونت را به مهره داران بزرگ مثل دامها منتقل كند ، ويروس يا آنتي بادي آن ، در كنه Hyalomma در مناطق وسيع دنيا پيدا شده است و عفونت در انسان پس از گزش كنه آلوده يا له كردن آن روي پوست نيز ايجاد مي شود.

بيماري بوسيله خرگوش صحرائي ، جوجه تيغي ، گوسفند و گاو به نقاط مختلف توسعه مي يابد. در جنوب افريقا آنتي بادي بر عليه ويروس CCHF از سرم زرافه ، كرگدن ، گاو كوهي (eland) ، بوفالو ، گورخر و سگها جدا شده است . تعداد زيادي از پرندگان به عفونت مقاوم هستند اما شتر مرغ حساس است .

ويـــرمي در حيوانات نشخوار كننده اهلي مثل گاو ، گوسفند و بز به مدت يك هفته پس از آلودگي باقي مي ماند .

بيماري در حيوانات اهلي هيچگونه علائم مشخصي ندارد و خطر انتقال بيماري در انسان در طي ذبح حيوان آلوده و يا يك دوره كوتاه پس از ذبح حيوان آلوده وجود دارد (بدنبال تماس با پوست يا لاشه حيوان ) .

همچنين تماس با خون و بافت بيماران بخصوص در مرحله خونريزي يا انجام هر گونه اعمالي كه منجر به تماس انسان با خون آنها گردد باعث انتقال بيماري مي شود . بيمار در طي مدتي كه در بيمارستان بستري است بشدت براي ديگران آلوده كننده است ، عفونتهاي بيمارستاني بعد از آلودگي با خون و يا ترشحات بيماران شايع مي باشند .

علائم باليني :

علائم باليني چهار مرحله دارد :

1- دوره كمون : بستگي به راه ورود ويروس دارد . پس از گزش كنه ، دوره كمون معمولا” يك تا سه روز است و حداكثر به 9 روز مي رسد . دوره كمون بدنبال تماس با بافتها يا خون آلوده معمولا” پنج تا شش روز است و حداكثر زمان ثابت شده 13 روز بوده است .
2- قبل از خونريزي : شروع علائم ناگهاني حدود 1 تا 7 روز طول مي كشد ( متوسط 3 روز ) ، بيمار دچار سردرد  شديد ، تب ، لرز، درد عضلاني (بخصوص در پشت و پاهها ) ، گيجي ، درد و سفتي گردن ، دردچشم ، ترس از نور (حساسيت به نور) مي گردد . ممكن است حالت تهوع ، استفراغ بدون ارتباط با غذا خوردن و گلودرد و احتقان ملتحمه در اوايل بيماري وجود داشته باشد كه گاهي با اسهال و درد شكم و كاهش اشتها همراه مي شود .

تب معمولاً بين 3 تا 16 روز طول مي كشد. تورم و قرمزي صورت ، گردن و قفسه سينه ، پرخوني خفيف حلق و ضايعات نقطه اي در كام نرم و سخت شايع هستند.

تغييرات قلبي عروقي شامل كاهش ضربان قلب و كاهش فشارخون مشاهده مي شود . لكوپني، ترمبوسيتوپني و بخصوص ترمبوسيتوپني شديد نيز در اين مرحله معمولا“ مشاهده مي گردد .

3- مرحله خونريزي دهنده : مرحله كوتاهي است كه به سرعت ايجاد مي شود و معمولاً در روز 3 تا 5 بيماري شروع مي شود و 1 تا 10 روز ( بطور متوسط 4 روز ) طول مي كشد . خونريزي در مخاطها و پتشي در پوست بخصوص در قسمت بالاي بدن و در طول خط زيربغلي و زير پستان در خانمها ديده مي شود و در محلهاي تزريق و تحت فشار(محل بستن تورنيكه و غيره) ممكن است ايجاد شود .

بدنبال پتشي ممكن است هماتوم در همان محلها و ساير پديده هاي خونريزي دهنده مثل ملنا ، هماتوري و خونريزي از بيني ، لثه و خونريزي از رحم ايجاد شود و گاهي خلط خوني ، خونريزي در ملتحمه و گوشها نيز ديده مي شود .

برخي موارد خونريزي از بيني ، استفراغ خوني، ملنا و خونريزي رحم آنقدر شديد است كه بيمار نياز به تزريق خون دارد.در برخي از بيماران فقط پتشي ظاهر مي شود(حدود 15%). مشكلات دستگاه تنفسي بدليل پنوموني خونريزي دهنده در حدود 10% بيماران ايجاد مي شود .

بدليل درگيري سيستم رتيكولوآندوتليال با ويروس ، ابتلاء وسيع سلولهاي كبدي شايع است كه موجب هپاتيت ايكتريك مي گردد . كبد و طحال در يك سوم بيماران بزرگ مي شود . ( معمولاً بين روزهاي 6 تا 14 بيماري . آزمايشات اعمال كبدي (تستهاي كبدي ) غيرطبيعي هستند ، بخصوص aspartate  aminotransferase و اغلب در مرحله پاياني بيماري سطح بيلي روبين سرم بالا مي رود .

بيماراني كه سرنوشتشان به مرگ منتهي مي شود معمولا” علائم آنها بطور سريع حتي در روزهاي اول بيماري تغيير مي كند و همچنين لكوسيتوز بيشتر از لكوپني وجود دارد . ترمبوسيتوپني در مراحل اوليه بيماري نشان دهنده پيش آگهي بدي مي باشد .

مرگ بدليل از دست دادن خون ، خونريزي مغزي ، كمبود مايعات بدليل اسهال ، يا ادم ريوي ممكن است ايجاد شود . در اتوپسي بيماران فوت شده ، معمولاً خونريزي به شدت هاي مختلف در همه اعضاء و بافتها و داخل معده و روده ها ديده مي شود .

4- دوره نقاهت :

بيماران از روز دهم وقتي ضايعات پوستي كم رنگ مي شود ، بتدريج بهبودي پيدا مي كنند. اغلب بيماران در هفته هاي سوم تا ششم بعد از شروع بيماري وقتي شاخصهاي خوني و آزمايش ادرار طبيعي شد از بيمـــارستان مرخص مي شوند . مشخصه دوره نقاهت طولاني بودن آن به همراه ضعف (Asthenia) مي باشد كه ممكن است براي يك مــاه يا بيشتر باقي بماند. گاهي موها كامل مي ريزد ( كه پس از 4 تا 5 ماه ترميم مي شود ) بهبودي معمولا” بدون عارضه است ، اگر چه التهاب رشته هاي عصبي (نوريت) يك يا چند عصب ممكن است براي چندين ماه باقي بماند .

تشخيص آزمايشگاهي :

تشخيص موارد مشكوك CCHF در آزمايشگاه با مراقبت بيولوژيك بالا و تجهيزات اختصاصي انجام مي گيرد . ويروس CCHF را به راحتي مي توان از خون بيماران در مرحله حاد (درطي 8 روز اول بيماري ) در محيط كشت سلول يا موشهاي شيرخوار جدا نمود .

در حدود روز ششم ممكن است بتوان آنتـي بادي IgG و IgM را در سرم با روش ELISA جدا كرد . اندازه گيري آنتي بادي بوسيله روشهاي مختلف در طي 5 تا 14 روز از شروع بيماري و در طي بهبود باليني امكان پذير است . IgM تا چهار ماه قابل اندازه گيري است ، پس از آن IgG  كاهش پيدا مي كند اما تا پنج سال مي توان آنرا اندازه گيري نمود .

ممكن است آنتي بادي در بيماران (منجر به مرگ) قابل اندازه گيري نباشد ، در اين موارد و در روزهاي اوليه بيماري تشخيص بوسيله جدا كردن ويروس در خون يا نمونه هاي بافتي انجام مي گيرد . با بكاربردن روش ايمنوفلورسانس يا ELISA ، گاهي در نمونه هاي بافتي آنتي ژن ويروس را مي توان جدا كرد. اخيرا“ PCR يك روش مولكولي براي جداسازي ژنوم ويروس بطور موفق در تشخيص بكار برده شده است .

درمان بيماري تب خونريزي دهنده كريمه كنگو

بلافاصله پس از تشخيص مورد محتمل مبتلا به تب خونريزي دهنده كريمه كنگو اقدامات درماني بايستي صورت گيرد .

1- درمان حمايتي:شامل اصلاح آب والكتروليتها ودرمانDIC(Disseminated Intravascular  Coagulation) مي باشد . علائم حياتي و هماتوكريت بيمار بايد كنترل شود و در صورت افت شديد هموگلوبين نسبت به تزريق خون اقدام شود و ضمناً در موارد ترمبوسيتوپني شديد و نشانه هاي خونريزي فعال تجويز پلاكت كاربرد دارد.

استفاده از تب برها و ضد استفراغ ممكن است مؤثر باشد ، از تجويز آسپرين خودداري گردد زيرا موجب تشديد خونريزي مي شود . در صورت تجويز زياد خون ، تزريق كلسيم مي تواند در تصحيح اختلالات انعقادي و بهبود انقباضات و هدايت و نظم ضربان قلبي مؤثر باشد .

2- درمان ضد ويروسي : ريباويرين داروي ضد ويروسي است كه در درمان موارد مبتلا به CCHF اثرات قابل توجهي داشته است. مكانيسم اثر ضدويروسي ريباويرين كاملاً شناخته نشده است  ولي موجب تغيير زنجيره نوكلئوتيدي سلولي و ممانعت از ساخته شدن mRNA ويروسي مي گردد . نوع خوراكي و تزريقي داخل وريدي آن مؤثر است .

طول مدت درمان با ريباويرين10 روز است و مطابق زيرجهت استفاده نوع خوراكي و تزريقي بكار مي رود:

30 ميلي گرم به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن بصورت يكجا سپس
15 ميلي گرم به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن هر 6 ساعت براي 4 روز پس از آن
5/7 ميلي گرم به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن هر 8 ساعت براي 6 روز
دارو بلافاصله بعد از تشخيص باليني در موارد محتمل بايد تجويز گردد.
تجويز داروي ريباويرين در شش روز اول پس از شروع علائم باليني با ميزان بهبودي بالاتري همراه است .

كميته كشوري ،  ريباويرين خوراكي را براي شروع درمان در اكثريت بيماران توصيه مينمايد ولي در موارد زير در صورت در دسترس بودن نوع تزريقي ، با همان مقدار خوراكي بطور آهسته وريدي تجويز مي گردد:

الف – علائم اختلالات سيستم اعصاب مركزي : شامل تشنج ، كما ، گيجي و اختلالات شديد رفتاري و علائم لتراليزه كه نشاندهنده خونريزي مغزي باشد.

ب – علائم اختلالات شديد متابوليك : شامل PH زير 1/7 ، دهيدراتاسيون بيش از 10% ، فشارخون سيستوليك كمتر از mmHg9 ، استفراغ هاي شديد .

ج – علائمي كه بدليل اختلالات شديد بوده و با پيش آگهي بدي همراه است شامل :
كاهش پلاكتها به كمتر از 100000 در ميلي ليتر در سه روز اول شروع بيماري يا كمتر از 20000 در ميلي ليتر در هر زمان ديگر ، هموگلوبين كمتر از 7 گرم در دسي ليتر ، علائم DIC شامل اختلالات PT و PTT و افزايش FDP (Febrin  Degridation  Product ).

د – نارسائي كبدي،نارسائي ريوي وادم ريه يانارسائي چند عضو

توجه :
– در صورت بروز علائم فوق در طي درمان خوراكي ، در صورت در دسترس بودن نوع تزريقي ادامه درمان به شكل تزريقي تجويز مي شود .
– با توجه به تراتوژن بودن دارو مصرف آن در خانمهاي حامله يا خانمهائي كه احتمال حاملگي در آنها وجود دارد در صورتي كه جان مادر از بيماري تب خونريزي دهنده كريمه كنگو در خطر باشد بهمراه ساير درمانهاي حمايتي بلامانع است .

كنترل و پيشگيري بيماري در كشور :

ارائه خط مشي و انتخاب روش هاي عملياتي مناسب با استفاده از امكانات شبكه هاي بهداشتي درماني ، با توجه به موارد قطعي بيماري در برخي از مناطق كشور از سال 1378 ، جهت پيشگيري و كنترل بيماري تب خونريزي دهنده ويروسي كريمه كنگو ( CCHF) ضرورت دارد .

پيشگيري و كنترل بيماري CCHF بر اساس بيماريابي ( تعاريف استاندارد ) تشخيص بموقع بيماري (امكانات تشخيصي در خارج و داخل كشور)،درمان مناسب (درمان حمايتي و داروي ضدويروس مناسب) ، افزايش آگاهي (در زمينه راههاي سرايت و پيشگيري بيماري) ، هماهنگي بين بخشي با ارگانهاي ذيربط ، بايد با روش يكسان در سراسر كشور عمل شود بگونه اي كه در تمام نقاط امكان آن فراهم باشد اين مهم بعنوان هدف كاربردي اجراي برنامه مبارزه با اين بيماري به شمار مي رود كه با توجه به شرايط بهداشتي كشور در سطوح مختلف ارائه مي گردد :

سطح كشوري

كميته فني ( علمي و اجرايي ) با هدف ايجاد هماهنگي در زمينه مسائل علمي و اجرائي مربوط به كنترل و پيشگيري بيماري تشكيل شده است تا اينكه وظائف زير در سطح كشوري تحقق يابد .

1- تقويت و گسترش هماهنگي بين بخشي با سازمانهاي ذيربط
2- اولويت اهميت كنترل و پيشگيري بيماري براي مسئولين درون بخشي
3- برنامه ريزي ، نظارت ، مراقبت و ارزشيابي بر اجراي برنامه مبارزه با CCHF در دانشگاههاي علوم پزشكي
4- ارائه و اجراي طرح هاي تحقيقاتي و مطالعاتي با ايجاد هماهنگي لازم با معاونت تحقيقات و فن آوري وزارتخانه ، انستيتوپاستور ايران ، دانشگاههاي علوم پزشكي و ديگر بخشهاي مرتبط (وزارت جهاد كشاورزي ، سازمان دامپزشكي كشور و … )
5- تأمين داروي مورد نياز بيماران و نحوه درمان يكسان در سراسر كشور
6- ايجاد هماهنگي لازم براي راه اندازي آزمايشگاه تشخيصي در كشور
7- بررسي آخرين اطلاعات در مورد ناقل بيماري ، راههاي انتقال ، پيشگيري ، كنترل و …
8- برگزاري سمينارهاي كشوري و دانشگاهي با هماهنگي و همكاري دانشگاههاي علوم پزشكي ، دانشكده هاي دامپزشكي ، سازمان دامپزشكي كشور
9- تنظيم برنامه هاي آموزشي براي سطوح مختلف بهداشتي درماني كه اين مهم با هماهنگي كميته فني كشوري سالانه تهيه و بازنگري مي گردد .
10- جلب حمايت و همكاري سازمان جهاني بهداشت در جمهوري اسلامي ايران و منطقه مديترانه شرقي جهت تخصيص اعتبارات مورد نياز براي ارتقاء سطح دانش در سطوح مختلف
11- جلب حمايت سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور براي تأمين اعتبارات مورد نياز براي اجراي برنامه  مبارزه با بيماري
12- استــاندارد نمودن تعاريف بيماري (مظنون ، محتمل ، قطعي ) براي اعلام گزارش ، درمان و اقدامات كنترل و پيشگيري بيماري در منطقه
13- تهيه دستورالعمل نحوه ارسال نمونه هاي موارد مشكوك به انستيتوپاستور ايران
14- هماهنگي جهت ارسال نمونه هاي موارد مشكوك به خارج كشور
15- جمع آوري اطلاعات و آمار بيماران بر اساس تعاريف استاندارد
16- گزارش موارد به سازمانهاي بين المللي
17- تهيه و ارسال متون آموزشي براي سطوح مختلف

سطح دانشگاه

رياست دانشگاه بعنوان رياست شوراي هماهنگي مبارزه با بيماريهاي قابل انتقال بين انسان و حيوان بوده ومعاون بهداشتي دانشگاه بعنوان دبير شورا، مسئوليت اجرايي برنامه را بعهده دارد تا اين وظيفه از طريق حوزه معاونت بهداشتي (مركز بهداشت استان ) انجام شود :

1- گزارش فوري مواردمشكوك بيماري به ستاد پيگيري بيماريهاي مستقر در مركز مديريت بيماريها
2- ارسال فرم خلاصه اطلاعات بيماري در اولين فرصت پس از دريافت اطلاعات بيمار به مركز مديريت بيماريها
3- تهيه و ارسال نمونه هاي تهيه شده به انستيتو پاستور ايران با هماهنگي امور آزمايشگا ههاي استان
4- تقويت وگسترش هماهنگي بين بخشي با سازمانهاي ذيربط در سطح دانشگاه ( روش اجراي عمليات با استفاده از همكاريهاي بين بخشي از اهميت بسيار بالايي برخوردار بوده ودر واقع مركز ثقل عمليات ، ايجاد هماهنگي بين بخشي مداوم و مستمر بين بخش بهداشت و اداره كل دامپزشگي استان مي باشد كه ميتواند، با استفاده بهينه از امكانات موجود در هر دو بخش و همسو ساختن اين امكانات و برنامه ريزي صحيح با شناخت معضلات و تنگنا ها وتبادل اطلاعات منظم و تفسير آن و بكارگيري نتايج اين اطلاعات بطور مشترك در كنترل و پيشگيري بيماري گام بردارند )
5- بازديد مشترك و هما هنگ بين اداره كل دامپزشكي و مركز بهداشت استان از منطقه اي كه بيماري   گزارش شده است و ارسال گزارش بازديد به مركز مديريت بيماريها
6- نظارت بر دارو و درمان بيماران بر اساس روش يكسان ( با توجه به كمبود دارو و گزارش روزانه وضعيت بيمار مي بايست مصرف روزانه دارو در اختيار بخش عفوني يا داخلي كه بيمار بستري شده است قرار گيرد)
7- ارسال فرم بررسي انفرادي بيماري پس از بررسي هاي اپيدميولوژيكي، باليني ،آزمايشگاهي و عاقبت بيماري به مركز مديريت بيماريها
8- برنامه ريزي براي نظارت ،مراقبت و ارزشيابي برنامه در شهرستانها
9- اجرا و نظارت برنامه هاي آموزشي و باز آموزي در سطح مختلف در بخش دولتي و خصوصي براي پزشكان- كارشناسان- كاردانهاي بهداشتي و درماني و بهورزان
10-     حمايت در تجهيز و راه اندازي مكان مناسب در بيمارستان شهرستانها جهت ايزوله كردن بيماران با خونريزي فعال

11- آموزش هاي نحوه انتقال ، كنترل و پيشگيري بيماري در بيمارستان ها و آزمايشگاههابراي گروههاي در معرض خطر(پرستاران –كاركنان بيمارستان و …..كارشناسان و كاردانهاي آزمايشگاه ) با هماهنگي مديريت درمان معاونت درمان دانشگاه
12- اولويت اهميت كنترل و پيشگيري بيماري براي مسئولين محلي و درون بخشي
13- با توجه به اينكه تنها مركز تشخيص قطعي بيماري در انستيتو پاستور ايران مي باشد لذا پس از درياقت نتايج آزمايشات از مركز مديريت بيماريها ،نتيجه آزمايشات انجام شده به پزشكان معالج بيماري، اداره كل دامپزشكي و همچنين مركز بهداشت شهرستاني كه بيمار در آن سكونت داشته است اعلام شود .

سطح شهرستان :

مدير شبكه بهداشت و درمان بعنوان مسئول برنامه هاي مراقبتهاي بهداشتي درماني در نظام شبكه در شهرستان بوده و رئيس مركز بهداشت مسئوليت اجرايي برنامه را در سطح شهرستان بر عهده دارد و از طريق گروه مبارزه با بيماريها موارد زير براي اجراي برنامه مدنظر قرار مي گيرد :

1- گزارش فوري مورد گزارش شده به ستاد پيگيري بيماريهاي مستقر در مركز بهداشت استان (گروه مبارزه با بيماريها )
2- تكميل و ارسال فرم خلاصه اطلاعات بيماري پس از دريافت اطلاعات بيمار به مركز بهداشت استان
3- گزارش موارد مشكوك CCHF به اداره دامپزشكي شهرستان و اقدامات پيشگيري جهت بررسي بيماري در دام
4- هماهنگي با امور آزمايشگاههاي شهرستان جهت تهيه و ارسال نمونه هاي سرم خون به مركز استان
4-1 –
– نمونه اول :   پس از تشخيص بيماري بر اساس علائم بيماري
– نمونه دوم :    5 روز پس از تهيه نمونه اول
– نمونه سوم :    10 روز پس از تهيه نمونه اول
( حتماً نمونه ها مي بايست تحت نظر امور آزمايشگاههاي استان و مركز بهداشت استان تهيه شده و از طريق مركز بهداشت استان به انستيتوپاستور ايران ارسال گردد )

* توجه : از ارسال نمونه ها از مطب هاي خصوصي و يا مستقيماً از مركز بهداشت شهرستان به انستيتوپاستور ايران بدون اطلاع و هماهنگي مركز بهداشت استان خودداري شود .

5- هماهنگي با مديريت درمان شهرستان و بيمارستان جهت تحويل دارو ( مصرف روزانه تحويل بخش عفوني يا داخلي كه بيمار بستري شده است مي شود ) و درمان كامل بيمار

6- بازديد مشترك و هماهنگ بين اداره دامپزشكي و مركز بهداشت شهرستان از منطقه و ارسال گزارش به مركز بهداشت استان
7- تكميل و ارسال فرم بررسي انفرادي بيماري پس از بررسي هاي اپيدميولوژيكي ، باليني ، آزمايشگاهي و عاقبت بيماري به مركز بهداشت استان
8- اجراي برنامه هاي آموزشي و بازآموزي جهت بخش دولتي و خصوصي براي گروههاي پزشكي ، كارشناسي ، كارداني و بهورزان
9- آموزش اختصاصي براي گروههاي در معرض خطر ( پزشكان و كاركنان بيمارستانها و آزمايشگاهها ) در مورد راههاي انتقال ، كنترل و پيشگيري بيماري خصوصاً در مورد عفونتهاي بيمارستاني با هماهنگي مديريت درمان و امور آزمايشگاههاي شهرستان
10- با توجه به امكانات بيمارستان جهت درمان اختصاصي و حمايتي بدليل خطر انتقال بيماري از طريق ترشحات و خون بيمار مبتلا حتي الامكان از اعزام بيمار به مراكز ديگر اجتناب شود و در صورت خونريزي Stirict-Isolation رعايت شود .
11- راه اندازي و تجهيز مكان مناسب در بيمارستان شهرستان جهت ايزوله كردن بيماران با خونريزي فعال
12- آموزش جامعه ( شهر و روستا ) :
با استفاده از صدا و سيما ، روزنامه ها و انتشارات محلي ، استفاده از تريبون هاي عمومي نظير نمازجمعه ، آموزش چهره به چهره توسط كارشناسان مركز بهداشت با هماهنگي اداره دامپزشكي در مورد راههاي انتقال ، كنترل و پيشگيري بيماري برنامه ريزي و اجرا مي گردد .
* توجه : هيچ آماري در خصوص تعداد موارد مشكوك و قطعي بيماري بدون هماهنگي مركز بهداشت استان جهت انتشار آن انجام نگيرد .
13- براي مراقبت بيماري سه تعريف طبقه شده ( مظنون – محتمل – قطعي ) وجود دارد :

تعريـــف مظنون : شروع ناگهاني بيماري با تب + درد عضلات + تظاهـرات خونريزي دهنده ( شامل : راش پتشي  ، خونريزي ازبيني و مخاط دهان ، استفراغ خوني يا ملنا ، هماتوري ) + يكي از علائم اپيدميولوژيك ( سابقه گزش با كنه يا له كردن كنه با دست ، تماس مستقيم با خون تازه يا ساير بافتهاي دامها و حيوانات آلوده،تماس مستقيم يا ترشحات دفعي بيمار قطعي يا مشكوك به CCHF، اقامت يا مسافرت در يك محيط روستايي كه احتمال تماس با دامها وجود داشته اما يك تماس خاص تصادفي را نمي توان مشخص نمود .

تعـــريف محتمل : مــــوارد مظنون + ترمبوسيتوپني ( كاهش پلاكت كمتر از 150000 در ميلي مترمكعب) كه مي تواند با لكوپني ( گلبول سفيد كمتر از 3000 در ميلي مترمكعب  ) يا لكوسيتوز ( گلبول سفيد بيش از 9000 در ميلي مترمكعب )  همراه باشد.
* طبق جدول معيارهاي تشخيص باليني تب خونريزي دهنده كريمه كنگو چنانچه جمع امتيازات 12 و يا بيشتر شود نيز بعنوان مورد محتمل تلقي شده و تحت درمان قرارمي گيرد
تعريف قطعي : موارد محتمل + تست سرولوژيك مثبت يا جدا كردن ويروس

توجه :
– موارد محتمل بيماري طبق دستورالعمل نحوه درمان با ريباويرين تحت درمان قرار مي گيرند .
– در صورت طبيعي بودن فاكتورهاي خوني در روز اول بستري بيمار به مدت سه روز تحت نظر بوده و چنانچه در اين مدت 50% كاهش گلبولهايسفيد يا پلاكت ها ايجاد شود بايد بعنوان مورد محتمل تحت درمان قرار گيرد .
– موارد مشكوك به بيمارستان ارجاع و از طريق بيمارستان در صورت قرار گرفتن در چارچوب تعريف محتمل بيماري ضمن گزارش تلفني به مركز بهداشت شهرستان نمونه سرم خون طبق دستورالعمل نحوه نمونه گيري تهيه و با هماهنگي مركز بهداشت استان به انستيتوپاستور ايران بخش آربو ويروسها و تب هاي هموراژيك ارسال گردد .

توصيه ها :
– موارد محتمل بيماري CCHF كه داراي خونريزي فعال مي باشند بايد در شرايط كاملاً ايزوله (Strict  Isolation )  در بيمارستان بستري شوند و احتياطات همه جانبه براي آنها رعايت شود تا از بروز همه گيري هاي بيمارستاني جلوگيري شود.
– بدليل آنكه نمونه گيري و جداسازي سرم خون افراد محتمل ، ممكن است كاركنان آزمايشگاه را به مخاطره بياندازد ، براي جداسازي سرم خون در آزمايشگاهها حداكثر توجه بعمل آيد و با دقت كامل حمل شوند .
– رعايت احتياطات همه جانبه در برخورد با خون و محصولات خوني بيماران مشكوك يا قطعي در بيمارستان و مراكز بهداشتي درماني جهت حفاظت كاركنان بهداشتي و درماني ضروريست .
– با توجه به خطر آلودگي با ترشحات خوني بيماران تجهيزات و وسايل بايد بوسيله حرارت و يا مواد گندزدايي كلردار ضدعفوني شوند .
– كاركنان بهداشتي و درماني كه با خون و يا بافتهاي آلوده بدن بيماران مشكوك يا قطعي CCHF تماس داشته اند بايد مرتب حداقل تا 14 روز پس از تماس تحت نظر بوده و درجه حرارت بدن آنها هر روز كنترل شود و در صورت ظهور علائم باليني مطابق با تعريف مورد مشكوك بلافاصله درمان براي آنان شروع شده و اقدامات بعدي بعمل آيد .
– در مورد كاركنان بهداشتي ، درماني و آزمايشگاهي چنانچه حين خونگيري از موارد مشكوك يا قطعي CCHF سوزن آلوده يا هر وسيله تيز آلوده به پوست آنها نفوذ كرد بايستي ريباويرين خوراكي بعنوان شيميوپروفيلاكسي به مقدار 200 ميلي گرم هر 12 ساعت براي مدت 5 روز مصرف شود .
– به دليل ليز شدن خون بيماران ، سرم خون بيماران در آزمايشگاه رفرانس دانشگاه تهيه و تحت شرايط مناسب طبق دستورالعمل نحوه ارسال نمونه ها به انستيتوپاستور ايران ارسال شود .
– بيماراني كه خونريزي دارند تا كنترل خونريزي نبايد جابجا شوند .
– بيماران بستري شده مي توانند در صورت عدم خونريزي با نظر پزشك معالج پس ازتكميل دوره درمان از بيمارستان مرخص شوند .
– نظر به وجود خونريزي در بيماران و خطر انتقال بيماري حتي الامكان پس از تشخيص باليني از خونگيري هاي غيرضروري بايد اجتناب شود .

كانديديازیس دهانی

به بسياري از بيماريهايي كه به وسيله قارچ كانديداي شبيه مخمر (Yeast like) ايجاد مي گردد، گفته مي‌شود و عفونت معمول قارچي دهان مي باشد.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز،  انواع بيماريها بسته به شروع و طول مدت آن (حاد يا مزمن) طبقه بندي شده اند.

خصوصيات مكانيكي شامل رنگ (اریتيماتوز/ آتروفيك) و محل (denture stomatitis/ median rhomboid glossitis).

كانديدياز یس مولتي فوكال (Angular Cheilitis) و نقص ايمني ميزبان (مبتلايان به HIV) مي باشند.

كانديدا به طور مشخص يك عامل عفونتهاي فرصت طلب است كه براي تهاجم و تخريب بافت كمتر تخصص يافته است.

كانديديازیس حاد با غشاء كاذب (برفك):

– نوعي از عفونتهاي دهاني است كه توسط كانديديا ايجاد مي شود.

– اين ضايعه يك عفونت سطحي مربوط به لايه هاي خارجي اپي تليوم بوده و باعث ايجاد پلاكهاي سفيد به هم پيوسته (patchy) يا خالهايي روي سطح مخاط مي شود.

تشخيص برفك غالباً بر پايه ظاهر ضايعه مي باشد. پلاكها با سايش يا خراشيدن معمولاً باعث ايجاد ناحيه اريتما (قرمزي) يا حتي زخم كم عمق مي شود.

اگر تشخيص قطعي نبود يك اسمير كه معرف Yeast ميسلين است کمک کننده میباشد.

وقتي تعداد ارگانيسمهاي كانديدا در حفره دهان به طور مشخص افزايش يابد برفك در همة سنين بروز خواهد نمود

برفك در نوزاد:

– ضايعات به صورت لكه (Patch) هاي سفيد نرم چسبنده روي مخاط دهان ديده مي شوند.
– ضايعات داخل دهاني بدون دردند و یا براحتی برداشته مي شوند.

در بزرگسالان:

– التهاب، اريتم و نواحي دردناك قرمز اغلب ديده مي شود.
– ضايعات مرواريدي سفيد شبيه پلاك و گاهی نسبتاً كمرنگ وجود دارند.
– تمام سطوح مخاط ممكن است درگير شوند و اريتم يا نواحي سفيد معمولاً در زير دنچرهاي پارسیل يا كامل پيشرفت مي كند.

(مناطقی از مخاط دهان که نظافت خودبخود در آنها کمتر اتفاق می افتد بیشتر درگیر می شوند. )
– بيماران با نقص ايمني

تذكر:

برخي افراد مزه بد و كاهش حس چشايي را به عنوان ضايعه اوليه بيان مي كنند.

احساس داغي در دهان و گلو به دنبال ظهور ضايعات سفيد با غشاء كاذب ايجاد مي شود.( اين علائم به خصوص در بيماراني كه آنتي بيوتيكهاي وسيع الطیف دريافت مي كنند دلالت بر وجود برفك يا بقيه انواع كانديدياز دهاني است. )

قارچهاي شبه مخمر (Yeast Like) كه باعث ايجاد برفك و بقيه تظاهرات كانديدياز مي شوند در دو نوع شبه مخمر (Yeast Like) و ميسليايي در حفره دهان وجود دارد.

نكات قابل توجه در ناقلين سالم:

– پاپيلاي سطح پشتي زبان محل ابتدايي كلونيزاسيون اين ارگانيسم در حفره دهان ناقلين سالم داراي دندان است.
– حالت ناقل بدون نشانه با عواملي از قبيل وضعيت ايمني ميزبان، نوع كانديدا، شرايط دهاني، سيگار كشيدن، استفاده متناوب از آنتي بيوتيكها و بهداشت عمومي ميزبان ارتباط دارد.
– حالت ناقل در افراد ديابتي و استفاده كننده هاي پروتزهاي متحرك با بهداشت پايين بيشتر شيوع دارد.

عوامل زمینه ساز (Predisposing Factors):

1) تغييرات مشخص در فلور ميكروبي دهان (استفاده از آنتي بيوتيكها بخصوص وسيع الطیف ، استفاده بيش از حد از دهان شويه ضد باكتري يا زروستومیا)
2) التهاب موضعي (دنچرها ودستگاههاي ارتودنسي)
3) تجويز كورتيكو استروئيدها (استنشاقی و عوامل موضعي بيش از سيستميك سبب ايجاد كانديديازیس مي‌شود)
4) بهداشت ضعيف دهان
5) بارداري
6) نقص ايمني

الف) مادرزادي يا مربوط به دوران كودكي (كانديدياز جلدي مخاطي مزمن خانوادگي سندرم كانديديازیس اندوكرينی و عدم بلوغ ایمنی دوران کودکی )
ب) انواع اكتسابي یامربوط به بزرگسالان (ديابت، لوسمی، لنفوما و ايدز)
ج) مربوط به كارهاي پزشكي (شيمي درماني سرطان، پيوند مغز استخوان (رادياسيون سر و گردن)
7) نقص در هضم و جذب

نكته:

• شدت و سرسختي عفونت كانديدا در مقابل درمان بيشتر به محل درگيري و به عوامل زمينه ساز وابسته است ولي اين صلاحيت ايمني ميزبان است كه در نهايت معين مي كند كه پاك سازي، كلونيزاسيون يا كانديديازیس ، كداميك رخ مي دهد.

كانديدياز آتروفيك حاد:

به صورت مخاط دردناك همراه با لکه (Patch) هاي قرمز آتروفيك يا خطوط اريتماتوز نمايان مي شود كه با حضور حداقل ضايعات سفيد با غشاء مخاطي كه در برفك ديده مي شود همراه مي گردد.

– افرادي كه با آنتي بيوتيكهاي وسيع الطيف درمان شده اند. پس از درمان نشانه هاي سوختگي دهاني، مزه بد يا زخم گلو دارند.

– افرادي كه آنمي فقر مزمن آهن دارند بايد مورد توجه قرار گيرند.

كانديدياز آتروفيك مزمن:

كانديدياز آتروفيك مزمن شامل:
1) زخم دهاني وابسته به دنچر
2) Cheilitis گوشة لب
3) Median rhomboid glossitis

1) زخم دهاني وابسته به دنچر Denture Stomatitis / Denture Sore Mouth:
بصورت یک التهاب منتشر در نواحی ماگزیلاری زیر دنچر آشکار میشود و اغلب (15تا65 درصد موارد ) همراه با Angular Chelitis  میباشد

• مرحله اول:

– زخم دهاني ناشي از دنچر شامل تعدادي پتشي كامي است.

• مرحله دوم:

– ايجاد اريتم با پراكندگي بيشتر كه قسمت اعظم مخاط پوشيده شده را درگير مي كند.

• مرحله سوم:

– پيشرفت گرانولاسيون بافتي يا ندولاريتي (هايپرپلازي پاپيلاري) مي گردد كه معمولاً نواحي مركزي كام سخت و ريجهاي آلوئولر را درگير مي كند.

نكته:

– اگر ضايعات بيش از يكسال باقي مانده باشند، حتي پس از درمان ضايعة پاپيلو ماتوز اصلي تحليل نمي‌رود.

– زخم دهاني حاصل از دنچر بندرت در زير دنچر فك پايين يافت مي شود.

– لاینرهاي نرم به عنوان عامل افزايش استعداد ابتلا به كانديدياز مطرح مي باشد.

توصيه:

– شتسشوي وسايل با يك محلول رقيق شده (10 درصد) وايتكس خانگي، خيساندن آن در اسيد بوريك يا كرم نيستاتين قبل از قرار دادن دنچر باعث كاهش ميزان مخمر (Yeast) مي شود.

– ضد عفوني وسايل بخش مهمي از درمان زخم دهاني حاصل از دنچر مي باشد.
2) Angular Cheilitis:

اين اصطلاحي است كه براي عفونتهايي كه شكافهاي لب را درگير مي كنند به كار مي رود. اين ضايعه اكثر موارد همراه با وجود كانديدا مي باشد. و به درمان ضدقارچي جواب مي دهد و همراه آن استوماتيت مربوط به دنچر نيز وجود دارد.

نكته:

– angular cheilitis در بيماران با دندانهاي طبيعي غير معمول است.

– ساير فاكتورهاي اتیولوژيك شامل كاهش VD، نقص تغذيه اي، ديابت، نوترپني و ايدز به همراه عفونت با استافيلوكوك و استرپتوكوك بتا هموليتيك موجب پرلش (Perlech) يا cheilitis مي‌شود. ضايعه دسكوامه گسترده تري روي عرض كلي لب اثر مي كند و بعضي اوقات به پوست مجاور گسترش مي يابند.

3) Median Rhomboid Glossitis:

به صورت لكه هاي (Patch) اريتماتوز پاپيلاري آتروفيك كه در ناحية مركزي پشت زبان هستند مشخص مي شود.

هنگامي كه اين ضايعات ، ندولاريته بيشتري پيدا مي كنند Median Rhomboid glossitis ها یپوپلاستيك ناميده مي شود.

كانديدياز چندكانوني مزمن:

بيشتر در افراد زير ديده مي شود:

– افراد داراي دنچرهاي نامناسب

– ايمني سركوب شده

– مصرف كنندگان دخانيات

اين بيماري ممكن است با نواحی متعدد كانديدياز مزمن آتروفيك ظاهر شود. این امر موجب تغييراتی بر روي سطح پشتي زبان، خط مياني كام سخت، نواحي شكافدار و سطوح مخاطي زير دنچر مي شود.

درمان کاندیدیازیس دهانی :

• حذف عوامل زمینه ساز

• انواعی از تجویزهای موضعی و سیستمیک هم اکنون بعنوان مکمل آنتی بیوتیکهای پلی ان، ضدقارچ قدیمی مانند نیستاتین و آمفوتریسین B موجود میباشد. مشتقی از ایمیدازول مانند کلوتریمازول برای استفاده موضعی در دسترس است.

• درمان سیستمیک شامل استفاده از هریک از این سه دارو میباشد: کتوکونازول، ایتراکونازول و فلوکونازول

• درموارد مقاوم ممکن است به درمان ثانویه نیاز باشد.

• نیستاتین به فرم کرم نیز میتواند مستقیما روی دنچر یا در کناره های زبان استفاده شود .

• بیمارانی که دارای عوامل زمینه ساز مانند زروستومیا و نقص ایمنی غیر قابل حذف هستند ممکن است نیازمند درمانهای مداوم برای جلوگیری از عود مجدد باشند.

• مصرف ماست 2 تا 3 بار در هفته و رعایت بهداشت دهان نیز مفید است بخصوص اگر عوامل زمینه ساز اساسی قابل حذف باشند.

فارنژیت

فارنژیت ( pharyngitis) به التهاب و عفونت ناحیه حلق و لوزه ها فارنژیت گفته میشود.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، حلق را میتوان به سه قسمت :

1) نازوفارنکس که در خلف حفره بینی قرار گرفته

2 ) اوروفارنکس که در انتهای حفره دهان واقع شده

3) هایپوفارنکس که ادامه حلق به طرف پایین تا ابتدای مری است تقسیم میشود.

نازوفارنکس و اوروفارنکس چون ابتدای ورود به دستگاه گوارش و تنفس را تشکیل میدهند لازم است دارای مکانیسم های دفاعی کافی در برابر ورود عوامل بیماریزا باشند. تراکم سلولهای لنفاوی و سلولهای ایمنی در این مناطق ارگانهای جداگانه ای راتشکیل داده اند که مسئولیت آنها دفاع از تهاجم عوامل بیماریزا است.

در پشت نازوفارنکس لوزه سوم ( آدنوئید ) قرار گرفته که در اطفال زیر 5 سال در اثر عفونتهای مکرر دستگاه تنفس فوقانی میتواند بزرگ شده سبب انسداد نسبی نازوفارنکس شود. در این موارد تنفس کودک مشکل شده و بخصوص در شب – هنگام خواب – با صدا همراه است .

گرفتگی مداوم بینی – صدای تودماغی – برجسته شدن گونه ها و گود شدن سقف دهان از دیگر علائم هیپرپلازی آدنوئید ( لوزه سوم ) محسوب میشود.  در ناحیه اوروفارنکس یا به اصطلاح عادی  حلق  دو لوزه در طرفین قرار دارند که هرگاه عفونتی در آنها ایجاد شود بزرگی ( تورم ) – قرمزی – درد و گاهی تشکیل چرک ( اگزودا ) را بدنبال دارد. عفونت لوزه ها را تونسیلیت ( tonsillitis) مینامند.

عفونت حلق فارنژیت و عفونت حلق توام با لوزه ها را تونسیلوفارنژیت (tonsillo-pharyngitis) مینامند. گرچه عوامل بیماریزا در هر سه گروه مشابه هستند و عوارض و نتیجه بیماری نیز تفاوت چندانی ندارد ولی لازم است تشخیص عفونت حلق به تفکیک موارد فوق بیان شود.

علائم بالینی :

عمده ترین علامت بالینی عفونت حلق درد است. در موارد خفیف یا اولیه بیماری درد در حین بلع وجود دارد ولی با گذشت بیماری و در موارد شدیدتر درد بطور مداوم وجود دارد گرچه باز درحین بلع تشدید میشود. گاه بلع دردناک ( odynophagia) به حدی شدید است که بیمار از فرودادن آب دهان نیز خودداری میکند و در نتیجه ترشحات بزاق در دهان زیاد میشود وگاه از دهان جاری است. ( سیالوره ).

تب در اکثر موارد وجود دارد. درجه تب بر اساس عامل بیماریزا متغیر است. در عفونتهای ویروسی ( بجز آدنوویروس ) تب خفیف و قابل تحمل است و در موارد عفونت استرپتوکوکی بخصوص در بچه ها تب گاه تا 40 درجه سانتیگراد نیز میرسد.  بلع دردناک یا اودینوفاژی که در فوق توضیح داده شد.

در معاینه بالینی قرمزی حلق و لوزه ها  شایعترین یافته ایست که جلب توجه میکند. اگر اریتم محدود به لوزه ها باشد و سایر نقاط حلق درگیر نباشد اصطلاح تونسیلیت بکار برده میشود و اگر نسج حلق نیز درگیر باشد اصطلاح تونسیلوفارنژیت را بکار میبریم.

وجود اگزودا روی لوزه ها یا حلق که در این مورد اصطلاح exudative pharyngitis  بکار برده میشود. در اکثر موارد اگزودا محدود به لوزه است و گاه از حدود لوزه فراتر میرود و پیلار قدامی – خلفی و یا زبان کوچک ( اوولا ) را نیز درگیر میکند ( مثل دیفتری ) .

گاه از مشاهده ماهیت و رنگ اگزودا میتوان عامل بیماریزا را حدس زد. اگزودای متراکم – غلیظ – خاکستری کثیف که به سختی به لوزه ها چسبیده است بخصوص اگر ورای لوزه ها نیز دیده شود بیانگر عفونت دیفتری است. اگزودای ناشی از استرپتوکوک بتا همولیتیک گروه A عموما کرمی رنگ است و محدود به لوزه باقی میماند.

گاه ماهیت فولیکولر دارد یعنی محدود به کریپت های لوزه ( حفرات لوزه ) باقی میماند و سایر نقاط لوزه به رنگ قرمز ملتهب دیده میشود ( follicular exudative pharyngitis) . آدنوویروس و هرپس سیمپلکس میتوانند اگزودا روی لوزه ایجاد کنند. در مورد آدنوویروس اگزودا مشابه استرپتوکوک است ولی در هرپس شروع بیماریزایی با وزیکول ( طاولهای کوچک حاوی مایع ) است که پس از باز شدن وزیکول اگزودای ملایمی روی لوزه ها پدید می آید.

آدنوپاتی یا بزرگی غدد لنفاوی در گلودرد چرکی شایع است. در اکثر موارد عفونت استرپتوکوکی لنفادنوپاتی محدود به قسمت تحت فکی ( submandibular) میباشد و عموما در لمس دردناک است. درعفونت هرپس نیز چنین است ولی در عفونتهای ناشی از EBV لنفادنوپاتی  عموما در خلف گردن مشاهده میشود و دردناک نیست.

عفونت EBV (Epstein barr virus) میتواند اگزودا روی لوزه ها ایجاد کند و بندرت ممکن است این اگزودا ورای لوزه ها نیز دیده شود.

عوامل بیماریزا (etiologic):

استرپتوکوک بتا همولیتیک گروه A یا استرپتوکوک پایوژن ( streptococcus pyogenes) به تنهایی مسئول حدود 30٪ از عوامل ایجاد کننده گلودرد محسوب میشود. گلودرد شدید – تب – درد بدن – ضعف و بیحالی – اگزودا روی لوزه ها ( بین 50٪ تا 70٪) و لنفادنوپاتی تحت فکی از علائم بالینی این عفونت محسوب میشود.

تشخیص این عامل حائز اهمیت است چون در صورت عدم درمان کافی یا موفق سبب عوارضی بعلت تحریک سیستم ایمنی میشود.

آنتی ژن دیواره سلولی این میکروب با آنتی ژنهای خودی دریچه های قلب – مفاصل یا گلومرولهای کلیه مشابهت دارد و دفاع هومورال ( تشکیل آنتی بادی ) توسط لنفوسیتهای B-cell سبب ایجاد عوارضی نظیر : کاردیت (pancarditis ) که به روماتیسم قلبی معروف است – تورم مفاصل ( arthritis) که به تب روماتیسمی حاد ( Acute Rheumatic Fever) نامیده میشود و درگیری کلیوی ( nephritis) منجر میشود .

این عوارض خطیر و طولانی مدت هستند و صدمات جبران ناپذیری را به بیمار تحمیل میکنند. لذا شایسته است فارنژیت استرپتوکوکی با وسواس تشخیص داده شده و درمان شود.

2) دیفتری (corynebacterium diphteriae) .

گرچه با اعمال واکسیناسیون همگانی علیه دیفتری این بیماری در شرف ریشه کنی است معهذی موارد تک گیر بیماری دیده میشود. تب در این بیماری شدید نیست ولی بعلت ترشح توکسین ( سم ) بیمار شدیدا بدحال است. کودکان عمده ترین گروه سنی درگیر هستند.

در معاینه اگزودای خاکستری غلیظ که از لوزه ها به لوزه کوچک و حتی به پشت حلق و نازوفارنکس نیز کشیده شده است دیده میشود. بلع دشوار سبب امتناع کودک از غذا خوردن یا حتی فرودادن آب دهان میشود و سیالوره بطور شایع دیده میشود. مشخصه اگزودای دیفتری این است که تلاش برای کندن غشاء سفت لوزه سبب ایجاد خونریزی ازسطح لوزه میشود. اگزودا مجموعه ای از میکروبهای کشته شده – سلولهای ایمنی مخدوش شده – ترشحات پلاسما و سلولهای اپیتلیال لوزه هستند که بطور عمیق با نسج لوزه ممزوج شده اند. تشخیص این عفونت نیز حائز اهمیت بسیار است چون در صورت عدم درمان سم میکروب روی قلب تاثیر گذاشته سبب مرگ میشود.

گاه وسعت اگزودا در اوروفارنکس یا نازوفارنکس سبب انسداد تنفسی شده خفگی کودک را بدنبال دارد. این بیماری یک اورژانس پزشکی محسوب میشود و باید علاوه بر اقدامات سریع جهت تایید تشخیص درمان را نیز بصورت همزمان شروع کرد ( تزریق آنتی توکسین و آنتی بیوتیک ). در بحث درمان در این مورد بیشتر شرح داده خواهد شد

3) کورینه باکتریوم همولایتیکوم (corynebacterium haemolyticum ) .

از نظر باکتریولوژی شبیه دیفتری است ولی فاقد اگزوتوکسین کشنده آن است. این بیماری اگزودایی شبیه استرپتوکوک ایجاد میکند که ممکن است به ندرت از حدود لوزه ها فراتر رود. تب ملایم است – علائم عمومی نظیر درد بدن – توکسی سیتی – لرز و لکوسیتوز معمولا دیده نمیشود. مشخصه عفونت با این میکروب ایجاد ضایعات پوستی بصورت راش (rash) در تنه و اندامها است که رویت این ضایعات پزشک را به وجود این عامل بیماریزا هدایت میکند. تشخیص مستلزم جداکردن میکروب از سطح لوزه است که محیط مخصوص کشت کورینه باکتریوم را لازم دارد.

4) گنوکوک ( Neisseria gonorrhea) .

گروه نیسریاسه عموما در دستگاه ادراری تناسلی بیماریزایی ایجاد میکنند ولی ممکن است در حلق نیز کولونیزه شوند و بصورت کومانسال وجود داشته باشند. عفونت حاد نایسریا گونوره میتواند تونسیلیت یا فارنژیت شبیه استرپتوکوک ایجاد کند .

وجود اگزودا نادر است و عموما درمعاینه اریتم و تورم لوزه ها دیده میشود. علائم سیستمیک ملایم هستند. تب – میالژی – سردرد – بلع دردناک در اکثر موارد دیده میشود. این میکروب عارضه خاصی ایجاد نمیکند ولی از نظر اپیدمیولوژیک حائز اهمیت است. این عفونت اکثرا در جوانهای فعال از نظر جنسی دیده میشود.

5) آدنوویروس –  adenovirus. همانطور که ذکر شد جزء معدود ویروسهایی است که میتواند اگزودا روی لوزه ایجاد کند. تورم و اریتم لوزه ها – علائم سیستمیک ملایم و لنفادنوپاتی تحت فکی و زنجیره قدامی گردن در اکثر مبتلایان دیده میشود.

از خصائص این عفونت میتوان درگیری همزمان چشمها بصورت تورم ملتحمه (conjunctivitis) را نام برد. وجود کونجنکتیویت یا با احتمال کمتر راش جلدی پزشک را به تشخیص این عفونت راهنمایی میکند.

6) هرپس سیمپلکس – herpes simplex (ویروس تبخال). عموما تیپ 1 و ندرتا تیپ 2 میتواند حفره دهان و فارنکس را درگیر کند.

کوکساکی ویروس coxsackievirus نیز علاوه بر ضایعات جلدی میتواند حفره دهان را درگیر کند و ضایعات مخاطی (enantem) شبیه هرپس ایجاد کند.

تفاوت این دو در این است که هرپس معمولا قسمت قدام ( جلوی ) دهان را درگیر میکند و گاه فارنژیت ایجاد میکند ولی کوکساکی A قسمت خلف ( عقب ) و سقف دهان را درگیر کرده و عموما روی مخاط دهان ضایعات مخاطی سفید-کرم رنگ به اندازه 1-2 میلیمتر ایجاد کند.

همانطور که شرح داده شد در عفونت هرپسی شروع عفونت بشکل وزیکول است که بعد (‌ظرف 2الی 3 روز) طاولها باز شده ترشحات توام با دبری های ناشی از عفونت شمایی شبیه اگزودا روی فارنکس یا لوزه  ایجاد میکند. عارضه خاصی بدنبال عفونت با این ویروس ها وجود ندارد و بیماری عموما خود محدود شونده است. گرچه در زمان بیماری درد شدید در حفره دهان کودک را آزار میدهد و خوردن غذا با دشواری همراه است

7) اپشتین وار ویروس ( EBV) و سایتومگال ویروس (CMV). این دو ویروس جزء DNA-viruses هستند و علیرغم بیماریزایی پایین در کودکان میتوانند فارنژیت های طول کشنده و شدید ایجاد کنند. CMV سیستم ریتیکولواندوتلیال نظیر طحال یا کبد را بیشتر درگیر میکند و درگیری لوزه ها و غدد لنفاوی گردن بیشتر با EBV دیده میشود. این ویروس میتواند اگزودایی کاملا مشابه استرپتوکوک روی لوزه ها ایجاد کند. اگزودایی ملایم به رنگ cream که گاه خارج از حدود لوزه ها نیز مشاهده میشود.

از مشخصات عفونت با این ویروس برجسته شدن غدد لنفاوی گردن بخصوص در نواحی خلف گردن و نیز طول کشیدن بیماری و عدم پاسخ مناسب به تزریق پنی سیلین یا تجویز سایر آنتی بیوتیکها است.

از دیگر خصوصیات عفونت با این ویروسها ( بخصوص CMV  ایجاد راشهای جلدی روی تنه و اندامها یکی دو روز بعد از تجویز آمپی سیلین یا آموکسی سیلین است.  تغییراتی که در خون محیطی ایجاد میکند (‌لنفوسیتوز و لنفوسیت آتی پیک بیش از 10٪ ) و تولید آنتی بادی ( monospot test) پزشک را در تشخیص قطعی کمک میکند. گاه همزمان با این ویروس باکتریهای پاتوژن نیز جدا میشوند نظیر استرپتوکوک یا کورینه باکتریوم.

اینکه آیا این باکتریها بطور توام عفونتزایی نیز دارند یا خیر مورد تردید است ولذا برخی پزشکان اعتقاد دارند در صورت جداسازی باکتری پاتوژن آنتی بیوتیک مناسب نیز تجویز شود. بطور کلی عفونت EBV خود محدود شونده است و بدون عارضه خاصی خوب میشود. به ندرت اگزودای وسیع – تورم شدید مخاط حلق و یا بزرگی غدد لنفاوی گردن سبب ایجاد انسداد نسبی شده به بیمار حالت تنگی نفس یا خفگی دست میدهد.

8) ایدز – HIV infection :

خود ویروس HIV در جریان بیماریزایی خود در مرحله Acute retroviral syndrome میتواند فارنژیت ایجاد کند. لنفادنوپاتی گردن معمولا دیده میشود. علائم سیستمیک وجود دارند و ضعف جسمی نیز چشمگیر است ولی اگزودا روی لوزه تشکیل نمیشود. تشخیص این عفونت با تابلوی ذکر شده بسیار دشوار است و ظن قوی پزشک بعد از مصاحبه کامل – معاینه فیزیکی دقیق و درخواست تستهای آزمایشگاهی مناسب (p24) میتواند پزشک را به تشخیص برساند.

9) قارچها و بخصوص کاندیدا در بیماران دچار نقص سیستم ایمنی میتوانند لوزه ها را درگیر کنند. در بیماران دیابتیک – مبتلا به سرطان – بیماران تحت شیمی درمانی و مبتلایان به ایدز ممکن است کاندیدا  بصورت بیماریزا در دهان و حلق عفونت ایجاد کرده لکه های سفید رنگ پنبه ای شکل روی مخاط دهان و لوزه ها ایجاد کند. ضایعه عموما با درد شدید همراه نیست و اریتم مخاط دهان و لوزه ها بطور شایع دیده میشود. سایر قارچهای سیستمیک نظیر کوکسیدیومایکوزیس – کوکسیدیوایدومایکوزیس – نوکاردیا – کریپتوکوک نیز در بیماران دچار نقص سیستم ایمنی میتواند فارنژیت ایجاد کند ولی اکثر این عوامل در ایران به ندرت دیده میشوند ( آندمیک نیستند )

10) ویروسهایی از قبیل آنفولانزا – پاراآنفولانزا – RSV – کوروناویروس و رینوویروس میتوانند در سیر بیماریزایی خود لوزه ها را نیز درگیر کنند ولی عموما علائم ناشی از خود بیماری شدید تراز علائم فارنژیت است و بیمار در حین توضیح علائم خود نظیر : آبریزش بینی – گرفتگی بینی – تب و درد عضلانی ( در مورد آنفولانزا ) احساس خارش یا درد ملایم را نیز در حلق ذکر میکند که توجه به همین نکته میتواند پزشک را در تشخیص فارنژیت از عفونتهای ویروسی دستگاه تنفس کمک کند.

تشخیص :

عمده ترین جنبه ای که در درمان باید در نظر گرفته شود افتراق استرپتوکوک پایوژن از سایر عوامل بیماریزا است چون اگر بخوبی تشخیص و درمان نشود عوارض جبران ناپذیری ایجاد میکند. کشت حلق بهترین روش تشخیص این عامل بیماریزا است ولی حداقل 2 روز زمان میبرد. چون باید برای درمان بیمار سریعا تصمیم گیری شود میتوان از تستهای راپید تشخیص آنتی ژن استفاده کرد. این تستها ( Strip ) هنوز در کشور ما چندان رایج نشده اند ولی ساده اند و به کمک آن بسرعت میتوان عفونت استرپتوکوکی را تشخیص داد.

عقیده کلی بر این است که اگر تست استریپ مثبت شد نیازی به انجام کشت نیست ولی اگر منفی گزارش شد کشت حلق باید انجام گیرد . حساسیت تست را حدود 80٪ و ویژگی آنرا بیش از 90٪ میدانند. بجز این دو روش تشخیص اسمیر مستقیم از لوزه یا اگزودای روی لوزه با رنگامیزی گرم میتواند پزشک را تا حدی راهنمایی کند.

استرپتوکوک بصورت کوکسی های گرم مثبت پراکنده بنفش رنگ زیر لام دیده میشود. وجود این یافته در کنار علائم بالینی منطبق با فارنژیت استرپتوکوکی میتواند تاحدی تشخیص را آسان کند ولی تشخیص قطعی مستلزم کشت حلق است.

تشخیص دقیق عفونت کورینه باکتریوم ( اولسرانس – دیفتریه – همولایتیکوم ) مستلزم کشت روی محیط های اختصاصی است. ( لوفلر آگار ) و رنگامیزی خاص دیفتری نیز میتواند کوکسی های گرم مثبت را نشان دهد. تشخیص دقیق این عفونت هم از نظر اپیدمیولوژیک ( انقال به سایرین ) و هم درمان سریع بیمار ( بعلت مرگ و میر بالا ) لازم است.

در مورد ویروسها در شرایط ما امکانات تشخیصی کافی وجود ندارد و عموما تشخیص عفونت ویروسی حلق بر اساس رد کردن سایر عوامل بیماریزا و کلینیک بیمار صورت میپذیرد. در یافته های پاراکلینیکی عدم افزایش ESR – لکوسیت کانت تقریبا طبیعی یا مختصر افزایش یافته و نیز در اکثر موارد غالب بودن تعداد لنفوسیت میتواند پزشک را به ویروسی بودن عفونت راهنمایی کند.

در مورد قارچها گرچه کشت قطعی ترین روش تشخیص است ولی بعلت زمان بر بودن این متد و نیز محدود بودن امکانات کشت قارچ عموما از اسمیر مستقیم لوزه و یافته های بالینی جهت تشخیص استفاده میشود.

درمان:

هنوز مقاومت سطح متوسط یا بالا نسبت به استرپتوکوک بتاهمولیتیک ( جز در موارد محدودی از دنیا ) گزارش نشده است. لذا درمان فارنژیت استرپتوکوکی تزریق یک دوز پنی سیلین بنزاتین 1.200.000 واحدی است. میتوان از تزریق همزمان 2 عدد پنی سیلین 6.3.3 در بالغین و یکعدد در اطفال زیر 28 کیلوگرم استفاده کرد. مزیت پنی سیلین 6.3.3 نسبت به بنزاتین پنی سیلین تاثیر زودتر آن بعلت داشتن پنی سیلین کریستال است.

در مناطقی که شک مقاومت استرپتوکوک به پنی سیلین وجود دارد یا با تزریق یک دوز پنی سیلین نتیجه قابل قبول عاید نشد میتوان 3 روز اول را علاوه بر تزریق پنی سیلین از آموکسی سیلین با دوز 500 میلیگرم تا 1 گرم هر 8 ساعت یا کوآموکسی کلاو 625 میلیگرم هر 8 ساعت ویا آزیترومایسین 500 میلیگرم در روز استفاده کرد. البته روی این موضوع اتفاق نظر وجود ندارد.

در مواردیکه ترریق پنی سیلین ممکن نیست میتوان از پنی سیلین وی (p.v) با دوز 250 الی 500 میلیگرم هر 8 الی 6 ساعت استفاده کرد منتهی دوره درمان حداقل باید 10 روز اعمال شود تا میکروب از لوزه ها ریشه کن شود.

در موارد حساسیت به پنی سیلین میتوان از داروهای دیگر استفاده کرد : اریترومایسین برای 10 روز – آزیترومایسین – کلاریترومایسین برای 7 روز – کلیندامایسین 300 میلیکرم هر 6 الی 8 ساعت برای 10 روز – داکسی سیکلین 100 میلیگرم دوبار در روز بمدت 10 روز. پیشنهاد میشود از تتراسیلکلین و کوتریموکسازول برای درمان فارنژیت استرپتوکوکی استفاده نشود ( مقاومت نسبی میکروب به این داروها و عدم ریشه کن شدن میکروب از لوزه ها )

در مواردیکه عفونتهای مکرر لوزه وجود دارد یکی از بهترین داروهایی که میتوان برای پیشگیری از عود فارنژیت بکار برد کلیندامایسین خوراکی با دوز ذکر شده در فوق است.

اخیرا نقش مونوتراپی اریترومایسین در درمان فارنژیت استرپتوکوکی را محدود میدانند که علت آن استفاده بی رویه از این دارو در عفونتهای دستگاه تنفس فوقانی و مقاوم شدن نسبی میکروب به این دارو است.

– عفونت هرپس ( تبخال ) را میتوان با آسیکلوویر (acyclovir) با دوز 400 میلیگرم هر 5 ساعت بمدت 5 روز درمان کرد. درمانهای حمایتی جهت کاهش درد نظیر ضد التهاب و استامینوفن پیشنهاد میشود. غرغره شربت دیفن هیدرامین تاثیر چندانی در سیر عفونت ندارد ولی میتواند شدت سوزش و درد را بطور موقت کاهش دهد.

– عفونت آدنوویروس گرچه از انواع شدید عفونت حلق به شمار میرود نیازمند درمان نیست و پس از گذشت 10 الی 14 روز خود بخود محدود میشود.

– عفونت EBV & CMV اگر چه دوره بیماریزایی طولانی دارند ولی خود محدود شونده هستند. گرچه برای درمان عفونتهای سیستمیک شدید ناشی از این دو ویروس دارو در اختیار داریم ولی فارنژیت ناشی از این ویروسها نیاز به درمان ضد ویروس ندارد. گاه التهاب شدید فارنکس بخصوص در مورد EBV میتواند انسداد نسبی راه هوایی ایجاد کند که در اینصورت تزریق یک دوز دگزامتازون سبب بهبود علائم و بازماندن دستگاه فوقانی تنفس میشود

– دیفتری :

درمان این عفونت یک اورژانس طب محسوب میشود. چون بخش عمده بیماریزایی دیفتری بعلت اگزوتوکسین این میکروب است خنثی کردن سم میکروب در اولویت درمان قرار میگیرد. لذا باید اولین اقدام درمان آنتی توکسی دیفتری باشد. آنتی توکسین از سرم اسب تهیه میشود ولذا میتواند حساسیت در بیمار ایجاد کند.

جهت تعیین اینکه بیمار حساسیت دارد یاخیر به این روش عمل میکنیم : تست خراش – Scratch test که در این روش با سرسوزن استریل یک یا دو خراش سطحی روی پوست ایجاد میکنیم بشرطی که منجر به خونریزی نشود. سپس یک قطره سرم ضد دیفتری با رقت 1000/1 را روی خراش میریزیم. اگر پس از چند ثانیه کهیر در موضع ایجاد شد بیمار حساسیت دارد . اگر کهیر ایجاد نشد 1/0 میلی لیتر از همین رقت را داخل جلد تزریق میکنیم. اگر حساسیت موضعی ایجاد نشد میتوان سرم ضد دیفتری را تزریق کرد.

دوز آنتی توکسین :

در دیفتری حلقی یا بینی اگر زمانی کمتر از 48 ساعت گذشته باشد مقدار 40000واحد کفایت دارد.

اگر حلق و بینی با هم درگیر بود 80000 واحد و اگر زمانی بیش از 3 روز از شروع علائم دیفتری گذشته بود یا وسعت بیماری بیش ازاین بود تا 120000 واحد تزریق میشود. اکثر مولفین معتقدند نصف سرم بصورت انفوزیون آهسته وریدی و نصف دارو عضلانی تزریق شود.

برخی تزریق عضلانی کل دوز را ارجح میدانند. میتوان کل دارو را بشکل انفوزیون وریدی نیز تزریق کرد ولی عموما با واکنشهای نسبتا شدید همراه است.

–  نکته قابل ذکر این است که بطور کلی در درمان فارنژیت ها از دگزامتازون استفاده نشود. چون اکثر عوامل ویرال در اثر تزریق این دارو شدت یافته علیرغم بهبود آنی و ظاهری بیمار طولانی شدن عفونت و دوره بیماریزایی را بدنبال دارد.

عموم بیماران فردای پس از تزریق دگزامتازون از بدتر شدن علائم بالینی خود شکایت دارند. اما استفاده از ضد التهاب نظیر ناپروکسن یا تولمتین یا بروفن بلامانع است. از تجویز آسپیرین در دوران اپیدمی آنفولانزا بعلت احتمال ایجاد سندرم ری پرهیز شود.

– هرپانژاینا ناشی از کوکساکی A گرچه میتواندعلائم بالینی شدید ایجاد کند ولی خود محدود شونده است و نیاز به درمان ندارد. درمانهای حمایتی نظیر استامینوفن کمک کننده است.

– پیشگیری:

– نکاتی که باید توسط بیمار رعایت شود: تا زمانیکه کشت لوزه منفی شود بیمار میتواند میکروب موجود در حلق خود را به دیگران منتقل کند. با سرفه و عطسه قطرات ریزی در هوا معلق میشوند (droplet) که تا 1 متر برد دارند و براحتی میتوانند طرف مقابل را آلوده کنند. لذا توصیه میشود افراد مبتلا تا بهبودی کافی ویا حداقل 48 ساعت پس از مصرف آنتی بیوتیک مناسب موقع صحبت – عطسه یا سرفه جلوی دهان و بینی خود را با دستمال تمیز بپوشانند.موقع صحبت با افراد سالم در مقابل صورت آنها قرار نگیرند و بهتر است زاویه دو صورت 90 درجه باشد. رعایت حداقل فاصله 1 متری الزامی است.

– بیماران آنتی بیوتیک را با دوره کافی و به فواصل زمانی تعیین شده استفاده کنند. تسکین درد گلو به منزله بهبودی کامل نیست

– نوشیدن مایعات ولرم به تسکین درد گلو کمک میکند. رژیم غذایی نرم و فاقد مواد محرک نظیر ادویه باشد

– غرغره آب یا سرم نرمال سالین ولرم به کاهش التهاب حلق کمک میکند

– مکیدن قرص گیاهی لیکوفار تا حدی درد و سوزش حلق را کاهش میدهد

-استفاده از استامینوفن با فواصل حداکثر 6 ساعت به تسکین درد کمک میکند. درمواردی که اودینوفاژی شدید است یا استفراغهای مکرر وجود دارد میتوان تا بهبود نسبی علائم از شیاف استامینوفن هر 6 ساعت استفاده کرد

– داروهای ضد التهاب در صورتیکه منع مصرف نداشته باشند بهتر از استامینوفن میتوانند التهاب حلق و لوزه را کاهش دهند. ناپروکسن 250 میلیگرم هر 8 ساعت – ایبوپروفن یا ژلوفن 400 میلیگرم هر 8 ساعت – تولمتین 200 میلیگرم هر 12 ساعت داروهایی موثر محسوب میشوند.

دکتر منصور ملاعابدین
متخصص بیماریهای عفونی و تب دار

لارنژیت حاد

لارنژیت حاد ( Acute laryngitis ) یا التهاب حنجره که عموما با گرفتگی صدا تظاهر می یابد. افرادیکه زیاد صحبت میکنند با احتمال بیشتری به این بیماری مبتلا خواهند شد ( نظیر معلمین ) .

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، بدنبال عفونت تنفسی ویروسی دستگاه تنفس فوقانی مثل سرماخوردگی ، ویروس حنجره را ملتهب کرده سبب گرفتگی صدا ، خشن شدن صدا و گاها سرفه میشود.

پس علائم لارنژیت بدین شرح است : hoarsness یا خشن شدن صدا – گاه آفونی ( بیمار قادر به تولید صدا نیست ) و اکثر موارد با سرفه همراه است. سرفه ها خشک و نه چندان شدید هستند ولی اصلی ترین تظاهر بیماری همان گرفتگی صدا است.

شیوع :

حدود 30% موارد سرماخوردگی به لارنژیت منتهی میشود. ولی شیوع کلی آن حدود 2% است. در فصل سرد سال این بیماری بیشتر دیده میشود و شیوع آن در زمستان 2 برابر تابستان است.  از نظر سن ، شیوع خاصی را برای این بیماری نمیتوان در نظر گرفت و میتوان گفت در تمامی سنین احتمال ابتلا وجود دارد.

طول دوره بیماری :

در اکثر موارد ظرف 3 روز گرفتگی صدا برطرف میشود ولی گاه تا 8 روز یا بیشتر نیز طول میکشد. بیماری خود محدود شونده است و عارضه خاصی برای آن گزارش نشده است.

اتیولوژی :

تقریبا تمامی ویروسهایی که سرماخوردگی ایجاد میکنند میتوانند لارنژیت نیز ایجاد کنند. ویروس پاراآنفولانزا ( 21% ) ، رینوویروس ( 15% ) جزء شایعترین ها هستند. ویروسهای آنفولانزا و آدنوویروس در مرتبه بعد ( حدود 3% ) شیوع دارند. ولی در اپیدمی های آنفولانزا قطعا شیوع لارنژیت ناشی از ویروس آنفولانزا افزایش می یابد ( تا 30% ).

از نظر عوامل باکتریال میتوان به :

Mycoplasma Pneumoniae , Chlamydophilia pneumoniae  و استرپتوکوک گروه A اشاره کرد. دیفتری را باید در نظر داشت. Haemophilus influenzae بعنوان یک عامل اتیولوژیک در نظر گفته میشود.

از علل غیر شایع لارنژیت میتوان به عوامل زیر اشاره کرد : ویروس هرپس ، کاندیدا ، کوکسیدیوئیدس ایمیتیس ، کریپتوکوکوس نئوفورمنس و استرپتوکوک گروه A . این عوامل بیماریزا گاها در افراد با ایمنی طبیعی نیز قادر به ایجاد لارنژیت هستند.

سل حنجره همراه یا بدون همراهی سل ریوی از علل مهم و جدی درگیری حنجره بحساب می آید.

سل حنجره از نظر مسری بودن بسیار حائز اهمیت است و یکی ازانواع سل  با بار میکروب بالا در نظر گرفته میشود.

احتیاطات لازم در برخورد با این بیماران اهمیت دارد ( نظیر اتاق ایزوله با فشار هوای منفی – ماسک هپا – پوشش بینی و دهان بیمار با ماسک هنگام خروج بیمار از اتاق ) ولی در مورد سایر موارد بیماریزای لارنکس به احتیاطات تنفسی droplet نظیر استفاده از ماسک معمولی ( ماسک جراحی ) بسنده میشود.

هیستوپلاسموزیس نیز میتواند لارنژیت ایجاد کند . این عفونت عموما با بدخیمی لارنکس نظیر SCC اشتباه گرفته میشود ( بخصوص در لارنگوسکوپی یا برونکوسکوپی ) و نمونه برداری از موضع میتواند تشخیص قطعی را اثبات کند. رنگامیزی مخصوص قارچ میتواند عامل بیماریزا را در ناحیه تحت مخاطی نشان دهد.

از علل غیرعفونی گرفتگی صدا که نباید با لارنژیت اشتباه شود میتوان به : استفاده بیش از حد از صدا – ریفلاکس اسید معده و بدخیمی حنجره اشاره کرد.

گاه بیماریهای عفونی دیگر میتوانند گرفتگی صدا ایجاد کرده با لارنژیت اشتباه شوند . نظیر : کروپ ( خروسک ) ، تراکئیت باکتریال ، اپیگلوتیت حاد و سایر علل عفونی لارنکس.

تشخیص :

عموما تاریخچه بیماری میتواند تشخیص را برای پزشک مسجل کند. معاینه لارنکس نشانگر پرخونی مخاطی – قرمز شدن چین های صوتی و ادم مخاط منطقه است.

درمان :

شامل درمان بیماری زمینه ای است. عموما : 1) استراحت صوتی و 2 ) مرطوب کردن مخاط مثل استفاده از بخور آب سبب تخفیف علائم بیماری میشود. مطالعاتی که اثربخشی آنتی بیوتیک را در درمان لارنژیت بررسی کرده اند عموما نشاندهنده بی تاثیر بودن آنتی بیوتیک بوده است ولی در مواردیکه شک به عوامل باکتریال نظیر کلامیدیوفیلیا ، مایکوپلاسما ، سیاه سرفه و دیفتری وجود دارد باید حتما آنتی بیوتیک مناسب ( عموما ماکرولیدهای جدید نظیر آزیترومایسین یا کلاریترومایسین ) استفاده شود.

توصیه ها :

1) تا سه روز بطور مطلق و تا یک هفته بصورت نسبی استراحت صوتی کنید. تصور کنید قادر به حرف زدن نیستید. حداقل از حرف زدن در مورد مسائل غیر ضروری اجتناب کنید

2)اگر مجبور به صحبت کردن هستید با تن آهسته حرف بزنید. جیغ کشیدن یا بلند صحبت کردن سبب میشود بیماری شما تا چندین هفته طول بکشد

3)از دستگاه بخور استفاده کنید. بخور آب سرد ارجحیت دارد چون بعلت مکانیسم خود ذرات آب کوچکتری در هوا پخش میکند و نفوذ آن به دستگاه تنفس بیشتر است. بخور آب سرد به این معنی نیست که بخار سرد است یا دمای پایین دارد بلکه به مکانسم تولید آن بر میگردد یعنی بخار با روش گرم شدن تولید نمیشود. آب به ذرات خیلی ریز تبدیل شده در هوا پخش میشود. دستگاه بخور آب گرم با مکانیسم حرارتی بخار تولید میکند و چون ذرات آب بزرگ هستند تا شعاع یک متری از دستگاه را میتواند مرطوب نگه دارد. لذا توصیه کلی برای استفاده از بخور ، بکار بردن بخور آب سرد است.

4)در موارد طول کشیده از یک داروی ضد التهاب استفاده کنید. من ناپروکسن با دوز 250 میلیگرم هر 8 ساعت را ترجیح میدهم. ولی ایبوپروفن – ایندومتاسین – تولمتین نیز داروهای موثری محسوب میشوند

۵) اگر آلرژی فصلی دارید از یک داروی آنتی هیستامین استفاده کنید. ستیریزین – کلرفنیرامین – فکسوفنادین و لوراتادین داروهای خوبی بحساب می آیند.

۶) اگر سرفه با خلط همراه بود یا تب وجود داشت استفاده از آنتی بیوتیک الزامی است. در این مورد به پزشک مراجعه کنید تا آنتی بیوتیک مناسب برای شما تجویز شود

۷) اگر علائم خاصی که موید عفونت سیستم تنفس است وجود دارد بلافاصله به پزشک مراجعه کنید. این علائم شامل : وجود اگزودا ( چرک ) روی لوزه ها – تب و لرز – خلط سبز یا زرد رنگ – وجود طاول های ریز در حفره دهان – وجود بثورات پوستی و غیره….

دکتر منصور ملاعابدین
متخصص بیماریهای عفونی و تب دار

سرماخوردگی

سرماخوردگی ( common cold ) به مجموعه علائمی که در اثر عفونت ویروسی دستگاه تنفس فوقانی )عمدتا بینی وحلق (  ایجاد میشود سرماخوردگی گفته میشود.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، پنج گروه عمده ویروس مسئول ایجاد این عفونت هستند که شامل : رینوویروس ( Rhinovirus ) –  کوروناویروس      ( coronavirus ) – رسپیراتوری سنسیشیال ویروس ( RSV- Respiratory syncytial virus ) – کوکساکی ویروس A21 و پاراانفولانزا (parainfluenza) میباشد. ویروس متانوموویروس (Metaneumovirus) نیز جزء گروه ویروسهای ایجاد کننده عفونت سرماخوردگی محسوب میشود. ویروسهای آنفولانزا و آدنوویروس در شروع عفونت زایی دستگاه تنفس فوقانی را درگیر میکنند و ممکن است با سرماخوردگی اشتباه گرفته شوند ولی شروع علائم بالینی اختصاصی نظیر تب بالا و درگیری دستگاه تنفس تحتانی  علائم سرماخوردگی را تحت الشعاع قرار داده تشخیص آنرا را ساده تر میسازد.

هرکدام از ویروسهای ذکر شده در فوق شامل ایمیونوتایپهای بسیار زیادی هستند. بعنوان مثال برای راینوویروس حدود 100 ایمینوتایپ شناخته شده است. این رقم در مورد کوروناویروس بسیار بیشتر است. تنوع سویه های ویروس و نیز ماهیت ایمنی زایی هر کدام از سویه ها باعث میشود مقاومت ایمنی نسبت به سویه های مختلف ویروس نتواند به حدی برسد که بتواند از بروز سرماخوردگی بعدی جلوگیری کند. مضاف به اینکه عفونت مجدد با همان سویه نیز دیده میشود. بعنوان مثال افرادیکه با سویه خاصی از کوروناویروس بیمار شده بودند مجددا با همان سویه دچار بیماری شده اند. همین عوامل باعث میشوند نتوان واکسن موثری برای پیشگیری از ابتلا به سرماخوردگی تهیه کرد.

گرچه در سرماخوردگی عمدتا حفره بینی و حلق درگیر است ولی ابتلاء بینی – گوش و سینوسها نیز بطور خیلی شایع دیده میشود بطوریکه میتوان گفت در اکثر موارد این اعضاء نیز درگیر میشوند. ولی در صورتیکه سابقه قبلی از عفونت یا اشکال آناتومیک در مسیر درناژ نداشته باشند دچار عفونت مضاعف باکتریال نشده و التهاب آنها همزمان با شروع بهبودی سرماخوردگی رو به کاهش و بهبود میگذارد. به همین ترتیب میتوان گفت در مواردیکه سابقه ابتلا به سینوزیت مزمن یا عفونت مزمن گوش میانی وجود داشته باشد بدنبال هر عفونت سرماخوردگی عفونت باکتریال در ارگانهای مذکور شکل گرفته و علائم خاص درگیری آن عضو را ایجاد میکنند که بلاشک مستلزم درمان اختصاصی خود هستند. لذا گرچه سرماخوردگی عمدتا یک عفونت ویروسی ساده ی خود محدود شونده محسوب میشود ولی بعلت ایجاد عارضه در درصد نسبتا قابل توجهی از بیماران حائز اهمیت است.

شیوع فصلی : عموما در فصل سرد سال رخ میدهد. البته هرکدام از ویروسها زمان خاصی برای همه گیر شدن دارند. بعنوان مثال رینوویروس در اوایل پاییز و اواسط بهار شایع است و همه گیری کوروناویروس را بیشتر در فصل زمستان مشاهده میکنیم. ولی این موضوع به این معنی نیست که سردی هوا عامل شیوع این ویروسها باشد. یکی از عوامل شیوع فصلی را میتوان شروع مدارس و مهدکودکها دانست که در آنجا فاصله بیمار با افراد سالم کم است و عفونت میتواند به سهولت منتقل شود. رطوبت هوا یک عامل موثر در شیوع عفونت سرماخوردگی است چون رطوبت بیشتر هوا سبب بقاء بیشتر ویروس در خارج از بدن انسان میشود. انتقال ویروسهای تنفسی در محیطهای بسته آسانتر صورت میپذیرد و لذا در فصول سرد سال که افراد خانواده بیشتر در منزل اقامت دارند عفونت را از هم کسب میکنند. کودک عفونت را از مدرسه کسب کرده آنرا به مادر خانواده  منتقل میکند و سپس سایر افراد درگیر میشوند.

چگونه ویروس بین افراد منتقل میشود ؟ دو روش عمده را میتوان نام برد :

1) قطرات ریز تنفسی که هنگام عطسه یا سرفه  سبب پخش شدن ویروس در هوا میشوند  و

2) آلودگی دستها و اشیاء اطراف.

در مورد اکثر ویروسهای ایجاد کننده سرماخوردگی برد قطرات ریز تنفسی حاوی ویروس بیشتر از شعاع یک متر نیست و لذا رعایت این فاصله میتواند از آلوده شدن پیشگیری کند. درمورد روش دوم هنگامی که فرد بیمار با دست و انگشتان خود ترشحات بینی یا چشم خود را لمس میکند ویروس را به دست خود منتقل میکند. دست دادن و روبوسی کردن میتواند ویروس را به دست و صورت طرف مقابل منتقل کند و یا اشیاء آلوده شده توسط شخص سالم لمس شده و ویروس به دست فرد سالم و سپس مخاط دستگاه تنفس وی راه یابد. بنابر این ساده ترین روشهای پیشگیری از سرماخوردگی شستشوی دستها – تمیز نگاه داشتن اشیاء – رعایت فاصله یک متری از شخص بیمار و در مواردیکه تماس نزدیک اجتناب ناپذیر باشد ( مثل تماس کودک و مادر ) استفاده از ماسک است.

برخی از عوامل بیماریزا که دستگاه تنفس را مبتلا میکنند از راه هوا ولی نه توسط قطرات ریز تنفسی منتقل میشوند. اینها ذرات بسیار ریزی را در هوا ایجاد میکنند که به سهولت سقوط نکرده بلکه بمدت طولانی در هوا معلق میمانند. به این روش انتقال air born – droplet nuclei گفته میشود که جهت پیشگیری نیز طرق خاصی مثل ایزولاسیون تنفسی یا استفاده از ماسک N95 لازم است. اما هیچ کدام از ویروسهای ایجاد کننده سرماخوردگی از این راه منتقل نشده جهت پیشگیری از آنها همین روشهای ذکر شده  در فوق کفایت دارد.

علائم بالینی : عموما بیماران از علائم مربوط به بینی و حلق شکایت دارند :

الف) آبریزش شفاف بینی ( دوطرفه ) که در روزهای آخر بیماری به کدورت میگراید. این تغییر رنگ نباید به حساب اضافه شدن عفونت باکتریال گذاشته شود.

ب) احساس خارش یا تیرکشیدن داخل حفره بینی . این مورد باید از تب یونجه ( hay fever) و سایر موارد رينيت آلرژیک افتراق داده شود.

ج) گرفتگی بینی . توام با آبریزش بینی درجاتی از گرفتگی بینی نیز وجود دارد که آنهم عموما دوطرفه است.

د) گلودرد . گاه به شکل درد واضح بیان می شود و گاه بصورت احساس خراشیدگی در حلق (scratchyness) ويا احساس سوزش بیان میشود.

ر) عطسه .

س ) سرفه مختصر و بدون خلط. در صورتیکه سرفه ها شدید با ماهیت قطاری باشند ویا همراه با خلط باشند باید به عفونت دستگاه تنفس تحتانی فکر کرد.

ط)  آبریزش خفیف یا قرمزی مختصر چشمها که زود برطرف میشوند. درگیری ملتحمه چشم بصورت شدید و طول کشنده در آدنوویروس دیده میشود (Pharyngo-conjunctival fever ) كه عفونت جداگانه ایست و تشخیص و مراقبت خاص خود را لازم دارد. کلامیدیا تراکوماتیس و به میزان کمتر کلامیدیا نومونیه میتوانند در زمینه عفونت تنفسی ملتحمه چشم را درگیر ساخته قرمزی و اشک ریزش و عفونت ملتحمه چشم ایجاد کنند.

تب وجود ندارد. تنها در بچه ها ممکن است تا نیم درجه سانتیگراد افزایش درجه حرارت بدن دیده شود.  که آنهم در یکی دو روز اول بیماری دیده میشود. ادامه تب در کودکان یا وجود تب در بالغین با تشخیص سرماخوردگی منافات داشته باید تشخیصی دیگر را جستجو کرد.  درد عضلات در سرماخوردگی دیده نمیشود. برخی از بیماران از احساس ضعف در اندامها بخصوص در حین فعالیت فیزیکی شکایت دارند ولی این مشکل نیز زود برطرف خواهد شد. درد شدید عضلانی یکی از مشخصات آنفولانزا است .

تقریبا مهمترین بخش در امر تشخیص درست سرماخوردگی افتراق گلودرد چرکی استرپتوکوکی و آنفولانزا از سرماخوردگی بدون عارضه است. در بسیاری از اوقات فارنژیت استرپتوکوکی با تشکیل چرک ( اگزودا ) روی لوزه همراه نیست و فقط به شکل قرمزی و التهاب دیده میشود. یکی از بهترین طرق تشخیصی در این حالت استفاده از تستهای تشخیص سریع آنتی ژن ( rapid antigen detection test) میباشد.

درمان :

عمدتا حمایتی است.  استراحت – بخور آب گرم – نوشیدن مایعات ولرم – تمیز نگه داشتن مجاری هوایی فوقانی – یک داروی تب بر ساده میتواند علائم را تخفیف بخشد. عموما بیمار بعد از 5 و حداکثر 7 روز نباید هیچ علامتی از عفونت دستگاه تنفس فوقانی داشته باشد. در غیر اینصورت لازم است بررسی بیشتری برای بیمار انجام شود.

داروهای ضد ویروس :

چون ویروسهای ایجاد کننده سرماخوردگی عارضه خاصی در بدن ایجاد نمیکنند و خود محدود شونده هستند نیاز به درمان اختصاصی ضد ویروس نیست. گرچه داروی آنتی وایرال نیز برای تمامی گروههای دخیل وجود ندارد. در موارد شدید عفونت کوروناویروس میتوان از pleconaril استفاده کرد. ( این دارو هم اکنون در ایران موجود نیست ) .

اینترفرون آلفا – 2 بی ( interferon alph 2-b ) بصورت داخل دماغی ( intranasal) : اینترفرون که توسط گلبولهای سفید بدن نیز ساخته میشود خاصیت ضد ویروسی دارد و جزء دفاع غیراختصاصی بدن محسوب میشود.

در ضمن دارای قابلیت تعدیل سیستم ایمنی نیز هست و در درمان برخی بیماریهای عفونی نظیر هپاتیت C , B کاربرد دارد ( فرم تزریقی آن ) .  برخی مطالعات نشان داده استفاده از این دارو بعنوان پیشگیری از ابتلا موثر بوده است. دارو بصورت اسپری داخل بینی پاشیده میشود و میتواند از تکثیر ویروس و انتقال سلول به سلول ویروس در مخاط دستگاه تنفس پیشگیری کند.

این امر موجب میشود در صورتیکه ویروس وارد دستگاه تنفس فوقانی شود اجازه تکثیر نیابد و توسط حرکت مژکهای سلولها به بیرون رانده شود. اکثر مطالعات در این زمینه دارو را برای پروفیلاکسی بخصوص در افراد خانواده پیشنهاد میکنند ولی تاثیر درمانی آن پس از شروع علائم سرماخوردگی ناچیز است. گرچه به نظر میرسد تا 2 روز اول شروع بیماری باز استفاده از آن موثر باشد.

ویتامین C :

نتایج بررسی ها بسیار متفاوت بوده است. برخی تاثیر آنرا در پیشگیری یا درمان زودرس بیماری کاملا مردود میدانند و برخی از مولفین نیز تاثیرات مفیدی برای آن قائل هستند. در کل میتوان نتیجه گرفت در صورت بروز اولین علائم بیماری مصرف روزانه 2 گرم ویتامین C بصورت خوراکی یا تزیق وریدی میتواند هم از بروز بیماری بکاهد و هم علائم عفونت را تخفیف بخشد.

تب برها :

بهتر است از استامینوفن استفاده شود. یک قرص 325 یا 500 میلیگرمی هر 6 ساعت کفایت میکند. در موارد شدید میتوان از ترکیبات ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAID ) نظیر ایبوپروفن – ناپروکسن – ایندومتاسین یا تولمتین استفاده کرد. نکته مهم پرهیز از آسپیرین در سرماخوردگی های شدید است. چون گاه آنفولانزا علائم سرماخوردگی را تقلید میکند و با تجویز آسپیرین احتمال بروز سیندرم رای وجود دارد.

آنتی هیستامین ها :

در این مورد تقریبا اتفاق نظر وجود دارد. آنتی هیستامین ها میتوانند پرخونی مخاط بینی و حلق را کاهش داده راحتی بیشتری برای بیمار ایجاد کنند. در این صورت استفاده از آنتی هیستامین های نسل 1 ( نظیر کلرفنیرامین – پرومتازین – هیدروکسی زین ) بر آنتی هیستامین های نسل 2 ( نظیر لوراتادین – ستیریزین – فکسوفنادین ) ارجحیت دارد.

آبریزش – التهاب – احتقان بینی و باز ماندن مجاری سینوس و گوش در مواردیکه از آنتی هیستامین های نسل 1 استفاده میشود بهتر کنترل میشود. تنها نکته منفی آن نسبت به نسل 2 خواب آلودگی بیشتر بیمار با این دسته داروهاست. کلرفنیرامین با دوز 12 میلیگرم در روز دارویی موثر است.

شستشو با سرم نرمال سالین ولرم :

در دفع ترشحات بینی و باز نگه داشتن مجرا بسیار موثر است. یا سرم در دست ریخته شده با دو حفره بینی به داخل کشیده شده و از پشت حلق به دهان وارد شده و خارج گردد یا با سرنگ بدون سر سوزن به آرامی در حالیکه سر به عقب خم شده داخل دو حفره بینی ریخته شود. اینکار در کودکان تاثیر بسیار مثبتی دارد.

داروهای گیاهی :

تنها گیاهی که برای این منظور نام برده شده است خانواده اکیناسه است. ولی تحقیقات و تجریبات نشان داده است عملا استفاده از این داروی گیاهی نه تاثیری در جهت کنترل علائم و نه در کوتاه کردن دوره بیماری دارد.

توصیه برای بیماران :

1)لااقل 2 روز را در منزل استراحت کنید. پرهیز از فعالیت فیزیکی دوره بیماری شما را کوتاه تر میکند

2)از دستگاه بخور استفاده کنید. بخور آب سرد بعلت نفوذ بیشتر ارجحیت دارد ولی بخور آب گرم نیز تا شعاع یک متری موثر است

3)بطور مرتب بینی و حلق را با سرم نرمال سالین ولرم شستشو دهید. طریق شستشو در پاراگراف فوق توضیح داده شد. از آب معمولی استفاده نکنید چون باعث تحریک مخاط بینی میشود. ساختن آب نمک در منزل توصیه نمیشود چون کم یا زیاد بودن غلظت نمک در آب تاثیر کاملا معکوس دارد ( یا باعث چروکیده شدن مخاط میشود و یا تورم مخاطی را افزایش میدهد و لذا انسداد مجاری سینوس و گوش تشدید میشود )

4)از یک داروی آنتی هیستامین نسل یک استفاده کنید. کلرفنیرامین با دوز یک قرص هر 8 تا 12 ساعت ارجحیت دارد

5)از یک داروی تب بر ساده استفاده کنید. در اکثر موارد استامینوفن به فواصل 6 و حداکثر هر 4 ساعت کفایت میکند. در موارد شدید اگر ناراحتی معده ندارید از ناپروکسن 250 میلیگرم هر 8 ساعت استفاده کنید

6) حتی المقدور از داروهای گیاهی استفاده نکنید. در صورتیکه اعتقاد دارید داروهای گیاهی به شما کمک میکنند فقط از خانواده اکیناسه آنهم به مقدار محدود و متعارف استفاده کنید. به عکس اعتقاد عموم  دم کرده اکثر گیاهان اثرات مضری دارند.

7)در صورتیکه پس از روز اول بیماری تب داشته باشید حتما به پزشک مراجعه کنید. در این حالت شما با یک سرماخوردگی ساده رو برو نیستید و باید علت تب برای شما مشخص شود.

8)اگر در روز چهارم – پنجم بیماری ترشحات به مقدار کم باشد و منجر به انسداد بینی نشود مهم نیست و جزء علائم بیماری – شروع دوره نقاهت – محسوب میشود . اما اگر با ترشحات چرکی سبز یا زرد رنگ زیاد یا شدید روبرو بودید حتما جهت دریافت آنتی بیوتیک به پزشک مراجعه کنید. در این حالت یا دچار سینوزیت شده اید یا عفونت دستگاه تنفس تحتانی نظیر برونشیت کسب کرده اید.

9)در صورتیکه فردی از افراد خانواده دچار سرماخوردگی بود به او توصیه کنید هنگام حضور در جمع از ماسک استفاده کند ( ماسک معمولی ) و فاصله افراد سالم را با او حداقل یک متر حفظ کنید. به فرد بیمار توصیه کنید ترشحات بینی و خلط خود را با دستمال کاغذی تمیز کرده آنرا بصورت معقولی دور اندازد.

این ترشحات حاوی مقادیر بسیار زیادی ویروس هستند و در صورت آلوده کردن اشیاء و دست و پوست فرد سالم براحتی میتوانند او را بیمار کنند. پیشنهاد میکنم سطل در داری مخصوص جمع آوری دستمالهای آلوده در خانه تعبیه شود وفرد یا افراد آلوده دستمالهای مستعمل خود را در آن بیاندازند.

هنگام تخلیه سطل دستکش بدست داشته باشید و ترجیحا ماسک به صورت بزنید. کیسه زباله را کامل ببندید و آنرا خارج از منزل در محل مناسب تخلیه زباله توسط شهرداری قرار دهید.

10)در صورت اثبات سرماخوردگی در دانش آموز ( سنین دبستان ) با هماهنگی پزشک ومسئولین مدرسه تا 3 روز ( از شروع علائم ) او را از رفتن به مدرسه معاف کنید. اینکار علاوه بر تسریع بهبودی کودک عدم ابتلاء سایر همکلاسان را نیز در پی خواهد داشت.

11)از میوه جات تازه که حاوی ویتامین C هستند – نظیر لیموشیرین – توت فرنگی بیشتر استفاده کنید

12)از تخلیه خشن ترشحات بینی ( فین کردن ) بپرهیزید. اینکار باعث افزایش فشار هوا در حلق شده ترشحات حلق و بینی را از طریق مجاری سینوس و گوش به ارگانهای ذکر شده میرساند و عفونت را در سینوس و گوش شکل میدهد. بهترین کار برای تمیز نگاه داشتن بینی شستشوی آن با سرم نمکی است.

13)در معرض وزش باد سرد قرار نگیرید. اینکار احتمال بروز سینوزیت را در شما افزایش میدهد.

دکتر منصور ملاعابدین
متخصص بیماریهای عفونی و تب دار

« برگه‌ی پیشبرگه‌ی بعد »