مراقب توت‌ فرنگی های سمی باشید

23423423432گرچه توت‌ فرنگی سالم می‌تواند نقش مهمی در نابودی مواد سمی که در بدن تولید می‌شود، داشته باشد اما توت فرنگی ناسالم خود می تواند منبع تولید سم در بدن باشد.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، در اکثر نقاط دنیا برای پرورش میوه های خوراکی از سمومی ‌استفاده می‌ شود که پس از گذشت یک هفته تا ۱۰ روز خود به خود تجزیه می ‌شوند و اگر پس از این مدت میوه خورده شود، دیگر عوارض جانبی را برای مصرف‌ کننده آن باقی نخواهد گذاشت.

متاسفانه بسیاری از کشاورزان کشورمان برای بیشتر ماندن این میوه در بازار، پیش از برداشت و حتی در زمان عرضه، توت ‌فرنگی‌ها را سم‌ پاشی می‌ کنند، این سموم در میوه باقی مانده و در بافت آن نیز نفوذ می‌ کنند و فرصت کافی برای تجزیه نخواهند داشت، به این ترتیب عوارض جبران ناپذیری را برای بدن به همراه می آورند و در نتیجه در درازمدت انواع سرطان‌ ها می ‌تواند گریبان مصرف ‌کنندگان این دسته از میوه‌ها را بگیرد.

در کشورهای دیگر، فرآوری خاصی روی توت‌ فرنگی‌ها انجام می‌شود ولی در کشور ما این کار انجام نمی‌گیرد. در کشورهای دیگر، توت‌ فرنگی را صبح زود برداشت می‌کنند و آن را با دستگاهی به‌نام پره‌کولینگ به‌سرعت سرد می‌کنند و دمایش را تا نزدیک ۳ درجه سانتی‌گراد می‌رسانند. این توت‌ فرنگی می‌تواند تا یک هفته بدون استفاده از مواد شیمیایی،‌ داخل یخچال بماند.

اما در ایران،‌ توت‌ فرنگی را در هر ساعتی برداشت و در شرایط بدی نگهداری می‌کنند. برای اینکه جلوی پوسیدگی و از بین رفتن محصول را هم بگیرند، حجم بالایی از مواد قارچ کش و سم به آن می‌زنند. معمولا چنین توت‌ فرنگی‌هایی بدون گذراندن دوره اتمام اثر سم، روانه بازار می‌شوند.

سم ‌پاشی‌های غیراستاندارد و بی موقع می ‌تواند سلامت مصرف‌ کننده را به خطر بیندازد و از آنجا که کنترل ناقصی‌ بر این موضوع وجود دارد، به سالم بودن این دسته از محصولات، اعتماد کمی‌ می ‌توان داشت.

حتی برخی از افراد، برای افزایش مدت زمان ماندگاری توت‌ فرنگی‌ها،‌ جعبه آن را کاملا داخل قارچ‌کش‌ها فرومی‌کنند و درمی‌آورند که این کار به‌شدت سلامت مصرف‌کننده را به خطر می‌اندازد.

شاید فکر کنید می ‌توان با استفاده از مواد ضد عفونی‌ کننده در هنگام شست و شوی میوه ها ، تا حدودی از میزان این سموم کاست، اما  مواد شوینده و ضد عفونی‌ کننده برای از بین بردن میکروب‌ها و انگل‌ها مفید هستند و نمی ‌توانند سمومی ‌را که تا حدودی در بافت میوه نفوذ کرده است، از بین ببرند. علاوه بر این، استفاده از این ترکیبات و یا قرار دادن طولانی مدت توت فرنگی ‌ ها در آب به دلیل نداشتن پوست محافظ، می‌ تواند بافت میوه را متلاشی کرده و این ترکیبات شیمیایی نیز به بافت میوه نفوذ کنند، لذا نه تنها مشکل حل نمی شود، بلکه بیشتر هم می شود.

پس تنها راه برای داشتن توت فرنگی ‌ های سالم‌ تر و مطمئن تر، داشتن کنترل بیشتر مراجع ذی‌ ربط بر فعالیت پرورش ‌دهندگان این میوه است تا به رعایت استانداردها، توجه ویژه‌ای داشته باشند. بنابراین به نظر می‌رسد وزارت بهداشت و جهاد کشاورزی باید نظارت‌های خود را بر روند برداشت و عرضه توت‌ فرنگی‌ها افزایش دهد.

بیماریهای ناشی از مواد شیمیایی موجود در آب

به علت خواص حل کنندگی آب، بسیاری از ترکیبات می‌توانند در آبهای طبیعی محلول باشند و برخی از آنها ذاتا برای زندگی بشر سمی هستند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، خوشبختانه در اغلب موارد غلظت بسیاری از ناخالصیهای ذاتا سمی ، در آبهای طبیعی معمولا خیلی پایین است با وجود این این هزاران ترکیب شیمیایی مورد استفاده درکشاورزی ، منازل و صنعت وجود دارند که قادرند به آبهای سطحی و زیرزمینی راه یابند.

تاثیر مواد شیمیایی بر سلامتی ، از دو طریق قابل بررسی است: اثرات حاد ، که در نتیجه مصرف آب آلوده ایجاد می شوند و کم و بیش بلافاصله اثر خود را آشکار می‌سازند و اثرات مزمن ، در نتیجه نوشیدن مداوم آب آلوده ، خطراتی دراز مدت ایجاد می کنند.

اثرات برخی مواد ذاتا خطرناک ، پس از رسیدن به حد آستانه بروز می کند و چون غلظت آنها معمولا زیر حد مذکور است لذا اثرات نامطلوبی مشاهده نمی‌شود. بعضی آلاینده ها حد آستانه ندارند و بنابراین هر مقدار مصرف آنها ذاتا مضر است، ترکیبات سرطانزا از این الگو پیروی می‌کنند.

بنابراین در مورد ترکیبات ذاتا سرطانزا مثل هیدروکربنهای پلی آروماتیک (PAH)، تری هالومتان ها (THM)، ترکیبات اورگانوکلره و ارگانوفسفره و ترکیبات فرعی حاصل از فرایند گندزدایی (DBPs)، توصیه می‌گردد که از پایین بودن غلطت آنها در آبهای آشامیدنی، اطمینان حاصل شود.

این بدین معنی است که در برخی موارد ، غلظتهای قابل قبول ، در حد قابل تشخیص یا نزدیک به آن است. بدین مفهوم است که رعایت اصول پیشگیرانه بهتر از ظهور اپیدمیک خطراتی واقعی است. برخی از عناصر آلوده کننده آب عبارتند از:

• سرب:

یکی از قدیمی ترین مسائل آلودگی شیمیایی در آبهای آشامیدنی ، ناشی از به کارگیری مخازن و لوله های سربی در لوله کشی شهری بوده است.

آبهای اسیدی نرم که از مناطق کوهستانی سرازیر می شوند، تمایل به انحلال سرب دارند به طوری که مقادیرقابل توجهی از سرب می‌تواند در آب حل شود بویژه در طول شب که آب در شبکه آبرسانی ، راکد می‌ماند.

سرب یک سیستم تجمعی است به طوری که تماس مداوم با آن ، در نهایت می‌تواند اثرات سمی ایجاد کند و در طول سالها ، بسیاری از کشورها در راستای کاهش مقدار سرب در محیط زیست تلاشهای زیادی نموده‌اند.

استانداردهای فعلی EC برای آب آشامیدنی ، ماکزیمم غلظت سرب را ۵۰ میلی‌گرم در لیتر تعیین کرده است اما به نظر می رسد که این سطح در راهنمای WHO ، نهایتا به ۱۰ میلی‌گرم در لیتر کاهش یابد که دستیابی به آن ، در نواحی با آب که قابلیت حل کنندگی سرب را دارد و نیز با لوله کشی سربی ، مشکل خواهد بود.

تصفیه شیمیایی آب با آب آهک یا سود سوزآور ، قبل از توزیع آن انحلال سرب را کاهش می دهد ولی برای دستیابی به حد۱۰ میلی‌گرم در لیتر ، احتمالا حذف لوله های سربی ضروری خواهد بود.

• نیترات:

ازت نیتراتی بطور طبیعی در بسیاری از خاکها وجود داشته و بنابراین در اغلب آبهای زیرزمینی و سطحی یافت می‌شود.

خروجی فاضلابهای هم مقادیر قابل توجهی نیتروژن دارند که قسمت عمده آن بصورت نیترات است. اگرچه تاکنون مضرات حضور نیترات در آبهای آشامیدنی برای بچه ها و بزرگسالان ، مشاهده نشده است، ولی برای نوزادان تا سن حوالی شش ماهگی خطرناک است. قبل از این سن ، نوزادان فاقد فلورای باکتریایی طبیعی در روده خود بوده و نمی توانند نیتریت ناشی از احیای نیترات را در معده تحمل کنند.

هر گاه یک نوزاد با شیشه ای که شیر آن حاوی ۲۰-۱۰ میلی‌گرم در لیتر نیتروژن نیتراتی است تغذیه شود، امکان جذب نیترات به خون و جلوگیری از انتقال اکسیژن ونهایتا احتمال بیماری مت‌هموگلوبین وجود دارد که به این حالت ، بیماری نوزاد آبی گفته می‌شود.

• فلوئورید:

فلوئورید نمونه ای از سازنده های آبی است که در غلظتهای کم ، مفید ولی در غلظتهای بالا مضرند.

فلوئورید بطور طبیعی در بعضی از آبها وجود دارد و حضور آن در آبهای آشامیدنی روی پوسیدگی دندان بویژه در بچه ها اثر بازدارندگی دارد. از این رو برخی دست اندرکاران بهداشت ، فلوریددار کردن آب آشامیدنی را تا سطح ۱ میلی‌گرم در لیتر توصیه می‌کنند.

این توصیه اغلب از سوی افرادی که به مصرف مواد شیمیایی دارویی معترفند، بشدت مورد مخالفت قرار گرفته است. اگر سطح فلورید بیشتر از ۵٫۱ میلی‌گرم در لیتر باشد، لکه های زردی روی دندان ظاهر می‌شود و در مقادیر بالا ، ممکن است صدمات استخوانی ناشی از فلوروسیس رخ دهد.

• آرسنیک:

در برخی نواحی ، بویژه در مناطقی از آرژانتین ، چین ، هند ، مکزیک و تایوان ، آبهای زیر زمینی حاوی آرسنیک تا غلظتهای چند میلی گرم بر لیتر باشند. در راهنمای WHO، میزان آرسنیک ۱۰میلی‌گرم در لیتر توصیه شده اگرچه سطح آن در استاندارد ECMAC ، (میلی‌گرم در لیتر) ۵۰ می باشد.

مصرف مداوم آب حاوی غلظتهای بالاتر آرسنیک می‌تواند منجر به پیگمانتاسیون پوست و انواع گوناگون از بیماریهای گوارشی ، خونی و کلیوی گردد.

• سختی آب:

شواهدی آماری قوی موجود است که نشان می‌دهد بین افزایش سختی آب آشامیدنی تا حوالی ۱۷۵ میلی‌گرم در لیتر و کاهش احتمال وقوع برخی انواع بیماریهای قلبی ، رابطه ای وجود دارد.

این شواهد بیانگر این موضوع است که نرمسازی آنها می‌بخشد. اثرات نامطلوبی بر سلامتی افراد دارد. برخی روشهای نرمسازی ، مقدار سدیم آب را افزایش می‌دهند که این موضوع می تواند برای افراد دارای بیماریهای قلبی و کلیوی ، نامطلوب باشد.

بهتر است آب را پس از حذف کلر باقیمانده بنوشیم

با توسعه تمدن جدید و صنعتی شدن جوامع، فاضلاب‌های صنعتی، مواد سمی، (فلزات  سنگین) و آلودگی‌های مضر که برای سلامتی موجود تهدید به حساب می‌آید، از قبیل اسیدیته آزاد، مواد قلیائی، گازهای سمی، مواد رادیواکتیو، میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا، چربی و روغن و … را وارد آب‌های شیرین قابل دسترس می‌نمایند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، تصفیه‌خانه‌های آب شرب جهت مبارزه با آلودگی‌ها با اضافه کردن مقداری کلر که ارزان‌ترین و قابل دسترس‌ترین آنتی‌اکسیدان است، میکروب‌ها و ویروس‌ها را در شرایطی خاص (نه به‌طور کامل) از بین می‌برند.

هنگامی که کلر به‌عنوان گندزدائی کننده در تصفیه آب به کار می‌رود، در اثر ترکیب کلر با مواد آلی مثل اسید هیومیک تولید تری‌هالومتان‌ها THMs یا هالوفرم‌ها را می‌نماید.

تری‌هالومتان‌های اصلی عبارتند از: کلروفرم (CHCL۳)، برمودی کلرومتان (CHBrCL۲)، دی‌برموکلرومتان (CHBr۲CL) و برموفرم (CHBr۳). شواهدی در دست است که این ترکیبات خاصیت سرطان‌زائی دارند، که برای سلامتی انسان‌ها جداً مضر تشخیص داده شده‌اند.

در شکل تصفیه آب به‌صورت رایج این‌گونه مواد هم‌چنان در آب باقی می‌مانند و کلر اضافی باقی‌مانده نیز اثر زیان‌آور خود را بر سلامتی انسان‌ها وارد می‌سازد. در هر حال تصفیه‌های اولیه تأثیر زیادی در رابطه با مقابله با آلودگی‌ شیمیائی و عناصر محلول در آب نمی‌توانند انجام دهند. فلزات مضر و نمک‌های زیان‌آور هم‌چنان از طریق آب آشامیدنی وارد بدن انسان‌ها می‌گردند و اثرات تخریبی خود را به‌جای خواهند گذاشت.

فرآیند کلرزنی امروزه یکی از متداولترین روشهای گندزدایی آب در دنیاست.

مهمترین مزایای این فرآیند عبارتند از:

کلرزنی فرآیندی ارزان و کم هزینه جهت ضدعفونی کردن آب مصرفی انسان است.
کلر دارای اثر باقیمانده در آب است که باعث تضمین نسبی سلامتی آب در تمام مسیر شبکه آب رسانی می شود.

اما معایب و مضرات کلرزنی عبارتند از:

کلرباقیمانده در اثر ترکیب با مواد آلی موجود در آب تولید ترکیباتی موسوم به تری هالومتان ها را می کند که بیشتر متخصصان بر سرطان زا بودن این ترکیبات تاکید دارند.

کلرزنی باعث کشته شدن میکروارگانیزمهای موجود در آب می شود. این درحالی است که لاشه این میکرو ارگانیزمها در آب باقی می مانند و ممکن است خود منشا آلودگی شوند.

تماس کلر با پوست و موی انسان باعث ایجاد حساسیت، ریزش مو و مشکلات دیگر شود.
استنشاق گاز کلر ( در استخر یا حمام ) برای ریه انسان مضر می باشد.
گروهی از میکروارگانیزمها مانند کریپتوس پرودیوم نسبت به کلر مقاوم هستند و با این روش از بین نخواهند رفت.

بنابراین کارشناسان توصیه می کنند که جهت مقابله با اثرات زیانبار کلر در آب آشامیدنی، در نقطه مصرف کلرباقیمانده آب را حذف کرده و سپس اقدام به نوشیدن آب کنیم.

کلر باقیمانده چیست؟

ممکن است پس از گندزدایی ، آلودگی های میکروبی ثانویه ای در شبکه لوله کشی سلامت آب را تهدید کند. یکی از خصوصیات مهم کلر ازاد آنست که علاوه بر قدرت گندزدایی بالا جهت گندزدایی اولیه، پایداری شیمیایی لازم برای باقی گذاردن کلر باقیمانده را جهت رسیدن به اهداف ثانویه گندزدایی دارا می باشد.

این مورد نتایج رضایت بخشی در امر گندزدایی با کلر دارد که در مورد هیچ یک از مواد گندزدای دیگر قابل مشاهده نیست زیرا در استفاده از سایر مواد برای رسیدن به این دو هدف مجبور به جدا نمودن گندزدایی اولیه و ثانویه هستیم که هزینه سرمایه ای زیادی را می طلبد.

تری هالومتان ها، محصول خطرناک کلرزنی

تری هالومتان ها ( THM ) معمولترین محصول فرعی حاصل از کلرزنی به آبهای آشامیدنی هستندو غلظت آنها از دیگر مواد آلاینده بیشتر است. هنگامی که کلر به عنوان گندزدایی کننده در تصفیه آب بکار می رود،‌در اثر ترکیب کلر با مواد آلی موجود در آب تولید تری هالومتان ها یا هالوفرم ها را سبب می شوند.

تری هالومتان های اصلی عبارتند از کلروفرم ، برمودی کلرومتان ، دی برموکلرومتان و برموفرم. شواهدی در دست است که این ترکیبات خاصیت سرطانزایی دارند.

در سال ۱۹۹۲ مجله امریکایی بهداشت همگانی گزارشی منتشر کرد که یک افزایش بین ۱۵ تا ۳۵ درصدی در انواع بخصوصی از سرطان برای افرادی که آب کلرزده مصرف می کنند نشان میداد. این گزارش همچنین بیان می کرد که مقدار زیادی از این اثرات ناشی از دوش گرفتن در آب کلرزده بود.

انستیتو ملی سرطان خطرات سرطان را برای مردمی که آب کلرزده مصرف می کنند ۹۳ درصد بالاتر از کسانی می داند که آب کلرزده مصرف نمی کنند. اثرات نوشیدن آب کلرزده شده بمدت چند دهه مورد بحث بوده اند. بهرحال بیشتر متخصصان حالا توافق دارند که بعضی ریسکهای قابل ملاحظه مرتبط با مصرف کلر و محصولات فرعی کلرزده شده وجود دارند

خلاصه

فرآیند کلرزنی امروزه یکی از متداولترین روشهای گندزدایی آب در دنیاست.

مهمترین مزایای این فرآیند عبارتند از:

کلرزنی فرآیندی ارزان و کم هزینه جهت ضدعفونی کردن آب مصرفی انسان است.
کلر دارای اثر باقیمانده در آب است که باعث تضمین نسبی سلامتی آب در تمام مسیر شبکه آب رسانی می شود.

اما معایب و مضرات کلرزنی عبارتند از:

کلرباقیمانده در اثر ترکیب با مواد آلی موجود در آب تولید ترکیباتی موسوم به تری هالومتان ها را می کند که بیشتر متخصصان بر سرطان زا بودن این ترکیبات تاکید دارند.

کلرزنی باعث کشته شدن میکروارگانیزمهای موجود در آب می شود. این درحالی است که لاشه این میکرو ارگانیزمها در آب باقی می مانند و ممکن است خود منشا آلودگی شوند.

تماس کلر با پوست و موی انسان باعث ایجاد حساسیت، ریزش مو و مشکلات دیگر شود.

استنشاق گاز کلر ( در استخر یا حمام ) برای ریه انسان مضر می باشد.

گروهی از میکروارگانیزمها مانند کریپتوس پرودیوم نسبت به کلر مقاوم هستند و با این روش از بین نخواهند رفت.

بنابراین کارشناسان توصیه می کنند که جهت مقابله با اثرات زیانبار کلر در آب آشامیدنی، در نقطه مصرف کلر باقیمانده آب را حذف کرده و سپس اقدام به نوشیدن آب کنیم.

کلرآلودگی لیپیدی (چربی) موجود درآب را اکسید می‌کند و تولید رادیکال آزاد و اکسیسترول می‌کند . این ترکیبات باعث آسیب به عروق و شروع روند ایجاد سلول سرطانی در بدن می‌شود و مرگ برنامه‌ریزی شده سلولی (آپوپتوز = خودکشی سلول ) را القا می‌کند .

مطالعات نشان داده که سقط‌های خودبه‌خودی در زنان مصرف‌کننده آب‌های کلردار شایع‌تر است .

آب کلردار باعث تخریب اسیدهای چرب ضروری برای بدن شده و چون این اسیدها از اجزاء تشکیل‌دهنده سلول‌های مغز هستند . زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌های مغزی و اعصاب می‌شود .

شنا کردن و نوشیدن آب‌های حاوی کلر می‌تواند باعث ملانوم ( نوعی سرطان پوستی بسیار بدخیم و مقاوم به درمان ) شود .

خطرات دراز مدّت مصرف آب‌های کلردار به دلیل ایجاد رادیکال آزاد در بدن شامل پیری تسریع شده ، القای جهش‌های ژنیتیکی ایجاد کننده کانسر ، اختلال در متابولیسم کلسترول و آسیب به عروق کوچک بدن می‌باشد .

این رادیکال‌های تولید شده توسط کلر آب باعث تولید سموم (توکسین‌ها) در بدن می‌شود که مستقیماً باعث اختلال عملکرد کبدی ، ضعف سیستم ایمنی و ایجاد تغییرات آرترواسکلروتیک در عروق کوچک بدن می‌شود .

این رادیکالهای آزاد باعث آسیب به DNA سلول می‌شوند .کلر باعث از بین بردن خاصیت آنتی‌اکسیدانی ویتامین E می‌شود .

در مطالعات انجام شده ثابت شده که آب کلردار با سطح کلر بالا ریسک کانسرهای دستگاه گوارش را زیاد می‌کند ( با احتمال ۵۰ تا ۱۰۰% ) خصوصاً کانسر رکتوم و همچنین کانسر مثانه را .

کلر موجود در استخرها با مواد ارگانیک بدن مثل عرق ، ادرار ، خون و موکوس و سلول‌های پوست ترکیب می‌شود که تولید ماده خطرناک کلروفورم را می‌کند . مطالعات کانادایی‌ها نشان داد که  سطح کلروفورم در خون بعد از یک ساعت شنا در استخر کلردار ، ۲۰۰ تا ۱۰۹۳ ppb است . که باعث تحریک چشم‌ها ، سینوس‌ها ، گلو و پوست و ریه‌ها شده و همچنین باعث خشک شدن مو و ضعف ایمنی می‌شود .

کلر موجود در آب می‌تواند باعث علایم آلرژیک پوستی و روده‌ای و همچنین آرتریت و سردرد شود .

توجه داشته باشید که این عوارض در مقادیر استاندارد شده کلر آب با استانداردهای EPA  آمریکا گزارش شده است .

در کشور ما به دلیل ضعف در سیستم‌های تصفیه آب ، مقادیر کلر و سایر مواد افزودنی جهت گندزدایی از آب با مقادیر استاندارد جهانی تفاوت بسیاری دارد

آلاینده های شیمیائی هوا

آلاینده‌ها بر حسب ترکیب شیمیایی‌شان ، به دو گروه آلی و معدنی تقسیم می‌شوند. ترکیبات آلی حاوی کربن و هیدروژن هستند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، برخی از ذرات آلی که بیش از سایر ذرات آلی در اتمسفر یافت می‌شوند، عبارتند از: فنلها ، اسیدهای آلی و الکلها.

معروفترین ذرات معدنی موجود در اتمسفر عبارتند از نیتراتها ، سولفاتها و فلزاتی مانند آهن ، سرب ، روی و وانادیم.

منابع آلاینده‌ها هوا دارای آلاینده‌های طبیعی نظیر هاگهای قارچها ، تخم گیاهان ، ذرات معلق نمک و دود و ذرات غبار حاصل از آتش جنگلها و فوران آتشفشانهاست.

همچنین هوا حاوی گاز منوکسید کربن تولید شده به شکل طبیعی (CO) حاصل از تجزیه متان (CH4) و هیدروکربنها به شکل ترپنهای ناشی از درختان کاج ، سولفید هیدروژن (H2S) و متان (CH4) حاصل از تجزیه بی‌هوازی مواد آلی می‌باشد.

منابع آلاینده‌ها را بطور کلی می‌توان در چهار گروه اصلی طبقه بندی کرد: شامل وسائط نقلیه موتوری ، وسائط نقلیه هوایی ، ترنها ، کشتی‌ها و هر نوع استفاده و یا تبخیر بنزین ، در بر گیرنده تامین انرژی و حرارت لازم برای مقاصد مسکونی ، تجاری و صنعتی ، نیروگاههای مولد برق که با نیروی بخار کار می‌کنند، مانند صنایع شیمیایی ، متالوژی ، تولید کاغذ و پالایشگاههای تصفیه نفت ، شامل زایدات ناشی از مصارف خانگی و تجاری ، زایدات زغال سنگ و خاکستر باقیمانده از سوزاندن بقایای کشاورزی.

هیدروکربنها

ترکیبات آلی که تنها دارای هیدروژن و کربن هستند، به نام هیدروکربن نام می‌گیرند که بطور کلی به دو گروه آلیفاتیک و آروماتیک تقسیم می‌شوند.

هیدروکربنهای آلیفاتیک

گروه هیدروکربنهای آلیفاتیک شامل آلکانها ، آلکنها و آلکینها هستند. آلکانها عبارتند از: هیدروکربنهای اشباع شده که در واکنشهای فتوشیمیایی اتمسفر نقش ندارند. آلکنها که معمولا به نام اولفین‌ها خوانده می‌شوند، اشباع نشده هستند و در اتمسفر از لحاظ فتوشیمیایی تا حدودی فعال‌اند.

این گروه در حضور نور خورشید با اکسید نیتروژن در غلظتهای زیاد واکنش نشان می‌دهند و آلاینده‌های ثانوی مانند پراکسی استیل نیترات (PAN) و ازن (O3) را بوجود می‌آورند. هیدروکربنهای آلیفاتیک تولید شده تا حدود (۳۲۶mg/m3) برای سلامت انسان و جانوران خطرساز نیست.

هیدروکربنهای آروماتیک

هیدروکربنهای آروماتیک که از لحاظ بیوشیمیایی و بیولوژیکی فعال و برخی از آنها بالقوه سرطانزا هستند، یا از بنزن مشتق شده‌اند و یا به آن مربوط می‌شوند. افزایش میزان ابتلا به سرطان ریه در نواحی شهری به هیدروکربنهای چند هسته‌ای خارج شده از اگزوز اتومبیل‌ها نسبت داده شده است.

بنزوپیرین ، سرطانزاترین هیدروکربنهاست. بنزاسفنانتریلین ، بنزوانتراسین و کریزین هم مواد سرطانزای ضعیف‌اند.

منابع هیدروکربنها

میل‌لنگها و کاربراتورها ، بیشترین درصد آزادسازی هیدروکربنها را به خود اختصاص داده‌اند. تجهیزات سوزاننده مکمل که با کاتالیست کار می‌کنند، هیدروکربنها را آزاد کرده و منوکسید کربن را سوزانده و تولید CO2 و آب می‌نمایند.

تکنولوژی کنترل هیدروکربنهای متصاعد شده از منابع ساکن تکنولوژی کنترل هیدروکربنهای متصاعد شده از منابع ساکن عبارتند از: خاکستر سازی ، جذب ، تراکم و جایگزین نمودن سایر مواد.

فرآیند خاکسترسازی با دستگاههای سوزاننده مکمل و دستگاههای سوزاننده مکمل کاتالیستی صورت می‌گیرد. جذب سطحی توسط کربن فعال صورت می‌گیرد و جذب هیدروکربنها بوسیله یک محلول شوینده در برجهای سینی‌دار ، شوینده‌های جت و برجهای آکنه ، برجهای پاشنده و شوینده‌های ونتوری صورت می‌گیرد.

منوکسید کربن

گاز منوکسید کربن ، بیرنگ ، بی‌مزه و بی‌بو است و در شرایط عادی از لحاظ شیمیایی بی‌اثر و طول عمر متوسط آن در اتمسفر حدود ۲٫۵ ماه است. در حال حاضر مقدار منو اکسید کربن در اتمسفر بر روی اموال انسانی ، گیاهان و اشیا بی‌اثر یا کم‌اثر است.

در غلظتهای زیاد منو کسید کربن ، به علت تمایل زیاد به جذب هموگلوبین می‌تواند در متابولیسم تنفسی انسان بطور جدی اختلال ایجاد نما‌ید.

غلظت منوکسید کربن در نواحی متراکم شهری که ترافیک سنگین و حرکت خودروها کند است، به میزان قابل توجهی افزایش می‌یابد. منابع کربن ، منوکسید کربن طبیعی و انسانی هستند.

طبق گزارش آزمایشگاه ملی آرگون ، در اثر اکسیداسیون گاز متان حاصل از مرگ گیاهان سالانه ۱۳٫۲ میلیون تن CO وارد طبیعت می‌شود. منبع دیگر تولید این ماده ، متابولیسم انسانی است بازدم شخصی که در حال استراحت است بطور تقریبی حاوی CO ، ۱ppm است.

استانداردهای کنترل منوکسید کربن

آنگاه که مقدار منوکسید کربن در مدت زمان کوتاهی به حد مرگبار می‌رسد و شرایط اضطراری می‌شود، برای مقابله با چنین شرایطی که مقدار CO بطور متوسط در مدت زمان ۸ ساعت به (۴۶mg/m3 (40ppm می‌رسد،عملیات شدید کنترلی انجام می‌شوند که عبارتند از: متوقف ساختن کارخانه‌های صنعتی و مسدود نمودن جاده‌هایی که در آنها معمولا ترافیک سنیگن وجود دارد. جذب سطحی ، جذب ، میعان و احتراق روشهای فنی کنترل CO هستند.

اکسیدهای گوگرد

این اکسیدها شامل ۶ ترکیب مختلف گازی هستند: منوکسید سولفور (SO) ، دی‌‌اکسید سولفور (SO2) ، تری‌اکسید سولفور (SO) تترا اکسید سولفور (SO4) ، سکو اکسید سولفور (SO2) و هپتو اکسید سولفور (S2O7).

در مطالعه آلودگی هوا ، دی‌اکسید سولفور و تری‌اکسید سولفور حائز بیشترین اهمیت است. با توجه به پایداری نسبی SO2 در اتمسفر این کار می‌تواند به عنوان یک عامل اکسید کننده و یا احیا کننده وارد عمل شود.

SO2 که با سایر اجزای موجود در اتمسفر به شکل فتوشیمیایی یا کاتالیستی وارد واکنش می‌شود، می‌تواند قطرات اسید سولفوریک (H2SO4) و نمکهای اسید سولفوریک را تولید بکند.۲ SO با آب وارد واکنش شده ، تولید سولفورو اسید می‌نماید. این اسید ضعیف با بیش از ۸۰% ۲SO آزاد شده در اتمسفر ناشی از فعالیتهای انسانی به سوزاندن سوختهای جامد و فسیلی مربوط می‌شود.

استانداردهای کنترل اکسیدهای ‌سولفور روشهای گسترده جهت کنترل اکسید سولفور عبارتند از: بکارگیری سوختهای دارای گوگرد کمتر ، جداسازی گوگرد از سوخت ، جایگزین ساختن منابع انرژی‌زای دیگر ، تبدیل زغال سنگ به مایع یا گاز ، پاکسازی محصولات حاصل از احتراق.

اکسیدهای نیتروژن

شامل منوکسید نیتروژن (NO) ، دی‌اکسید نیتروژن (NO2) ، نیترو اکسید (N2O) نیتروژن سیسکواکسید (N2O3) ، نیتروژن تترااکسید (N2O4) و نیتروژن پنتواکسید (N2O5) هستند.

دو گاز مهمی در معادلات آلودگی هوا مهم‌اند عبارتند از: اکسید نیتریک (NO) و دی‌اکسید نیتروژن ، دی‌اکسید نیتروژن که از هوا سنگینتر و در آب محلول است، در آب تشکیل اسید نیتریک و یا اسید نیترو و یا اکسید نیتریک (NO) می‌دهد. اسید نیتریک و اسید نیترو در اثر بارندگی به سطح زمین سقوط کرده ، یا با آمونیاک موجود در اتمسفر (NH3) ترکیب شده آمونیم نیترات (۳NH4NO) بوجود می‌آورد.

در این مواقع ۲NO از اجزای غذایی گیاهان را تشکیل می‌دهد. ۲NO یکی از اجزای غذایی گیاهان را تشکیل می‌دهد. ۲NO که در دامنه تشعشع فوق‌بنفش جاذب خوب انرژی به شمار می‌رود، در تولید آلاینده‌های ثانوی هوا از قبیل ازن O3 نقش مهمی دارد مقدار NO آزاد شده در اتمسفر به مراتب بیش از مقدار۲ NO آزاد شده است. NO در فرآیندهای احتراقی با دمای زیاد و در اثر ترکیب نیتروژن و اکسیژن بوجود می‌آید.

منابع اکسیدهای نیتروژن

برخی از اکسیدهای نیتروژن به صورت طبیعی و برخی به صورت انسانی ایجاد می‌شوند. در اثر آتش‌سوزی جنگل مقدار اندکی NO2 ایجاد می‌شود. تجزیه باکتریایی مواد آلی نیز سبب آزاد شدن NO2 در اتمسفر می‌شود. در واقع منابع تولید کننده NO2 بطور طبیعی تقریبا ۱۰ برابر منابع انسانی که در نواحی شهری دارای تراکم و غلظت هستند می‌باشد. بخش عمده NO2 تولید شده از منابع انسانی مربوط به احتراق سوخت در منابع ساکن و حرکت وسائط نقلیه می‌باشد.

استانداردهای کنترل اکسیدهای نیتروژن

بطور کلی اغلب اندازه گیریهای کنترلی برای NO2 آزاد شده در راستای محدود ساختن شرایط احتراق و کاهش تولید NO2 و همچنین استفاده از تجهیزات متنوع برای حذف NO2 از جریان گازهای خروجی انجام می‌شوند.

اکسید کننده‌های فتوشیمیایی

اکسید ‌کننده‌ها یا اکسید کننده‌های کامل دو عبارتی هستند که برای توصیف مقادیر اکسید ‌‌کننده‌های فتوشیمیایی بکار می‌روند و معمولا نشان‌دهنده قدرت اکسید کنندگی هوای اتمسفر می‌باشند. ازن (O3) که اکسید‌ کننده فتوشیمیایی اصلی است، در حدود ۹۰ درصد از اکسید کننده‌ها را بخود اختصاص می‌دهد.

سایر اکسید کننده‌های فتوشیمیایی مهم در کنترل آلودگی هوا عبارتند از: اکسیژن نوزاد (O) ، اکسیژن مولکولی برانگیخته (O2) ، پروکسی آسیل نیترات (PAN) ، پروکسی پروپانول نیترات (PPN) ، پروکسی بوتیل نیترات (PBN) ، دی اکسید نیتروژن (NO2) ، پراکسید هیدروژن (H2O2) و الکیل نیتراتها.

اثرات اکسید‌کننده‌ها

اثرات اکسید‌کننده‌ها بر سلامتی انسان می‌تواند موجب سرفه ، کوتاهی نفس ، گرفتگی راه عبور هوا ، گرفنگی و درد قفسه سینه ، عملکرد نامناسب ششها ، تغییر سلولهای قرمز خون ، آماس خشک و سوزش چشم ، بینی و گلو شوند.

اکسید ‌کننده‌های اصلی که به گیاهان آسیب می‌رسانند، عبارتند از PAN , O3 که از خلال روزنه‌های موجود در برگ وارد گیاه شده و در متابولیسم سلول گیاهی دخالت می‌کنند. علائم بوجود آمده از تماس گیاه با PAN عبارتند از: برونزه شدن ، براق شدن و نقره‌ای شده سطح زیرین برگها.

تماس متناوب اکسید ‌کننده‌ها با گیاهان موجب کاهش محصولات می‌شود. اکسید‌ کننده‌ها به سرعت با رنگها ، الاستومرها (اکسید ‌کننده‌ها) الیاف پارچه‌ای و رنگهای نساجی واکنش نشان داده ، آنها را اکسید می‌کند.

استانداردهای کنترل اکسید ‌کننده‌ها

این نکته روشن شده است که حتی اگر هیچ هیدروکربنی در اتمسفر وجود نداشته باشد، تا زمانی که CO و NO2 حضور دارند، مقادیر قابل ملاحظه‌ای از ازن می‌تواند تولید شود.

در حال حاضر علیرغم کوششهای منظم بر روی کنترل CO ، هیدروکربنها و NO2 مقادیری از این آلاینده‌ها که برای ایجاد ازن فتوشیمیایی کافی هستند، همچنان در اتمسفر وجود دارد

تاثیر جیوه بر سلامت

جیوه یک فلز سنگین است که به شکلهای مختلف در محیط وجود دارد . که از طریق بلعیدن ، استشمام و جذب پوستی و تماس چشمی وارد بدن شده و باعث آسیب به کبد ، مغز و سیستم تنفسی ، پوست ، چشمها ، سیستم اعصاب مرکزی و غیره میشود .

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، مسموم شدن با این عنصر به میزان تجمع و انباشت و پخش آن بستگی دارد . فرم غبار و فرم گازی آن نسبت به مایع آن سمیت بیشتری دارد . ترکیبات دو ظرفیتی جیوه از ترکیبات یک ظرفیتی آن سمی ترند .

همچنین ترکیبات جیوه به شکل آلی سمی تر از فرم غیر آلی آن میباشد . جیوه بعنوان سم عمومی سلول عمل میکند یعنی با سولفو هیدرید پروتئین ها پیوند شیمیایی برقرار کرده و با آسیب به غشاء و کاهش میزان RNA سبب از کار افتادن سیستم های آنزیمی میشود .

کلیه ها و سیستم عصبی در برابر این ترکیبات بسیار آسیب پذیر ترند . سمیت جیوه و ترکیبات آن بستگی به میزان انحلال هر یک دارد که بر جذب سطحی و پخش آن در ارگانیسم های بدن تاثیر گذار است .

جیوه به شش ها آسیب حاد زده و به سیستم عصبی مرکزی آسیب مزمن وارد میسازد .

مسمومیت تنفسی حاد بسیار خطرناک است . کلرید جیوه (II ) یکی از سم های قوی با قابلیت خورندگی است . در صورت کاهش دما کلرید جیوه ( II ) به کلرید جیوه (I ) تبدیل میشود که حالت رسوب داشته و به کمک کربن فعال میتوان آنرا جذب نمود . در محیط های صنعتی مسمومیت با بخار جیوه کم و بیش وجود دارد .

جیوه در شکلهای مختلف :

-فرم فلزی جیوه :

در ترمومتر ، باطریها و بعضی از رنگ های پلاستیکی و لامپ های فلورسنت   وجود دارد .

جیوه تنها فلزی است که در فرم عنصر در دمای اتاق مایع است و به راحتی تبخیر میشود ، و استنشاق آن سبب مسمومیت می گردد .

فرم فلزی در چربی محلول بوده ، پس از استنشاق به راحتی از طریق آلوئولها وارد جریان خون می شود .

– فرم غیر آلی جیوه :

در حشره کشها ، آفت کشها ، مواد ضد عفونی کننده و باطریهای خشک و غیره وجود دارد که بلع این نوع ظرف چند ساعت سبب ناراحتی های گوارشی و غیره خواهد شد .

– فرم آلی جیوه :

ترکیبات آلی جیوه در چربی محلول هستند ، برخی از آنها به راحتی تبخیر میشود و وارد فاز گازی میشود . این ترکیبات سبب مسمومیت و التهاب پوست میشوند ، و در چربی انحلال یافته و به سیستم عصبی مرکزی به شدت آسیب میرسانند .

ترکیبات پایدار آلکیل مرکوری برای سیستم عصبی و جنین سمی میباشند .

جیوه جهش زا بوده و سبب ناقص الخلقه شدن جنین می شود به ویژه اگر به صورت آلکیل مرکوری باشد .

ترکیبات جیوه در محیط به وسیله میکرو ارگانیسم های آب و خاک تبدیل به متیل مرکوری شده و میتواند وارد بدن ماهی و سایر آبزیبان شده و نهایتاً توسط انسان مصرف شود .

متیل مرکوری وارد شده از طریق گوارش خصوصاً به سیستم عصبی مرکزی و کلیه ها آسیب میرساند .

– جیوه بین آب و خاک و هوا در حال گردش میباشد . در محدوده مناطق معدنی بیش از سایر مناطق است . و میتوان گفت گازهای ناشی از باطله های معدنی و مواد معدنی کارشده یکی از راههای انتشار این فلز به هواست .

از نکات جالب توجه این است که جیوه تمایل زیادی به شرکت در اجزای گوگرد دار قارچ را دارد و به همین دلیل قارچ های غنی از جیوه را بدون در نظر گرفتن این مطلب که جیوه در خاک وجود دارد یا نه ، در همه جا میتوان یافت . و در جاهایی که آلودگی اتمسفر به این عنصر بالا باشد میزان جیوه قارچ به میزان چشمگیری افزایش می یابد .

همچنین جیوه فابلیت تبخیر از خاک را دارد و تا اندازه ای در گیاخاک و هوموس باقی میماند .

در اثر بسیاری از فرآیند های اشتعال جیوه وارد فاز گازی می شود که باید به نحوی آنرا از محیط زدود .

آشنایی با آلاینده های هوا

اکسیدهای نیتروژن

از میان هفت اکسید نیتروژن شناخته شده موجود در هوای محیط، اکسید نیتریک (NO ) و دی اکسید نیتروژن (NO2) از آلوده کننده های مهم هوا به شمار می روند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، دی اکسید نیتروژن گازی است مرئی با رنگ قهوه ای مایل به زرد یا قهوه ای مایل به قرمز که طی فرایندهای پیچیده اتمسفر به ذرات معلق نیترات (NO3) تبدیل می شود. به علاوه دی اکسید نیتروژن نیز همچون اکسید نیتریک یکی از آلاینده های اصلی مه دود است. این گاز در شهرها به علت فعالیتهای انسانی از غلظت بالایی برخوردار است.

احتراق سوختها در دمای بالا سبب تولید این آلاینده می شود .

این دو گاز اثر مستقیم بر آلودگی هوا ندارند بلکه درصورتیکه با هوای مرطوب تر کیب شوند ، این گازها با هوای مرطوب تولید اسید سیتریک می نمایند که در این حالت موجب پوسیدگی شدید فلزات می شوند.

از طرفی چنانچه غلظت NO2 و حدود ۲۵/۰ ppm برسد قابلیت دید را به میزان قابل توجهی کاهش خواهد داد.

اگر گیاهان به مدت ۱۰ الی ۱۲ روز در معرض هوای محتوی ppm 5/0 NO2 قرار بگیرند رشد آنها بسیار کاهش می یابد

از میان هفت اکسید نیتروژن شناخته شده موجود در هوای محیط، اکسید نیتریک (NO ) و دی اکسید نیتروژن (NO2) از آلوده کننده های مهم هوا به شمار می روند.
دی اکسید سولفور

اکسید گوگردگاز بی رنگ، غیرآتش زا و بی بو است که در سطح کره زمین در تراکمهای پایین وجود دارد. هنگامی که غلظت آن بین ppm 1-3/0 در اتمسفر باشد بر حس چشایی اثر خواهد گذاشت و در مقادیر بالاتر از ppm 3 بوی بدی به همراه خواهد داشت. وقتی SO2در اتسفر منتشر شود در جریان واکنش های پیچیده به صورت ذرات معلق سولفات( SO4) درمی آید

برخی از سوختهای فسیلی مانند زغال سنگ و مواد نفتی سنگین (نفت کوره و گازوییل) حاوی مقادیر زیادی گوگرد می باشند که این گوگرد در اثر احتراق به شکل گاز دی اکسید گوگرد در فضا پخش می شود.

خودروهای دیزلی با وجود سهم اندک در ترافیک عامل انتشار تقریبا تمامی دی اکسید گوگرد از منابع متحرک می باشند.

طبق برآورد سازمان بهداشت جهانی به طور تقریبی ۲۹۴ میلیون تن از این گاز در سطح جهان تولید می شود که حدود نیمی از این مقدار از منابع طبیعی (فعالیت آتش فشان) تولید می شود و نیم دیگر آن توسط فعالیتهای انسانی به وجود می آید که اساسا در اثر احتراق سوختهای فسیلی است

دی اکسید گوگرد معمولا در اتمسفر تبدیل به تری اکسید گوگرد و تری اکسید گوگرد تبدیل به اسید سولفوریک می شود. اکسیدهای گوگرد در صورتیکه در هوایی قرار نگیرند که ذرات معلق در آن وجود داشته باشند و رطوبت نسبی نیز نسبتا بالا باشد شدیدترین اثر نامطلوب را بر آلوده نمودن محیط زیست خواهند داشت

منواکسید کربن

منوکسید کربن گازی است بی رنگ و بی بو که حتی در تراکم های بسیار کم نیز برای انسان و سایر جانوران خطرناک است. این گاز بیشتر در اثر احتراق ناقص سئختهای فسیلی تولید می شود. هنگامی که در فرایند سوخت مواد آلی ، اکسیژن حاضر جهت احتراق کم باشد، منوکسید کربن تشکیل می شود. منبع نشت CO در مناطق شهری وسایل نقلیه موتوری هستند به طوری که میزان منوکسید کربن با افزایش تعداد وسایل نقلیه در مناطق مختلف شهر افزایش می یابد.

طبق برآورد سازمان بهداشت جهانی مقدار تولید منوکسیدکربن در جهان به طور تقریبی ۲۶۰۰ میلیون تن در سال برآورد گردیده است که ۶۰% این مقدار توسط فعالیتهای انسانی تولید می شود

مواد موجود در خاک می تواند مقداری از این CO را جذب نموده و مقداری نیز در اثر فعل و انفعالات به CO2 تبدیل می شود. در صورتیکه میزان CO از ppm 750 تجاوز نماید سبب مرگ خواهد شد

در مناطق شهری غلظت گاز منوکسیدکربن به بار ترافیکی وابسته بوده و با شرایط آب و هوایی مختلف نیز تغییر می کند. از منابع غیر شهری تولید کننده این گاز می توان سوزاندن پسمانده کشاورزی و آتش سوزی جنگل ها را نام برد.

سرب

سرب از جمله فلزاتی است که موارد استعمال بسیار دارد. سرب چه به صورت غبار و چه به صورت نمک های مختلف ، از طریق دودکش کارخانه های مختلف وارد هوا می گردد. با همه این احوال خطرناکترین و وسیعترین مرکز پخش این ماده سمی از محیط زیست ، اتومبیل است.

در بنزین با ترکیبات تتراتیل سرب ۴(C2H5)Pb و تترامتیل سرب (CH3)Pb یافت می شود.

در اثر سوختن بنزین از اتومبیل، سرب تبدیل به اکسید سرب شده و به این صورت از لوله اگزوز خارج و به همین صورت نیز بوسیله هوای مورد تنفس وارد بدن انسان می شود. در آلمان غربی سالانه بین ۷۰۰۰ تا ۸۰۰۰ تن سرب وارد هوا می گردد. در تمام دنیا مقدار سرب تولید شده بوسیله اتومبیل ها و کارخانه های صنعتی به سالانه حدود ۰۰۰/۵۰۰ تن می رسد.

انسانها ، حیوانات و گیاهان سرب را به صورت مختلف به بدن خود راه می دهند. سرب می تواند از طریق آبهای آلوده وارد نتایج آبهای نوشیدنی گشته ، از طریق اگزوز اتومبیل ها وارد هوا و بالاخره وارد ریه گردد و از طریق دودکش کارخانه ها وارد هوا و بعد وارد مواد غذائی می شود. با این حال هوای آلوده به سرب مهمترین عامل گسترش این آلودگی است.

سرب وارد شده در هوا به سختی می توان تحت کنترل درآورد. آنچه سبب نگرانی است تأثیر طویل المدت سرب بر روی محیط زیست می باشد. بعنوان مثال زمین های مجاور خیابانها و اتوبانها با ترافیک شدید ، همه با فاصله حدود ۵/۰ یا ۱ کیلومتری خیابان آلوده به سرب می باشند. همچنین در مورد موقعیت اقیانوسها در رابطه با آلودگی بوسیله سرب باید گفت که به مقدار سرب موجود در اقیانوسها امروزه حدود ۵۰ برابر مقدار طبیعی خود می باشد.

علائم بیماریهای حاصل از سرب کاملاً متفاوت و در وهله اول غیرقابل تشخیص می باشد. در مراحل اولیه بی حوصلگی، بی اشتهایی و کمبود تحرک را می توان نام برد.

کم شدن وزن وخون علائم دیگری از مسمومیت در اثر سرب می باشد. در بین بانوان عادات ماهانه صورت نمی گیرد و یا به تعویق می افتد. تغییرات کلی نیز در شکل خون بوجود می آید. گلبولهای قرمز خون تغییر شکل می دهند. در اثر رسوب سرب در دهان ، لثه و دندانها به رنگ خاکستری در می آیند. این رنگ خاکستری می تواند حتی بعد از رفع مسمومیت نیز مدتی پابرجا بماند.

اثرات مسمومیت ناشی از سرب می تواند دامنه گسترده تری پیدا کند و به مشکلات و نارسائیهای زیر مبتنی گردد

– کاهش ضربان نبض
– ازدیاد فشار خون
– چروک خوردن کلیه
– پارگی یا درد شدید عضلات (پارگی عضلات در اثر از دست دادن خاصیت کششی)
– بیماریهای مغزی همراه با سردردهای شدید
– صرع

علاوه بر بیماریهای نامبرده ، تاکنون در اثر مسمومیت سرب ، بیماریهای عصبی ، فلج ، بیماریهای مفصل و کم خونی نیز مشاهده شده است. همچنین در اثر وجود سرب در بدن احتمال تغییرات ژنتیک و یا بطور کلی دگرگونی عوامل ارثی نیز موجود است.

مسمومیت های شدید در اثر سرب معمولاً بین انسانهایی رایج است که تماس مداوم با سرب دارند. از آن جمله کارگران کارخانه هایی که به نحوی با سرب در تماس هستند را می توان نام برد .

در اینجا لازم به ذکر است که وضع سلامتی پلیس های راهنمایی ، که اکثر در خیابان های پر رفت و آمد خدمت می کنند باید در رابطه بامسمومیت سرب مورد بررسی قرار گیرد. زیرا هوای مورد استنشاق این اشخاص علاوه بر آلوده بودن به سایر مواد مولد آلودگی – همواره آغشته به سرب می باشد و حفظ سلامتی این افراد وظیفه تمام افراد جامعه است.

زباله های بیمارستانی

با وجود روشهای نوین جهت دفع پسماندهای بیمارستانی در بسیاری از مناطق کشور دفع این پسماندهای خطرناک همچنان به روش سنتی و از طریق ” دفن ” صورت می‌گیرد. دفن پسماندهای بیمارستانی ،علاوه بر آلودگی‌های زیست محیطی و آبهای زیرزمینی ، خطر گسترش برخی از بیماریها را در پی دارد.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، دفن پسماندهای بیمارستانی و عفونی به شیوه های کنونی در کشور می تواند عواقب وپیامدهای جبران ناپذیری بدنبال داشته باشد.

استفاده از دستگاه زباله‌سوز و حتی پلاسماکردن نیز با تکنولوژهای روز جهان فاصله بسیاری دارد و لازم است جهت امحاء پسماندهای بیمارستانی از شیوه های نوین و جدید و استاندارد بهره جست.

درحال حاضر در بیشتر کشورهای دنیا دفن پسماندهای بیمارستانی به روش بی خطر کردن واستریل کردن صورت می‌گیرد و این شیوه جایگزین دفع کردن پسماندهای بیمارستانی از طریق پلاسما کردن و دستگاه زباله سوز ، شده است. دفن پسماندهای بیمارستانی به روش کنونی و همچنین استفاده از زباله سوزبه دلیل آلودگی‌هایی که به همراه دارد به عنوان یک بحران جدی تلقی می‌شود.

در زمان حاضر پسماندهای عفونی مراکزبهداشتی درمانی ، مطب ها و آزمایشگاههای تشخیص طبی ومراکز درمانی از جمله بیمارستانها با زباله‌های شهری امحاء می‌گردد که بر بهداشت وسلامت مردم تاثیرگذار است. پسماندهای شهری قابل بازیافت و تبدیل به کودوقابل استفاده در سطح شهر می باشد و به این علت مخلوط نمودن پسماندهای شهری و بیمارستانی تهدیدی است برای بهداشت شهروندان وکارکنان بخش خدمات شهری شهرداریها وسازمامنهای مدیریت پسماند که با این قبیل پسماندها درتماس می باشند.

کشورهای پیشرفته وتوسعه یافته پیش از این از زباله سوز وسپس از طریق پلاسما ، اقدام به امحاء پسماندهای عفونی می‌کردند. در حال حاضر با استفاده از سیستم های استریل کردن و بی خطرسازی  اقدام به دفع پسماندهای بیمارستانی می‌کنند.

خرید تجهیزات برای بی‌خطرکردن پسماندهای بیمارستانی به روش روز دنیا، مستلزم اعتبارات زیادی است که می بایست ار طرف دولت تامین گردد.

پسماندهای بیمارستانی یک معضل:

پسماندهای بیمارستانی شامل پسماندهای عفونی، پسماندهای پاتولوژیک، اجسام تیزوبرنده، پسماندهای دارویی، پسماندهای سرطان‌زا، پسماندهای شیمیایی، پسماندهای رادیواکتیو، کپسول‌های حاوی گازهای پرفشار و پسماندهای حاوی فلزات سگین هستند.

پسماندهای خطرناک و از بین بردن آنها،‌ یکی از معضلات نگران‌کننده و مهمی است که توجه ویژه برنامه‌ریزان و مدیران شهری را می‌طلبد.کارشناسان محیط زیست و شهری معتقدند مدیریت پسماندها با توجه به مشکلات خاص خود بیانگر وضعیت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی یک کشور است و نیاز به طراحی دقیق و آینده‌نگر دارد.

تاکنون اقدامات زیربنایی مهم واساسی برای ازبین بردن ونابودکردن پسماندهای بیمارستانی صورت نگرفته است و هنوز شیوه های موقتی که برای مناطق کوچک کار برد دارد،مورداستفاده قرارمی گیرد. پسماندهای ویژه طبق قانون مدیریت پسماند، مصوبه ۹ خرداد ۱۳۸۳ شامل چند گروه اصلی می باشد.

مهم‌ترین این گروه پسماندها،‌ پسماندهای بیمارستانی بوده که نقش بسزایی در به خطر انداختن سلامت شهروندان دارد.اصول درست این شیوه ها در استانداردهای ناظر بربهداشت محیط وحفاظت محیط ‌زیست از قبیل استاندارد EPA مربوط به ایالات متحده آمریکا و راهنمای EC  مربوط به اتحادیه اروپا است.بیمارستان‌ها و مراکز درمانی با توجه به وظیفه اصلی آنها که حفظ وتأمین سلامت شهروندان است باید مراقب آسیب‌های بهداشتی و زیست‌محیطی که به وجود می‌آورند، باشند.

در این استانداردها به آسیب‌های زیست‌محیطی پرداخته شده است و سازمان جهانی  بهداشت(WHO) در این زمینه و همچنین اثرات بهداشتی آنها در سال ۱۹۹۹ میلادی با انتشار مجموعه‌ای اقدام به طرح راهنمایی‌هایی برای تمامی کشورها کرده است.چنانچه در زمینه دفع پسماندهای ویژه تصمیمی گرفته می‌شود، نباید این تصمیم ها  مشکلات مراکز درمانی را به مشکلات شهری اضافه نماید.

براساس طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت پسماندهای بیمارستانی شامل پسماندهای عفونی، پاتولوژیک، اجسام تیزوبرنده ، دارویی، سرطان‌زا، شیمیایی، رادیواکتیو، کپسول‌های حاوی گازهای پرفشار و پسماندهای حاوی فلزات سنگین هستند. در این زمینه براساس آمار و ارقام منتشر شده،  بیمارستان‌ها ومراکزدرمانی بیشترین مقدار پسماندهای خطرناک را تولید می‌کنند.

میزان تولید پسماندها، وابسته به عوامل زیادی  همانند درآمد سرانه و استانداردهای بهداشتی کشورهاست بر پایه همین امر، در کشورهای با درآمد متوسط و کم، تولید زباله کمتر از کشورهایی است که درآمد سرانه آنها بالاتر است. در مراکز درمانی که طرح مدیریت تفکیک اجزاء پسماند در آنها اجرا می‌شود، میزان پسماندهای خطرناک تولید ی، نسبت به مراکز درمانی که فاقد مدیریت تفکیک پسماندها هستند، بسیار کمتر است.«شوربختانه به دلیل  نهادینه نشدن فرهنگ تفکیک اجزاء پسماند در مبداء تولید و عدم درک این مسئولیت توسط مدیران مراکز درمانی، میزان تولید پسماندهای بیمارستانی در کشورمان، رقم بسیار بالایی بوده به طوری که در سال‌های اخیر با توجه به رشد فزاینده آن ، ‌شهرهای بزرگ کشور را دچار بحران نموده است.

براساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت در صورت تفکیک مناسب پسماندها، پسماندها شامل ۸۰ درصد پسماندهای عادی مراکز درمانی، ۱۵ درصد پسماندهای پاتولوژیکی و عفونی، یک درصد اجسام تیزوبرنده ، سه درصد پسماندهای شیمیایی و دارویی و کمتر از یک درصد پسماندها مخصوص مواد رادیواکتیو، کپسول‌های گاز، دماسنج‌های جیوه‌ای شکسته و باطری‌های استفاده شده می باشد.

شیوه های از بین بردن پسماندها شامل سوزاندن به وسیله زباله‌سوز، ضدعفونی شیمیایی، عملیات حرارتی مرطوب، عملیات حرارتی خشک، استفاده از امواج میکروویو، دفن کردن یا انباشته‌سازی و بی‌حرکت سازی است. بر پایه طرح سازمان جهانی بهداشت  (WHO)پسماندهای عفونی، پاتولوژیکی و اجسام تیزوبرنده با روشهای مختلف زباله‌سوزی از بین می‌روند و ضدعفونی شیمیایی پسماندها، روش میکروویو ، دفن کردن و تخلیه در فاضلاب‌ها برای پسماندهای سرطان‌زا، شیمیایی و رادیواکتیو انجام نمی‌شود.

در این میان به جز روش دفن کردن و تخلیه در فاضلاب، تمامی روش‌های یاد شده برای از بین بردن اجسام تیزوبرنده استفاده می‌شود.معضل اساسی در زمینه پسماند های بیمارستانی مدیریت آن در مبداء، نحوه جمع آوری و حمل و دفع نهایی  آن می باشد . باتوجه به اینکه معضل اصلی در مورد پسماند های بیمارستانی عدم تفکیک اجزائ آنها در مبداء تولید می باشد که با پافشاری  و پیگیری های وزارت بهداشت تعداد کمی از بیمارستان ها، آن هم به صورت نامناسب و غیر بهداشتی عمل تفکیک را انجام می دهند.

گرچه مجلس جمع آوری حمل و دفع پسماند های بیمارستانی را به عهده خود تولید کنندگان (بیمارستان ها) گذاشته است، اما تا هنگامی که بیمارستان ها ومراکز درمانی به تنهایی  ورأساً با بستن قرارداد با شرکت های خصوصی این کار را انجام ندهند، شهرداری خود را مؤظف می داند که نسبت به جمع آوری ودفع آن اقدام نماید.

با این حال برخی از بیمارستان ها طرح تفکیک اجزاء پسماند را به طور کامل وصحیح انجام نمی دهند و پسماند های عفونی و عادی را با هم جمع آوری و بسته بندی می نمایند . این اقدام حجم کار و هزینه دفع پسماند را بسیار بالا می برد، چون سازمانهای مدیریت پسماند از تفکیک پسماند های عفونی از عادی اطمینان ندارند به ناچار همه پسماند های بیمارستانی را عفونی تلقی می نمایند . از سوی دیگر هزینه ای که سازمانهای مدیریت پسماند بابت این کار از وزارت بهداشت می گیرد به هیچ وجه متناسب با خدماتی که ارائه می دهد نیست.

در حالی که روزانه ۵۰ هزار تن پسماند بیمارستانی در کشور تولید می شود، تنها ۱۱ بیمارستان کشور پسماند های خود را ضدعفونی می کنند. نظر به اینکه  براساس مصوبه مجلس شورای اسلامی، بیمارستان ها مسئول پسماند های تولیدی خود هستند  باید درخصوص پسمانده های تولیدی خود ونحوه دفن آنها پاسخگو باشند.عفونت در بیمارستان مسئله‌ای است که در ابعاد مختلف شایسته توجه بوده و از زوایای گوناگون قابل بررسی میباشد.

جمع‌آوری و دفع پسماند‌های بیمارستانی فرایندی است که در محدود نمودن و یا کنترل انتشار عفونت‌های بیمارستانی، هم در داخل و هم در بیرون از چارچوب فیزیکی آن و در سطح جامعه بسیار موثر است .کارکنان بیمارستان و بیماران ومراجعین به بیمارستان به آسانی از این مسئله متاثر میشوند، و آحاد مردم نیز در سطح جامعه بطور تصادفی و ناخواسته در معرض آن قرار میگیرند. برای جلوگیری و یا به حداقل رساندن آسیب‌های انسانی، اجتماعی و بهداشتی ناشی از جمع‌آوری و دفع غیراصولی پسماند‌های بیمارستانی، نخست تعریف و طبقه‌بندی پسماند های بیمارستانی ارائه میشود و سپس ابزار و شیوه‌های مطمئن‌تر جمع‌آوری، نگهداری، انتقال و معدوم نمودن آنها مورد بررسی قرار میگیرد.

در بررسی همه جانبه تلاش میگردد تا توصیه‌های کاربردی لازم برای مقابله با پسماند‌های بیمارستانی و شیوه های برخورد با آنها ارائه گردد. کنترل مواد زاید جامد و از آن جمله پسماند های سمی و خطرناک که بخشی از آنرا پسماند های بیمارستانی تشکیل می دهد یک امر اجتناب ناپذیر در مدیریت موادزائدجامد شهری است. تولید همه روزه هزاران تُن پسماند در مناطق مختلف کشور با همه تنوعی که از نظر آلودگی دارند مسئله ایست که با توجه به افزایش جمعیت و توسعه صنعت و تکنولوژی می بایستی در صدر برنامه های بهداشت و محیط زیست کشور قرار گیرد.

بدین لحاظ و باتوجه به اهمیت مسئله در این مقوله ابتدا مواردی چند از خطرات بهداشتی، نوع و میزان پسماند و سپس سیستم های جمع آوری و دفع، مورد توجه قرار   می گیرد.

تعریف پسماند های بیمارستانی وپزشکی:

پسماندهای پزشکی یا بهداشتی Health- Care Wastes ، کلیه پسماندهای  تولیدشده توسط واحدهای تأمین وحفظ سلامت، مؤسسات تحقیقاتی وآزمایشگاهها را دربر می گیرد.یا به عبارت دیگر به کلیه پسماندهای عفونی وزیان آور ناشی از بیمارستانها، مراکز بهداشتی ودرمانی، آزمایشگاه های تشخیص طبی وسایر مراکز مشابه گفته میشود.

از منابع عمده زایدات بیولوژیکی، بیمارستان ها، آزمایشگاه ها و مراکز تحقیقات پزشکی هستند. پسماند های بیمارستانی به دلیل آنکه حاوی زایدات پاتولوژیکی، مواد زاید رادیواکتیو، زایدات دارویی، مواد زاید عفونی، مواد زاید شیمیایی و بعضاً ظروف مستعمل تحت فشار هستند، از منابع عمده، زباله های خطرناک در شهرها محسوب می شوند.

تکنولوژی جمع آوری، دفع و یا احیای این مواد در مقایسه باپسماند های شهری و خانگی تفاوت بسیار دارد و باید جداگانه مورد توجه قرار گیرد.پسماند های بیمارستانی  شامل موادی هستند که با توجه به نوع کار و وظیفه در هر بخش متفاوت است.

مثلا پسماندهای بخش عفونی یا اتاق عمل با مواد زاید آزمایشگاه یا بخش رادیولوژی تفاوت محسوسی دارد و طبق یک بررسی، پسماند بخش های مختلف بیمارستان ها به هفت گروه تقسیم می شوند:

۱)  پسماند های معمولی بیمارستان: عموما شامل پسماند های مربوط به بسته بندی مواد و دیگر پسماند های پرسنل شاغل در بیمارستان و خوابگاه های آن هاست.
۲) زباله های پاتولوژیکی: شامل بافت ها، ارگان ها، قسمت های مختلف بدن، پنبه های آغشته به خون و چرک و مواد دفعی بدن همچون نمونه های مدفوع و ادرار و غیره جزو این گروه از مواد زاید محسوب می شوند .
۳) مواد زاید رادیواکتیو: شامل جامدات، مایعات و گازها بوده و در برخی از بخش ها و آزمایشگاه های بیمارستان ها وجود دارند که جمع آوری و دفع آن ها دارای خصوصیات ویژه ای است.
۴) مواد زاید شیمیایی: شامل جامدات، مایعات و گازهای زاید می باشد که به وفور در بیمارستان ها وجود دارد، در بخش های تشخیص و آزمایشگاه ها ماحصل نظافت و ضد عفونی بیمارستان، وسایل و ابزار تنظیف و ضدعفونی به اضافه داروها و وسایل دور ریختنی اتاق عمل بخش دیگری از این فضولات را تشکیل می دهند.

مواد زاید شیمیایی ممکن است خطرناک باشند. فضولات شیمیایی خطرناک در سه بخش زیر تقسیم بندی می شوند:

فضولات سمی :

این فضولات با PH کمتر از ۲ (به شکل اسیدی) و بالاتر از ۱۲ (به حالت قلیایی) در پسماند های بیمارستانی وجود دارند. بخشی از داروهای اضافی و یا فاسد شده، جزو اینگونه فضولات به شمار می آیند.

مواد قابل احتراق :

شامل ترکیبات جامد، مایع و گازی شکل .مواد واکنش دهنده و موثر  در سایر فضولات که تا حدودی در زباله های بیمارستانی قابل تشخیص هستند

از فضولات شیمیایی بی خطر می توان قندها، اسیدهای آمینه و برخی از نمک های آلی و معدنی را نام برد. اسیدهای آمینه و نمک های شیمیایی نظیر نمک های سدیم، منیزیم، کلسیم، اسید لاکتیک، انواع اکسیدها، کربنات ها، سولفات ها و فسفات ها قسمتی از مواد زاید شیمیایی هستند

۵) مواد زاید عفونی:

این مواد شامل جِرم های پاتوژن در غلظت های مختلف هستند که می توانند به سادگی منجربه بیماری شوند. منشاء آن ها ممکن است پس مانده های آزمایشگاهی، جراحی و اتوپسی بیماران عفونی باشد. وسایل آغشته به جرم های عفونی در بیمارستان، شامل دستکش، وسایل جراحی، روپوش، لباس های بلند جراحی، ملحفه و غیره است. این زباله ها تقریبا ۱۰% کل پسماند های بیمارستانی را تشکیل می دهند. از وسایل جراحی سرنگ ها، اره های جراحی، شیشه های شکسته، کاردهای کوچک جراحی و غیره را می توان در یک دسته بندی خاص منظور کرد.

۶) مواد زاید دارویی:

شامل داروهای پس مانده، محصولات جانبی درمان و داروهای فاسد شده یا مواد شیمیایی هستند که تا حدود زیادی در زباله های بیمارستانی وجود دارد.

۷) ظروف مستعمل تحت فشار:

ظروفی مثل قوطی های افشانه (آئروسُل)، گازهای کپسوله شده و غیره که اگر برای از بین بردن آن ها از دستگاه های زباله سوز، استفاده شود موجب بروز خطر  می شود زیرا در پاره ای از موارد دارای قابلیت انفجار هستند.

پسماند

به مواد زائد حاصل از فعالیت های انسان و حیوان گفته می شود که معمولاً جامد بوده و غیر قابل استفاده هستند.

انواع پسماند :

الف)  پسماندهای شهری : شامل دور ریز مواد  غذایی،  مواد جامدی مانند کارتن ،شیشه ، جعبه ، پلاستیک، نخاله های ساختمانی و مواد حاصل از جاروب کردن خیابان ها و معابر  هستند.
ب)  پسماندهای صنعتی: ناشی از فعالیت های صنعتی مثل کارخانجات رنگ سازی ، چرم سازی، قوطی سازی و … هستند.
ج) پسماندهای خطر ناک:  مواد زائد جامد یا مایعی هستند که به علت غلظت ،کمیت، یا کیفیت فیزیکی ، شیمیایی و میکروبی می توانند باعث  بیماری و مرگ و میر شوند.از مشخصات این گروه قابلیت انفجار ، احتراق ،ایجاد سوختگی ،سرطان‌زایی و…. است.
د)  زباله‌های بیمارستانی : شامل پسماندهای عادی ، بافت های و نسوج  آسیب دیده ؛ پسماند شیمیایی ، عفونی ، دارویی و رادیو اکتیو وظروف و  وسایل مستعمل است.
زایـدات مـراکـز درمـانـی و بـهـداشـتـی، کـه بـیـشـتـر در بـیـمـارستان ها ،آزمایشگاه ها و درمـانـگـاه‌هـا تـولـیـد می شوند، به علت آلوده بودن و همچنین زیان های ناشی از عدم مدیریت بهداشتی ، باعث ازدیاد و اشاعه انواع بیماری های خطرناک و مسری شده و تهدیدی جدی برای سلامت انسان و محیط زیست است .

روش های مختلفی بـرای دفع ایـن زایدات بیمارستانی در ایران و همچنین در کشورهای اروپایی به کار می‌رود.

برای این کار ابتدا مواد زاید جامد بیمارستانی ، تعریف شده و ترکیب آن ها مشخص  میگردد و شیوه های بی خطرسازی وگندزدائی و دفع بهداشتی ایـن مواد صورت  می گیرد . امروزه برای دفع نهایی مواد زائد بهداشتی از روش  بی خطر سازی وسیستم غیر سوزی ونهایتاً دفن بهداشتی نیز  استفاده می شود .

یـکـی از مراکز تولید پسماندهای شهری، بیمارستان ها ، آزمایشگاههای تشخیص طبی ،درمانگاه ها ، مطب پزشکان ، کـلـینیک ها، مراکز تحقیقاتی پزشکی ، داروخانه ها وخانه سالمندان می باشد . مواد زاید تولید شده در این مکان ها را مواد زاید جامد بهداشتی  درمانی گویند .

بیمارستان ها و مراکز درمانی مهم ترین مراکز تولید پسماندهای بیمارستانی هستند.

مدیریت پسماندهای بهداشتی درمانی شامل کنترل تولید ،ذخیره سازی یا نگهداری موقت و جمع آوری ، حمل ونقل ،پردازش و دفع است.جلوگیری از تولید مواد زائد و مراقبت های پس از دفع و تصفیه مقدماتی ، از ویژگی‌های مدیریت مواد زائد بهداشتی درمانی است که به دلیل مخاطره آمیز بودن این مواد ، در این سیستم های مدیریتی مورد تاکید قرار گرفته است.

موارد مهم مدیریتی در این سیستم ها عبارتند از:

۱) کاهش در مبداء تولید و جلوگیری از تولید بیش از حد پسماند
۲)  جدا سازی  وتفکیک مواد در مبدء تولیدا و جلوگیری ازمخلوط شدن سماندهای عفونی و مخاطره آمیزبا سایر پسماندها
۳)  تصفیه مقدماتی مواد مخاطره آمیز به منظور کاهش یا حذف پتانسیل خطر زایی
۴) ذخیره  سازی ونگهداری موقت
۵)  بسته بندی و بر چسب گذاری بر روی بسته‌ها  حاوی پسماند( مشخص نمودن نوع پسماند ، تاریخ تولید، محل تولید، وزن پسماند و..)
۶)  نگهداری و نظافت   وشستشو وضدعفونی
۷) بی خطرسازی به روش غیر سوز
۸)  جابجایی
۹)  حمل و نقل
۱۰) دفع نهایی

تعریف پسماندهای بیمارستانی

دربیمارستان ها ومراکز درمانی ، طیف گستده ای از پسماند، تولید می شود . پسماندهای حاصل از قسمت های اداری و آشپزخانه  از نوع پسماند عادی و خانگی است . در حالی که پسماند های ناشی از اطاق عمل ، کاملاً عفونی بوده و جزء پسماند عفونی و خطرناک به حـســاب مــی آیـنــد .

در تمامی بیمارسـتـان ها پسماند‌های خانگی تولید می شود .اجزایی مانند کاغذ، مقوا، کارتن، مواد پلاستیکی، پسمانـدهای آشپزخانه، قوطی های کمپوت و کنسرو، میوه و گل،شیرینی و… در پسماندهای بیمارستان ها وجود دارد .

این مواد در صورتی که با مواد خطرناک و عفونی مخلوط نشود، بی خطر بوده و می توان آن‌ها را همانند پسماندهای خانگی، جمع آوری و حـمـل و دفع نمود.  به این مواد، مواد زاید مشابه پسماند خانگی گویند .

اضافه بر موارد فوق الذکر، پسماندهای خطرناک هم در بـیمارستان ها ، تولید می گردد .

نوع این مواد به نـوع فـعـالـیت بیمارستان بستگی دارد. برای مثال پسماند تولیدی در بیمارستان عمومی با بخش های مختلف با پسماند تولیدی در بیمارستان های روانـی یـا بـیـمـارسـتان زنان و زایمان فرق خواهد داشت .

به این نوع پسماندهای تولیدی خطرناک ، پسماندهای ویژه بیمارستانی گویند .

ترکیب پسماند بیمارستانی

در کشورهای مختلف طبقه بندی های متفاوتی نسبت به پسماندهای بیمارستانی ارائه گردیده است . این تقسیم بندی ها بر اساس یکی از سه روش زیر است :

الف) تقسیم بندی بر اساس روش دفع
ب) تقسیم بندی بر اساس درجه خطرزایی
ج) تقسیم بندی بر اساس منبع تولید

مـثـلاً در بـرخـی کـشـورهـای اروپـایی بر اساس منبع تولید ، پسماندهای بیمارستانی به شکل زیر تقسیم بندی شده است :

۱) پسماند ویژه بیمارستانی
۲) پسماند آشپزخانه و پسماندهای مشابه پسماند خانگی
۳) سایر پسماندها

پسماند بـیـمـارسـتـانـی بـر اسـاس احـتـمـال خـطـری کـه ایـجـاد مـی کنند به صورت‌ زیر طبقه بندی می شوند:

۱)  پسماند شبیه مواد خانگی
۲)  پسماند ویژه بیمارستانی

تنها پسماند های مخصوص بیمارستانی هستند که احتمال خطرزایی آنان بیش از پسماندهای عادی است. به همین دلیل تعیین نوع پسماند بیمارستانی در مقایسه با پسماند خانگی بسیار مهم است .

طبقه بندی پسماندهای بیمارستانی

طبقه بندی و جدا سازی پسماند های بیمارستانی به دلایل زیر الزامی است:

*از بعد بهداشتی و زیست محیطی برای تأمین سلامت شاغلین، بیماران، همراهان‌، ملاقات کنندگان، عدم تداخل مواد،کنترل بهینه جمع آوری ، دفع و تصفیه .

*از بعد اقتصادی و تکنیکی شامل در آمدهای حاصل از فروش موادی که می توانند باز یافت شوند ، صرفه جویی در حمل ونقل و مواد ضد عفونی کننده ، انضباط شغلی ، سهولت بارگیری و دفع .

عمده ترین طبقه بندی مواد زاید بیمارستانی که تا به حال بر اساس نظریه  WHO متدوال بوده است در هشت گروه به شرح زیر خلاصه  می شود.

– مواد زاید معمولی

ایـن زایـدات شـبـیـه زبـالـه هـای خـانـگـی بـوده و بـیشتر مربوط به قسمت های اداری بیمارستان هستند .از نظر حمل ونقل، مشکل خاصی ندارند و جزء مواد زاید خطرناک محسوب نمی‌شوند .

– مواد زاید پاتولوژیک

ایـن زایدات شامل با‌فت‌ها و قسمت های اعضاء  مختلف بدن هستند که در عمل نمونه‌برداری یا کالبد شکافی وجراحی ایجاد می‌شوند. این زایدات به طور بالقوه ای امکان ایجاد بیماری داشته و عامل بیماری‌زا در آن ها بسیار زیاد است .

– پسماندهای رادیو اکتیو

این پسماندها شامل پسماندهای جامد ، مایع و گازی آلـوده بـه مـواد رادیـو اکـتـیـو هستند .کاربرد مواد رادیواکتیو در عکس‌برداری‌ها، پرتودرمانی ها و بعضی آزمایش‌ها معمول است .

– پسماندهای شیمیایی

این پسماندها شامل اشکال مگوناگونی از پسماندهای شیمیایی بوده که به طور مثال از آزمایشگاه ها و فعالیت هایی نظیر نظافت و ضد عفونی حاصل مـی شـونـد .
ایـن زایدات ممکن است خطرناک بـاشـنـد .

طبق موازین بین المللی ، خصوصیات سـمــی بـودن ،خـورنـدگـی ، قـابـل اشـتـعـال بـودن واکنش دهندگی، سرطانزایی باعث طبقه بندی مـواد زاید شیمیایی در زمره مواد زاید خطرناک مـی شوند. مواد شیمیایی غیر خطرناک، موادی هستند کـه خصوصیات فوق را نداشته باشند. مثل قندها، آمینو اسیدها و بعضی از نمک های معدنی و آلی .

– پسماندهای عفونی

طبق تعریف پسماندهای عفونی، پسماندهایی هستند کـه قـادرند حداقل یک بیماری عفونی را منتقل ســازنــد .

طبق طبقه بندی  WHO,EPA پسماند عفونی ، حـداقـل شـامـل مـواد زایـد آزمـایـشـگـاهـی نـظیر محیط‌های کشت، مواد زاید بخش های جراحی و کالبد شکافی و بـخـش های ایزوله است که بیماران عفونی در آن بـسـتری می‌شوند .مواد زایـدی کـه از بـخـش هـای هـمودیالیز بیماران به دست می آید(‌مثل فیلترها ولوله ها، حوله های یکبار مصرف، روپـــوش هــا، پـیــش بـندها و دستکش ها و… ) و نیز مواد زاید حیوانات تلقیح شده در زمره این گروه زایدات قرار دارند .

طبق نظریه  Liber man مواد زاید عفونی در  ۱۲‌نوع مشخص طبقه بندی شده اند.

۱) پسماند بخش های ایزوله

بـیـمـاران ایـن بـخـش بـه دلـیـل داشـتـن بیماری عـفــونــی قــابــل انـتـقــال ، از سـایـر بـیـمـاران مـجـزا شده‌اند. بدیهی است از نظر انتقال ویروس ایدز و هپاتیت  B مراقبت های لازم در دفع زباله های خـــونــیــن و مــایـعــات بــدن بـیـمــاران بـسـتــری در بـیـمـارسـتـا ن هـا و بـخـش هـای ایـزوله ضرورت کامل دارد .

۲)  پسماند محیط های کشت و دیگر عوامل عفونی

این مواد از آزمایشگاه های تشخیص طبی‌،آزمایشگاه های پاتولوژی و میکروب شناسـی وتحقیقاتی تولید می شوند که شامل کشت های تهیه شده از نمونه های اخذ شده از بیماران است.

نمونه های نگهداری شده برای تـحـقـیق و زایدات فرآورده های معین دارویی ، قـسمت دیگری از این مواد زاید عفونی قلمداد  می شوند.

۳)  فرآورد ه های خونی

این گـونه زایدات توسـط بانک های خون، آزمایشگاه های تشخیص طبی، مراکز دیالیز و شرکت های دارویی تولید می شوند. این مواد به طور بالقوه عفونی بوده و امکان وجود عوامل بـیـمـاری زا در آن‌ها بسیار زیاد است .این مواد مـمکن است  علاوه بر ویروس ایدز و هپاتیت، سایر بیماری های قابل انتقال به وسیله خون نظیر مالاریا سرخجه مادرزادی و… را منتقل کنند .

۴) پسماند ناشی از اعمال جراحی و کالبد شکافی

پسماند کـه در جـریان عـمـل جـراحی و کالبد شکافی به دست می آید همراه با عوامل بیماری زا بـه عـنـوان مـواد زاید عفونی تلقی مـی‌شوند. از دیدگاه مراقبت های جهانی تمام مـواد زایـدیرا که در تماس بـا خـون و جریان خـون هستند  باید  به عنوان پسماند عفونی تلقی کرد .

۵)  پسماندهای آلوده آزمایشگاهی

این دسته از پسماندها، ظــروف کشت و وسـایلی را  که برای تهیه محیط کشت و انتقال آن‌ها به کار می رود  شامل می شوند. بدیهی است پـارچـه هـایـی که در تماس با محیط های کشت هستند نیز آلوده هستند.

در هر صورت مواد زاید  آزمایشگاهی شامل تمام مواد زایدی هستند که در تماس با عوامل بیماری زا بوده و ممکن است حاوی کشت‌ها و نمونه‌های آزمایشگاهی آلوده باشند

۶)  وسایل آلوده نوک تیز و برنده

مثل سوز ن ها و سرنگ ها، شیشه های شکسته، چاقوهای جراحی و نظایر آن ها .

۷) پسماند بخش دیالیز

این مواد زایداتی هستند که در اثر تماس با خون بیماران همو دیالیز به وجود آمده و شامل وسایل ،و ابزار و موادی هستند که به علت مصرف در این بخش ایجاد می شوند .

۸) پسماندهای آلوده بخش نگهداری حیوانات

ایـن مواد شامل لاشه و قسمت های مختلف آلوده حیواناتی است که جهت انجام آزمایش های مختلف تحقیقاتی در معرض عوامل بیماریزا قرارمی گیرند.

۹) پسماندهای بیولوژیک  ودارویی

ایــن پسماندها شــامــل واکـسـن هـا و سـایـر مـواد زایـدی هـسـتـنـد کـه در جـریـان تـولـیـد فـرآورده‌هـای بـیولوژیک شرکت های دارویی تولید می شوند. این مواد به علت عدم استاندارد بودن یا گذشت تاریخ مصرف و خروج از رده به بازار ، دور ریخته می شوند .

بیمارستان ها و مراکز تحقیقاتی ، بیولوژیک، کلینیک ها ، داروخانه ها و… منبع اصلی مـواد زایـد بـیـولـوژیـک مـخـاطـره آمـیـز هـسـتـنـد. از جـمـلـه خـصـوصـیـات مـهـم مواد زاید بیولوژیک، قدرت آلوده سازی، عفونت زایی وایجاد مسمومیت برای موجودات زنده است .

مواد زایدی که در این گروه قرار می گیرند عبارتند از :

بافت های بدخیم حاصل از جراحی ، مواد آلوده مثل سوزن ها ، باند ها و… مواد زاید بـیولوژیک به عنوان محصول فرعی حاصل از فرآیندهای بیولوژیک یک کارخانه نیز می‌تواند باشد .

۱۰) پسماند غذایی وسایر فرآورده های آلوده

این مواد زاید شامل مواد غذایی آلوده (پس مانده غذایی بیماران عفونی )، داروها و مواد بهداشتی که آلوده و غیر قابل مصرف تشخیص داده شده اند، هستند .

۱۱) لوازم وابزار آلوده

وسـایـلـی که در آزمایشگاه های پزشکی و میکروبیولوژی و تحقیقاتی که با عوامل عفونی در تماس بوده و در تولید وآزمایش فرآورده های دارویی، آلوده  می شوند در این گروه قرار می گیرند. اگر قرار است این وسایل ضد عفونی شده و مجددا مورد استفاده قرار گیرند، دقت لازم در خصوص رفع آلودگی از آن ها ضروری است .

۱۲) زباله های پاتولوژیک

نسوج، اعضاء و قسمت هایی از بدن انسان که در عمل بیوپسی ، اتوپسی و اتاق های عمل جراحی برداشته می شوند، اصطلاحا زباله های پاتولوژیک خوانده می شوند. این زباله ها به دلیل امکان وجود عوامل بیماریزا بالقوه، ایجاد بیماری می کنند .
طبقه بندی های مواد زاید عفونی که توسط  (CDC)  مرکز کنترل بیماری پیشنهاد شده است به شرح زیر است:

۱- مواد زاید آزمایشگاهی میکروبیولوژی
۲- مواد زاید پاتولوژیک
۳- نمونه های خون و فرآوردهای خونی
۴- مواد تیز و برنده
۵- مواد زاید بخش های ایزوله

طبقه بندی پسماند عفونی توسط  EPA به قرار زیر است:

۱- مواد زاید بخش های ایزوله
۲-کشت های میکروبی و مواد بیولوژیک مربوطه
۳-خون و فرآورد ه های خونی
۴- مواد زاید پاتولوژیک
۵-مواد تیز آلوده
۶-لاشه حیوانات ،اعضاء بدن و ملافه های آلوده
۷- مواد زاید حاصل از جراحی و کالبد شکافی
۸- زایدات آزمایشگاهی آلوده
۹- زایدات واحد دیالیز
۱۰- مواد تیز استفاده نشده

زباله های عفونی از منابع متعددی تولید می شوند به طورکلی ۹۰-۳ درصد زباله های بیمارستانی می توانند عفونی باشند .

بـر اساس تحقیقات به عمل آمده در سایر کشورها مشخص شده است که معمولا ۱۵-۱۰ درصد از زباله های بیمارستانی را زباله های عفونی تشکیل می دهند .
در تـقـسـیـــم بــنـــدی دیــگـــر ،مـــواد زایـــد ویـــژه بیمارستانی شامل  ۶‌گروه زیر هستند:

الـف) مـواد زایـد آنـاتـومـیـک، شامل مواد زاید اطـاق عـمـل، مـواد زایـد اطـاق زایـمـان، اعـضاء و  اندام های قطع شده، جنین مرده و جفت و مواد آناتومیک ناشی از جراحی های سطحی است .

ب) مــواد زایــد بـیــولــوژیــک حــاصـل از تـمـام بخش‌ها شامل:

الف)  پارچه های آغشته به الکل و اتر و خون.

ب) اجــســـام یـــک بـــار مــصــرف فـلــزی ،نـظـیــر سرنگ،سوزن های تزریق زیر جلدی ،تیغه های چاقوی جراحی، اجسام پلاستیکی مثل ظروف ادرار، لـــولـــه هـــای پـــلاســتــیــکـــی، بــطــری هــای پلاستیکی ، سرنگ و ماسک و دستکش.
بـسـتـه بـنـدی مـثـل ظـروف شـیشه ای سرم خون ،بطری های شیشه داروها، انواع آمپول ها، کارتون کاغذ و جعبه‌های دارو .

ج)‌مواد زاید ویژه مثل : فیلترهای دیالیز کلیه، گچ شکسته بندی و قالب گیری .
د)‌مواد زاید بخش رادیولوژی ، آزمایشگاه‌های شیمیائی و باکتریولوژی شامل :
– نـمـک هـای نـقره ، فیلم های اشعه ایکس ، ظاهر کننده فیلم – اجسادحـیوانات

-ابزار مربوط به تجزیه که ممکن اسـت شـیـشـه ای یـا پـلاسـتـیـکـی بـاشند ، پیپت و لوله‌های آزمایشگاهی .

ه )‌مواد زاید رادیو اکتیو.

و )‌مواد زاید دارویی شامل:

– داروهایی که تاریخ مصرفشان گذشته.
– مواد زاید ناشی از بسته بندی داروها

چرا نباید جوش شیرین در فرایند تهیه نان بکار رود ؟

جوش شیرین یا بی‌کربنات سدیم با فرمول NaHCO۳ یکی از نمک‌های سدیم در ترکیب با کربنیک اسید است که تنها یک هیدروژن اسیدی این ترکیب با سدیم جایگزین شده‌است. این ترکیب، بی‌بو و بی‌طعم است که کمی دارای خاصیت بازی است و به صورت پودر سپید یا بلورین است. بی‌کربنات جاذب رطوبت و بوگیر است.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، ماده جوش شیرین برای متخلخل کردن خمیر نان استفاده می‌شود و نیز برای کم کردن اسید معده و درمان سوزش آن به کار می‌رود.

استفاده از جوش شیرین در پخت همه نوع نان و شیرینی مضر است. کسانی که ناراحتی معده دارند ، نبایستی از فرآورده هایی که از جوش شیرین استفاده شده و به طور مشخص، نباید از نان های پخته شده توسط جوش شیرین استفاده کرد. چرا که برای هضم غذا مضر است.

پژوهش های انجام شده نشان می دهد که کم خونی,پوکی استخوان,سوءهاضمه ,افسردگی و بی حالی از جمله عوارضی هستند که مصرف روزانه نان های حاوی جوش شیرین در انسان ایجاد می کند.

جوش شیرین با اتصال به آهن و کلسیم موجود در خون به تدریج این دو عنصر حیاتی را از بدن حذف کرده و خون سازی و استحکام استخوان ها را از بین می برد.

علاوه بر این,سبب می شود محیط دستگاه گوارش و معده قلیایی شده ودر نتیجه عمل هضم به خوبی انجام نگیرد.همچنین استفاده دراز مدت آن موجب رسوب کلسیم در کلیه و در نهایت نارسایی تدریجی کلیه می شود.

بنا براین,باید جوش شیرین به طور کامل از فرایند تهیه نان حذف و خمیر با جایگزین مناسب (خمیر مایه)تهیه شود.

هرچند جایگزینی خمیرمایه به جای جوش شیرین در نان در ابتدا با مقاومت نانوایان مواجه شد ولی بررسی نان های نمونه برداری شده در کشور ایران حاکی از جایگزینی خمیرمایه بجای جوش‌شیرین  در روند پخت نان است.

جالب است که مصرف جوش شیرین بر کیفیت نان نیز تاثیر سوء دارد . مصرف توام جوش شیرین و مایه خمیر که بعضی نانواها به آن اقدام می نمایند عملا” اتلاف هزینه و تحدید فرآیند تخمیر می باشد.

همچنین کربنات سدیم باقی مانده در نان سبب تیرگی رنگ مغز نان شده و نان بوی نامطبوعی به خود می گیرد. ضمن اینکه کربنات سدیم باقی مانده در نان در موقع مصرف مزه نامطبوعی می دهد که به نام نیش سودا شناخته می شود.

متاسفانه مصرف بی کربنات سدیم از آن رو که سبب رسیدن سریع و کاذب خمیر و تولید خمیر نارس در نهایت موجب سریع بیات شدن نان و منجر به دور ریز هر چه بیشتر نان می گردد.

همه می دانیم که نان های حاصله از جوش شیرین فاقد طعم و مزه طبیعی نان هستند.

ضمن اینکه نانهای تولید شده با جوش شیرین بر سلامت مصرف کنندگان نیز اثرات سوء دارد .

نانهای دارای جوش شیرین بر دستگاه گوارشی تاثیر نامطلوب دارد . PH معده در حدود ۴-۳ و این عدد بیانگر غلظت اسید کلریدریک مترشحه توسط سلول های جدار معده می باشد و ماده قلیایی جوش شیرین این تعادل را بر هم می زند.

مصرف مداوم جوش شیرین موجب اختلال در جذب فلزات دو ظرفیتی می شود که نمونه آن کلسیم و فسفر ست که ااز عناصر ضروری به شمار می آیند و در قسمت ابتدایی روده ها جذب شده و این جذب در PH بین ۷-۲ صورت می گیرد و جوش شیرین باعث قلیایی شدن این محیط و کم جذب شدن این عناصر می شوند و کمبود ذخائر این دو عنصر باعث نرمی و پوکی استخوان ها و افزایش فساد دندان ها می شوند.

جذب آهن در معده و قسمت نخستین روده صورت می گیرد و بستگی به عواملی از قبیل غلظت آهن، حالت اسیدی شیره معده، ویتامین B12، و … دراد. افزایش PH دستگاه گوارش مانع از احیاء آهن سه ظرفیتی و تشکیل آهن دو ظرفیتی می گردد و این اختلال به بروز زمان موجب کاهش مقدار هموگلوبین و کم خونی و کاهش مقدار آهن سرم خون می شود.

همچنین جوش شیرین با ایجاد تغییراتی در دستگاه گوارش سبب افزایش جذب فلزات سنگین نظیر کادمیــوم، سرب و جیوه شده که باعث کم خونی ناشی از مسمومیت، تنگی نفس و عوارض کلیوی می شود.

استرس شغلی موجب افزایش خطر ابتلا به سرطان نمی شود

پژوهشگران علوم پزشکی می گویند نتایج یک مطالعه جدید تاکید می کند که استرس شغلی اگرچه می تواند عامل بروز مشکلات و ناراحتی های متعددی باشد اما حداقل در افزایش احتمال ابتلا به سرطان بی تاثیر است.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز،  استرس شغلی کنش متقابل بین  شرایط کار و ویژگی های فردی شاغل  به گونه ای که خواست های محیط کار بیش از آن است که فرد بتواند از عهده آنها بر آید می باشد .

در این مطالعه تاکید شد که مشاغل پراسترس نمی توانند خطر ابتلا به سرطانهای مختلف شامل سرطان روده، ریه، پستان و پروستات را افزایش دهند بلکه حدود ۹۰ درصد از سرطانها با عوامل خطرزای محیطی یا عادت های غلط زندگی مرتبط هستند.

مدارک پزشکی در مورد تاثیر سایر عوامل نظیر فاکتورهای روانی و اجتماعی در بروز این بیماری هنوز غیرقطعی بوده و اثبات نشده است.

متخصصان انستیتو فنلاندی سلامت شغلی در هلسینکی نقش استرس را در بروز سرطان بررسی کردند.

این متخصصان احتمال می دادند از آنجا که افزایش ترشح هورمون استرس موجب بروز التهاب می شود ممکن است در بروز سرطان نقش داشته باشد.

آنها به بررسی تاثیر استرش ناشی از مشاغل پرفشار و پرتنش در ابتلا به سرطان پرداختند.

این متخصصان نتیجه گرفتند که استرس شغلی با افزایش خطر بروز سرطان ارتباطی ندارد.

شرح این مطالعه در مجله طب انگلیس ارائه شده است.

البته تحقیقات مختلف نقش  فشارهای عصبی ناشی از استرش شغلی بر سلامت روانی و جسمانی را تایید می کند.

استرس با فشار ناشی از کار سخت در ارتباط است؛ همچنین، عواملی مانند خستگی، سهل انگاری، کمال گرایی، اعمال قدرت از سوی دیگران، ناامنی شغلی، مشکلات موجود در روابط و بسیاری عوامل دیگر که با خانه و محل کار در ارتباط اند، می توانند استرس را بوجود آورند.

استرس ممکن است درونی یا بیرونی باشد. این اختلال در اصل از اختلاف میان انتظارات و واقعیت ها ناشی می شود.

“مرکز سلامت و ایمنی”  استرس را اینگونه تعریف می کند: “استرس زمانی شکل می گیرد که تقاضاها از یک فرد از میزان ظرفیت وی برای پاسخگویی به آنها فراتر می روند”.

آموزش همگانی مقابله با بلایای طبیعی

شیوه های دفع بندپایان عبارتند از :

۱٫ دفع صحیح زباله ها

۲٫ پوشاندن درب چاه مستراح

۳٫ تمیزی محل نگهداری دام و طیور و دفع فضولات حیوانات اهلی

۴٫ استفاده از توری برای درها و پنجره های اماکن

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز،  از سموم ضد بندپایان در اماکن نسبتاً روبسته می توان استفاده کرد. برای مقابله با شپش، تهویه اطاقها، تعویض مرتب لباسها، خیساندن پارچه و لباس در آب و جوشاندن آن، اطو کردن لباسهای آلوده، تراشیدن موهای آلوده و استفاده از ضد عفونی کننده ها و گندزداها الزامی است.

برای مقابله با کک که عامل طاعون انسانی و تیفوس است، رعایت نظافت، گرفتن ترکها و شکاف دیوارها، تمیز نگه داشتن فرشها، سمپاشی نواحی آلوده، مبارزه با موش و سوزاندن زباله ها لازم است.

برای مقابله با پشه خاکی که ناقل سالک است، بهسازی محیط و استعمال سموم خاص ضروری است.

برای مقابله با سوسک رعایت بهداشت، پوشاندن درزها و شکاف دیوارها و استفاده از حشره کش لازم است. برای مبارزه با هیره و کنه نظافت ساختمان گرفتن، درزها و شکافها، دور کردن طویله ها از محل سکونت، استفاده از پشه بند، سمپاشی طویله و استفاده از محلول کنه کش در حیوان بسیار مؤثر است.

برای مقابله با جوندگان مثل موش که ناقل طاعون، تیفوس، یرقان، تریشینوز (کرم روده)، مسمومیتها و سالک هستند، باید راههای ورود آنها را به اماکن بست (با سیمان).

دور لوله های آب با سیمان بسته شود. دیوارهای اماکن به ارتفاع ۱متر و قطر ۱۰سانتیمتر و تا عمق ۶۰ سانتی متر زمین سیمانی باشد.

دفع زباله ها به روش بهداشتی صورت گیرد. ظروف بدون استفاده از آب خالی باشد. درب و پنجره ها دارای توری باشند و در نهایت در صورت وجود جونده ای مثل موش از تله یا سموم خاص استفاده شود.

سمهای ضد موش: ۱- فسفر دورنگ که فوری اثر می کند و می توان گندم، برنج و تخم هندوانه یا آفتابگردان را به این سم آغشته کرد و در دسترس موشها قرار داد.

۲- موش کشهای کومارینی یا ضد انعقادی که با غذا مخلوط می شود و در معرض موش قرار داده می شود. استفاده از این سمها در اماکن عمومی بهتر است.

۵٫ آشنایی با بیماریهای واگیردار :

بیماریهای واگیردار، ناشی از میکروبها، انگلها، کرمها، قارچها، تک یاخته ها و ویروسها هستند. این بیماریها قابل انتقال و سرایت و قابل پیشگیری اند و با درمان مناسب، درمان می شوند.

بیماریهای واگیردار از طریق منبع با مخزن عفونت نگهداری و منتقل می شوند. به عنوان مثال سل گاوی از طریق گاو، طاعون توسط کک و موش، تب مالت از طریق گاو، گوسفند و بز، هاری از طریق گرگ و سگ و سیاه زخم از طریق گاو و گوسفند منتقل می شوند.

هر کدام از این بیماریها از طریق راه خروج از منبع خارج و از طریق راه ورود عفونت به میزبان بیمار منتقل می شوند. به عنوان مثال عامل سل و دیفتری از راه خروجی دستگاه تنفسی خارج و از راه  ورودی دستگاه تنفس و گوارش وارد می شوند.

عامل بیلاریوز یا خون شاشی از طریق دستگاه ادراری خارج و از طریق پوست وارد می شوند. عوامل یرقان و سیفلیس از طریق جفت آلوده خارج می شوند.

تب مالت و سل از طریق شیر حیوانات خارج می شوند و عامل یرقان از طریق خون خارج می شوند. عامل زردزخم و سیاه زخم از طریق ترشح زخم خارج می شوند و انتقال می یابند.

راههای معمول ورود عفونت، دستگاه تنفس، گوارش، ادرار، پوست و مخاط و خون هستند. بدی تغذیه، مسکن نامناسب و غیر بهداشتی، پایین بودن سطح زندگی از لحاظ اقتصادی و اجتماعی، شغل نامناسب، سن خیلی کم یا خیلی زیاد، ایمنی پایین بدن، همراهی بیماریهای زمینه ای مثل بیماری قند، سرطانها و الکُلیسم و ضعف و خستگی مفرط، زمینه را برای درگیری بدن با بیماریهای واگیردار مساعد می کند.

در بحث  بیماریهای واگیردار همیشه به چند اصطلاح برخورد می کنیم که آشنایی با مفاهیم آنها لازم است :

۱٫ دوره نهفتگی بیماری :

دوره ای است که عامل بیماری وارد بدن شده است ولی علامتی از بیماری وجود ندارد.

۲٫ دوره مقدماتی بیماری :

دوره ای که علایم اولیه بیماری بروز می کند.

۳٫ دوره استقرار بیماری :

دوره ای که علائم کلی و اختصاصی بیماری کاملاً واضح و آشکار است.

۴٫ دوره نقاهت بیماری :

دوره ای که بیمار رو به بهبودی می رود تا بهبودی کامل حاصل شود.

۵٫ بیماری اسپورادیک یا تک گیر :

در این نوع بیماریهای واگیردار ابتلا به صورت گهگاه و تک تک اتفاق می افتد.

۶٫ بیماری اندمیک یا بومی :

در این نوع بیماریهای واگیردار، ابتلا به صورت همیشگی و تک تک در یک جامعه اتفاق می افتد.

۷٫ بیماری پاندمیک :

این نوع بیماریهای واگیری در سراسر دنیا شایع می شود.

پیشگیری از بیماریهای واگیر بر سه اصل استوار است :

۱- تشخیص و شناسایی زود هنگام و جداسازی افراد بیمار
۲- بیماریابی
۳- پیدا کردن حاملین یا ناقلین سالم.

بهبود تغذیه، مسکن مناسب، دوری از اعتیاد و الکلیسم، پرهیز از تغییرات هوا و آب، واکسیناسیون به موقع، آموزش بهداشت، دفع صحیح فاضلاب، مبارزه با حیوانات و حشرات موذی و رعایت بهداشت فردی در پیشگیری از بیماریها مؤثر است.

ذیلاً به چند بیماری واگیردار که به خصوص در زمان حوادث شایع می شوند، اشاره کوتاهی می شود:

۱٫ دیفتری :

بیماری میکروبی است که سم میکروب علائم بیماری را به شکل بیماری حاد تنفسی با ترشحات چرکی در حلق ایجاد می کند. مخزن این بیماری فقط انسان است. ترشح حلق و بینی و به ندرت پوست مستقیماً فرد دیگری را می تواند درگیر بیماری نماید. شیر نجوشیده هم می تواند عامل انتقال بیماری باشد.

پیشگیری آن از طریق واکسیناسیون از دوماهگی انجام می شود. در این بیماری لازم است افراد بیمار ۲۴ ساعت قبل از تأیید آزمایش و تا ۱۴ روز پس از روشن شدن وضعیت، جداسازی شوند.

فرد بیمار تا ۶ ماه می تواند ناقل باشد. ایمن سازی افراد در محیطهای عمومی مثل مدارس، بیمارستانها، کارخانجات، و پادگانها الزامی است. گزارش حتی یک مورد از بیماری الزامی است.

۲٫ کُزاز :
بیماری کلیوی است و سم میکرب علائم بیماری را ایجاد می کند. این سم روی اعصاب مرکز تأثیر می گذارد و باعث انقباض دردناک عضلات می شود.

مخزن بیماری، خاک و مدفوع آلوده به میکروب است. سرایت معمولاً از طریق زخمهای آلوده به خاک یا مدفوع عفونی انجام می شود. این بیماری از انسان به انسان قابل سرایت نیست.

پیشگیری آن از طریق واکسیناسیون از دو ماهگی و واکسیناسیون باردار در ماههای آخر حاملگی انجام می گیرد. در صورت آلودگی زخم بدن با مخزن عفونت، شستشوی محل با آب و صابون و پانسمان محل زخم، تزریق واکسن در سن بالای پنج سال یا تزریق تتابولین که سرم ضد کزاز است، ضروری است. جداسازی بیمار از سایرین ضرورت ندارد. گزارش بیماری الزامی است.

۳٫ سیاه سرفه :

بیماری میکروبی و حاد تنفسی است. این بیماری بسیار مُسری است. مخزن بیماری، انسان است و از راه سرفه و عطسه منتقل می شود. این بیماری با سرفه های شدید قطاری مشخص و عوارض آن عقب ماندگی ذهنی، اختلالات ریوی و عصبی است. این بیماری از دو ماهگی با واکسن DPT قابل پیشگیری است. جداسازی بیمار الزامی است.

۴٫ فلج اطفال :

این بیماری ویروسی است و ویروس عامل آن در مدفوع ناقلین یا بیماران دفع می شود. آب آلوده به فاضلاب می تواند حاوی ویروس باشد. ایمن سازی افراد با واکسیناسیون خوراکی انجام می شود. در این بیماری جداسازی بیمار از دیگران، اطلاع به مرکز بهداشت منطقه، ضد عفونی کردن لوازم و محیط آلوده به ترشحات حلق و مدفوع بیمار و تزریق واکسن به نزدیکان وی ضروری است.

۵٫ سرخک :

این بیماری، حاد و بسیار مسری است، مخزن بیماری انسان است و از طریق هوا و ترشحات حلق و بینی فرد بیمار منتقل می شود. این بیماری از زمان قبل از شروع علائم تا پنج روز پس از بروز ضایعات پوستی (دانه های قرمز) قابل انتقال است.

پیشگیری از طریق واکسیناسیون انجام می گیرد و تا ۹۵ درصد مصونیت ایجاد می کند. جداسازی مبتلایان ضرورت دارد و این جداسازی باید حداقل به مدت ۷ تا ۱۰ روز از زمان شروع علائم باشد.

۶٫ سل :

این بیماری یک بیماری میکروبی است. از راه هوا، گرد و خاک، شیر آلوده، دست قصابان (آلودگی گوشت) یا شیردوشان (آلودگی شیر) منتقل می شود. مخزن میکروب، انسان یا گاو است. میکروب در اثر تماس با آفتاب از بین می رود.

راه انتقال معمولی بیماری دستگاه تنفس است. بیماری، حتی در دو هفته اول پس از درمان، واگیردار است.

رعایت بهداشت عمومی و فردی و واکسیناسیون به موقع در پیشگیری بیماری مؤثر است. جداسازی افراد بیمار از افراد سالم ضروری است. گزارش حتی یک مورد بیماری به مرکز بهداشت لازم است.

۷٫ تب مالت :

عامل این بیماری میکروبی است که از حیوان به انسان منتقل می شود. مخزن بیماری گاو، بز، گوسفند و خوک است و بیماری در اثر تماس با خون، ادرار، ترشحات جنسی و بافتها، از راه خوراکی یا استنشاقی انتقال پیدا می کند.

علائم بیماری شامل تب، تعریق، ضعف، سردرد، بی اشتهایی، یبوست، درد عضلات و استخوانها و مفاصل، افسردگی و تحریک پذیری است. پاستوریزه کردن شیر با جوشاندن آن بهترین راه جلوگیری از سرایت تب مالت است.

۸٫ وبا :

عامل این بیماری یک نوع میکروب است که از راه آبهای آلوده به انسان منتقل می شود که درواقع مخزن بیماری است. علائم عمده این بیماری عبارتند از: اسهال شدید و آبکی، دل درد و دل پیچه و استفراغ شدید که به شدت باعث کم آبی بدن می شود و می تواند کشنده باشد.

سیر بیماری در صورت خفیف بودن آن ۳تا۶ روز است. راه پیشگیری از آن تصفیه آب شرعی و کلرزنی یا جوشاندن آب می باشد. گزارش حتی یک مورد بیماری به مرکز بهداشت ضروری است.

۹٫ حصبه :

حصبه یک بیماری عفونی است که ناشی از یک میکروب تحت عنوان سالمونلا است و بهترین منبع آلودگی، آب آلوده است.

بیماری شبه حصبه ممکن است از راه شیر، لبنیات و بستی آلوده منتقل شود. سبزیجاتی که از کود حیوانی برای کشت آنها استفاده شده از منابع مهم آلودگی هستند.

تخم مرغ، گوشت، داروهای بخور، رنگهای حیوانی که در غذاها و داروها استفاده می شود، می تواند عامل انتقال بیماری باشد.

علائم بیماری می تواند شامل تب، سردرد، کندی ضربان قلب، خون دماغ، درد شکم، اسهال استفراغ، هذیان، توهم و اغماء باشد و در صورت عدم درمان به موقع و اسهال سبزرنگ و خونریزی گوارشی نیز ایجاد می شود. پیشگیری از طریق عدم مصرف آب آلوده، رعایت بهداشت مواد غذایی، بهداشت فردی و محیط امکان پذیر است.

۱۰- هپاتیت :

هپاتیت یک بیماری ویروسی است که باعث تخریب بافت کبد یا التهاب آن می شود. هپاتیتهای ویروسی از نوع E.D.C.B.A هستند. هپاتیت Aاز راه خوردن مواد غذایی آلوده، مدفوع آلوده به ویروس به وجود می آید؛ هرچند از راه خون نیز می تواند منتقل شود. هپاتیت E نیز مانند هپاتیت A از راه مدفوع منتقل می شود.

هپاتیت Bاز راه خون، مقاربت، یا از راه جفت زن باردار به دیگری انتقال می یابد.

علائم شایع هپاتیت شامل خستگی، ضعف مفرط، خواب آلودگی، بی اشتهایی تهوع، دردشکم، کاهش وزن، زردی پوست و چشم و تیره رنگ شدن ادرار است. روشهای پیشگیری از آن بیماری عبارتند از: تزریق واکسن بر علیه ویروس هپاتیت Bکه از ابتلا به هپاتیت B جلوگیری می کند. رعایت جداسازی افراد مبتلا به هپاتیت Aاز دیگران و تزریق واکسن ضد هپاتیت A به افرادی که قصد مسافرت به مناطقی را دارند که هپاتیت A در آن نواحی شایع است.

خودداری از تماسهای جنسی نامشروع با افراد مشکوک به این بیماری و تزریق واکسن به نوزادانی که از مادران مبتلا به هپاتیت متولد می شوند (یا مادرانی که از لحاظ آزمایشگاهی مثبت هستند) که این تزریق در ۱۲ ساعت اول تولد به همراه تزریق ایمونوگلوبولین به نوزادان می تواند از ابتلا به این بیماری جلوگیری نماید. درمان اختصاصی برای هپاتیت حاد ویروسی وجود ندارد.

۱۱- ایدز :

کلمه ایدز مخفف کلمات سندرم نارسایی ایمنی اکتسابی است. این بیماری یک بیماری ویروسی است که از طریق مقاربت جنسی، تزریق خون آلوده به افراد یا فرو رفتن سوزن آلوده به خون فرد بیمار به بدن فرد سالم و یا از راه مادر به جنین منتقل می شود. عامل آن ویروسی به نام HIV است. علائم بیماری در ابتدای ابتلا به آن، شبیه یک سرماخوردگی معمولی است که پس از مدتی بهبود می یابد و ممکن است بیماری اصلی سالها نهفته و خاموش بماند و پس از گذشت ۷ تا ۱۰ سال بروز نماید.

علائم بیماری در مرحله حاد شامل ضعف عمومی و شدید، بی اشتهایی مفرط، تب، احساس خستگی شدید و بالاخص بروز عفونتهای مکرّر به ویژه عفونتهای تنفسی شدید و خطرناک است که نهایتاً با تحلیل و از بین رفتن سیستم ایمنی بدن به علت تهاجم ویروس ایدز، فرد مبتلا به علت عفونتهای شدید تنفسی و دیگر عفونتهای بدن از بین خواهد رفت.

برای پیشگیری از این بیماری رعایت موازین اخلاقی در رفتار جنسی، استفاده از پوشش محافظ (کاندوم) در تماسهای جنسی، عدم استفاده از سرنگ استفاده شده توسط دیگران، الزامی است.

برای این بیماری واکسن اختصاصی مؤثری تاکنون تهیه نشده و درمان قطعی نیز ندارد و بهترین راه، پیشگیری از بیماری است.

Next Page »