در نوامبر سال ‪ ،۲۰۰۵‬زمانی که دبیرکل وقت سازمان ملل از همایشی در ژنو با در دست داشتن نقشه‌هایی از فاجعه زمین لرزه افریقای جنوبی خارج شد، این صحنه نشانگر آن بود که ماهواره‌ها، در نقش ابزار بسیار مهمی در امدادرسانی فوری، به میدان آمده‌اند.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز به نقل از آسوشیتدپرس ، به گفته کارشناسان سازمان بهداشت جهانی ظرف چند ساعت بعد از وقوع زمین لرزه و طی چند روز بعد از آنکه زلزله هشتم اکتبر، بیش از ‪ ۷۳‬هزار کشته و حدود ‪ ۱۵۰‬هزار زخمی برجا گذاشت، کارشناسانی از فرانسه، آلمان، انگلستان و سازمان ملل متحد شتابان به تفسیر تصاویر و اطلاعاتی که ماهواره‌ها مخابره کرده بودند، پرداختند تا از این طریق به امدادگران دولتی یا متعلق به سازمانهای غیردولتی که در صحنه فاجعه حاضر بودند، کمک کنند.

یکی از این سازمانهای غیردولتی، تشکل “مخابرات بدون مرز” بود. این نقشه‌های ماهواره‌ای (که می‌توان آنها را در آدرس اینترنتی : ‪ (www.disastercharter.org/disasters/CALLID_110_e.html‬پیدا کرد، صحنه فاجعه را قبل و بعد از زمین لرزه نشان می‌دهد و مکان و اثر رانش زمین را مشخص می‌کند.

“مارتن مرمان”، یک طراح ماهواره در شرکت “مک دانلد دت‌وایلر” در ونکوور کانادا، می‌گوید این قبیل تصاویر به قدری دقیق هستند که می‌توان از روی آن جاده‌هایی که زیر سیلاب قرار گرفته‌اند، جنگل‌هایی که دچار آتشسوزی شده‌اند و یا ریل‌هایی قطاری که آب آنها را برده است، را تشخیص داد.

فیلیپ بالی، متخصص رصد زمین در آژانس فضایی اروپا و عضو دبیرخانه منشور بین‌المللی “فضا و فاجعه‌های بزرگ طبیعی” گفت “امدادرسانان و نیروهای امدادی با چکمه‌هایی تا زانو در گل، با استفاده از لپ تاپ‌هایی که با کیسه پلاستیکی آنها را از باران شدید حفظ می‌کردند، نقشه‌های ماهواره‌ای را گرفتند و گفتند که از آنها بخوبی استفاده کرده‌اند.

به گفته او، زمانی که افرادی در صحنه حادثه و در عمل طرحی را مفید تشخیص می‌دهند، این رای اعتمادی است که به آن طرح داده می‌شود.

بالی گفت این نقشه‌ها، حاصل تلاش گسترده “منشور” به همراه فعالیتهای ارزشمند افراد و مراکزی بود که داده‌های ماهواره‌ای را برای استخراج اطلاعات مورد نظر، تجزیه و تحلیل کردند.

فناوری فضایی در دهه گذشته پیشرفتهای چشمگیری داشته است که این پیشرفتها باعث شده است ماهواره‌ها هنگام بلایای طبیعی به کمک مردم بیایند.

همانگونه که زمین‌لرزه پاکستان ثابت کرد، مهمترین دستاورد در این زمینه، امکان استفاده از ماهواره‌ها برای تهیه سریع تصاویری از منطقه حادثه دیده است به گونه‌ای که ماموران امدادی بتوانند در صورت نیاز، تلاشهایشان را در نقطه یا نقاط خاصی متمرکز کنند.

اما ماهواره‌ها استفاده‌های دیگری نیز دارند: پیش‌بینی و نظارت بر چگونگی انتشار بیماریهای واگیردار، به عنوان وسیله‌ای ساده برای برقراری ارتباط در شرایطی که سیستم‌های ثابت زمینی از کار افتاده‌اند و به عنوان ابزاری برای کمک به مکان یابی و مسیریابی زمانی که واحدهای سیستم جهانی مکان‌یابی (‪ ،(GPS‬اطلاعات خاصی در مورد بهداشت عمومی به دست آورده و آنها را ردیابی می‌کنند.

به گفته “کارل کین‌کید”، هماهنگ‌کننده سیستم اطلاعات جغرافیایی (‪(GIS‬ برای مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها ‪ CDC‬آمریکا، هنگام شیوع یک تب خطرناک در کنیا در سالهای ‪ ۲۰۰۶‬و ‪ ،۲۰۰۷‬از واحدهای جی‌پی‌اس برای مرتبط کردن نقاط مورد نظر در تحقیقات، با نقاط واقعی در روی زمین، استفاده شد.

آژانس فضایی اروپا(‪ (ESA‬جهت راه‌اندازی پزشکی از راه دور(تله‌مدیسین) برای کاربران اروپایی، با سازمان بهداشت جهانی (‪ (WHO‬همکاری می‌کند.

منظور از پزشکی از راه دور، استفاده از فناوری اطلاعات برای ارایه خدمات یا اطلاعات پزشکی از یک نقطه به نقطه دیگر است. اجرای این برنامه به ارایه خدمات پزشکی از راه دور. از قبیل ارایه مراقبتهای پزشکی و مداوا از طریق ماهواره کمک خواهد کرد و برای سازمان جهانی بهداشت، عنصر مهمی در آموزش کارکنان بخش پزشکی در چگونگی استفاده زا این قبیل فناوری های بهداشتی حین انجام وظایفشان خواهد بود.

سازمان جهانی بهداشت تاکنون، شیوه استفاده از تصاویر ماهواره‌ای را به شماری از کارکنان بخش بهداشت و درمان در ‪ ۲۰‬کشور آموزش داده است.

برای مثال، طرح آزمایشی “ماهواره‌ها درخدمت همه‌گیری شناسی” (‪(SAFE‬ بخشی از این همکاری است. به گفته “ادری برتیه”، هماهنگ‌کننده ‪ ،SAFE‬از موسسه پزشکی و فیزیولوژی فضایی (‪ (MEDES‬در تولوز فرانسه، پروژه ‪SAFE‬ می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که : ماهواره‌ها تا چه حد می‌توانند برای ارایه هشدارهای اولیه در مورد شیوع بیماریها، مفید باشند؟ ‪ SAFE‬به منظور بررسی این موضوع، در نوامبر سال ‪ ، ۲۰۰۷‬در جزیره “کرت” یونان، یک مانور آموزشی انجام داد.

در این مانور، فرض شده بود که زلزله، خسارات گسترده‌ای برجا گذاشته و تاسیسات زیربنایی مخابرات زمینی را از بین برده است و ماهواره، تنها ابزار امدادرسانی است که از این زلزله فرضی آسیب ندیده است.

در این مانور گروههای مختلف، اتکای ارتباطی خود به ماهواره را آزمایش کردند اما روز دوم، فقط پزشکان بودند که برای مقابله با خطر شیوع گسترده بیماریها، که بخشی از مانور بود، از ماهواره استفاده کردند.

دست اندرکاران این مانور، اکنون سرگرم ارزیابی نتایج آن هستند اما سازمان فضایی اروپا اعلام کرده است که “طرح آزمایشی ‪ ،SAFE‬به روشنی این ارزش تازه ماهواره‌ها را نشان می‌دهد که با استفاده از آن، عملا می‌توان از طریق فضا، نیازهای روی زمین را تامین کرد.

نورمن کرله، استادیار موسسه بین‌المللی هلند در زمینه علوم مربوط به اطلاعات زمینی و رصد زمین می‌گوید در حقیقت بیش از ده سال است که مطلوبیت کامل ماهواره‌ها برای ارزیابی شیوع بیماریها و پیامدهای بالقوه آن، ثابت شده است.

دقت تصویربرداری و مجسم‌سازی ماهواره لازم نیست خیلی زیاد باشد و جزییاتی مانند چگونگی پوشش زمین و تغییرات دمایی را تفسیر و مشخص کند، به ویژه زمانی که با نرم افزار تحلیلی و مجسم‌سازی و گزارشی ‪ GIS‬همراه باشد.

به انبوه ملخ‌هایی فکر کنید که در بخشهایی دورافتاده‌ای از الجزایر مشغول خوردن تمام پوشش گیاهی هستند و یا به شیوع مالاریا، که به گفته جان هینز، یکی از پژوهشگران سازمان هوانوردی و فضایی آمریکا،‪ ،NASA‬در سال ‪ ۲۰۰۳‬یک سوم نیروهای آمریکایی را که در عملیات صلح‌بانی در لیبریا شرکت داشتند، به بستر بیماری انداخت.

تحقیقاتی که در نشست سالانه جامعه “پزشکی گرمسیری و بهداشت” در نوامبر سال ‪ ۲۰۰۷‬ارایه شد، نشان داد که اینگونه بیماری‌ها را می‌توان بر اساس هوا، فصل و دیگر عواملی که از فضا قابل مشاهده هستند، پیش‌بینی کرد.

به گفته هینز، بیماری “ابولا” معمولا در اواخر فصل باران و یا پس از اوج فصلی فشردگی گیاهان، شایع می‌شود.

مدتهاست که ماهواره‌ها به عنوان ابزاری بدیهی برای کمک در این‌گونه شرایط شناخته شده‌اند اما تنها در دهه اخیر است حقیقتا از آنها استفاده شده است به این دلیل که به گفته پروفسور “کرله”، در گذشته دقت ماهواره‌ها، بخصوص برای نواحی شهری، کافی نبود. یک مشکل دیگر، گرانی ماهواره هاست به این معنا که آنها یا باید در مالکیت دولتها باشند و یا شرکتها که طبیعتا می‌خواهند از آنها پول درآورند.

و مشکل آخر این که ماهواره‌ها نمی‌توانند فورا در هر نقطه‌ای که لازم است حضور داشته باشند.

ماهواره‌های “زمین-ثابت” که در نقطه ثابتی در مدار قرار می‌گیرند، یک نیم‌کره کامل را می‌توانند پوشش دهند که این امر برای ماهواره‌های هواشناسی بسیار عالی است اما از فاصله حدود ‪ ۳۶‬هزار کیلومتری نمی‌توانند تصاویر بسیار دقیقی از سطح زمین ارایه دهند.

ماهواره‌هایی که بر فراز قطب‌ها جای گرفته‌اند، با زمین فاصله بسیار کمتری دارند یعنی ‪ ۵۰۰‬تا ‪ ۸۰۰‬کیلومتر، اما معمولا هر ‪ ۱۶‬روز یکبار بر فراز یک نقطه خاص قرار می‌گیرند.

به همین دلیل است که “منشور” اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر موسسات و سازمانها، ماهواره‌هایشان را یک کاسه و هماهنگ کنند، می‌توان زمان پاسخ به نیازهای زمینی را کوتاه کرد و از این طریق به نفع مردم گام برداشت.

اما هنوز منظور از پاسخ سریع، چند روز است نه چند ساعت و این بدان معناست که امروزه، ابتکاراتی مانند “منشور” فقط می‌توانند برای بخشی از نیازهای مدیریت بلایای طبیعی که واکنش‌های اضطراری را ایجاب می‌کنند، خدمت بموقع ارایه دهند.

“بالی” می‌گوید “اکثر اوقات تصاویر ماهواره‌ای بیش از حد دیر به دست می‌رسد زیرا به اندازه کافی ماهواره وجود ندارد. با اینهمه، “منشور” تاکنون به بیش از ‪ ۱۴۰‬درخواست کمک، پاسخ داده است.”
در حقیقت همیشه نمی‌توان روی ماهواره‌ها حساب کرد. برای نمونه، در سال ‪ ۲۰۰۷‬پوشش ابر مانع از آن شد که هنگام شیوع بیماری ابولا در اوگاندا ‪CDC‬ از منطقه تصاویری در اختیار بگیرد.

و بالاخره، خوب یا بد، مردم اعتماد عجیبی که قدرت دید کامل ماهواره دارند. مسوول اینترنتی شبکه ماهواره‌ای می‌گوید “بسیاری از اوقات مردم در اوج درماندگی از ما می‌پرسند ” آیا می‌توانید عضو گم‌شده خانواده مرا پیدا کنید؟” و این پرسشی است که متاسفانه اطلاعات ماهواره‌ای به خودی خود نمی‌تواند به آن پاسخ گوید.”