پزشکان بدون مرز درمان
خانه / بهداشت عمومي / درد چیست ، و كدام دردها نیاز به توجه فوری پزشکی دارند

درد چیست ، و كدام دردها نیاز به توجه فوری پزشکی دارند

هيچ كس به طور كامل نمي داند كه  درد چگونه عمل مي كند. در واقع، اطلاعات زيادي در مورد درد شناخته شده است اما هنوز سؤالات زيادي وجود دارد. بنابراين بياييد با يك ديد ساده تر به مسئله نگاه كنيم

درد واقعيتي است كه در مغزتان احساس مي كنيد. مثلاً فرض كنيد كه با يك چكش به انگشت خود ضربه زده ايد. بخشي از انگشت كه صدمه ديده، پايانه هاي عصبي دارد .

آشكارگرهاي كمي در مفصلها و پوست وجود دارد كه حسي مثل گرما، لرزه، لمس ضعيف يا چيزي شبيه گاز گرفتن موش را داريد و البته شوك له شدگي شديد به خاطر ضربه با يك چكش وجود دارد.

براي هر يك از حواس گيرنده هاي مختلف وجود دارد. بافت صدمه ديده در انگشت همچنين چند مواد شيميايي رها مي كند كه باعث مي شود پايانه هاي عصبي، شوك له شدگي را حتي بيشتر نشان دهد ـ مانند بلند كردن صدا در استريو كه ممكن است صدا را بهتر بشنويد.

بعضي از اين مواد شيميايي پروستاگلاندين ها هستند كه سلولهاي عمل كننده در بافت صدمه ديده، اين مواد شيميايي را با استفاده از آنزيمي كه سيكلواكسيژناز2 (COX2) ناميده  مي شود، مي سازد.

بخاطر پروستاگلاندين ها، پايانه هاي عصبي كه درگير شده اند اينك يك علامت مشخصي را در بين رشته هاي عصبي دست، سپس در بين بازو و بالاتر به گردن و مغز مي فرستد، جايي كه مغز اين معاني مشخص را تحليل مي كند ”هي! درد!“ پروستاگلاندين ها به نظر مي رسد بجاي يك پروتئين از كل علايمي كه درد را معني مي دهد، شركت كند اما اين پروتئين يك پروستاگلاندين مهم است.

بعلاوه،پروستاگلاندين ها نه تنها به شما كمك مي كند تا درد انگشت صدمه ديده را احساس كنيد بلكه همچنين باعث ورم انگشت مي شود كه همان اماس ناميده مي شود. بافت را در مايعات خون غوطه ور مي كند كه آن را هم نگهداري و هم در التيام بافت كمك مي كند. به ياد داريد كه اين يك متن ساده شده داستان درد است; در اين فرايند به نظر مي رسد مواد شيميايي بسياري غير از پروستاگلاندين ها در گير هستند.

اين روند بخوبي عمل مي كند تا آنجا كه به شما مي گويد انگشتتان صدمه ديده است. درد در اينجا يك هدف را دنبال مي كند كه: يادآوري انگشت صدمه ديده و اين كه نياز داريد در آن دقيق باشيد و تا التيام انگشت از آن استفاده نكنيد. مسأله اينكه گاهي عواملي غير از چكش صدمه مي زند. مثلاً گاهي شما سردرد داريد، شايد علت سردرد، انقباض ماهيچه هاي سر و گردنتان به علت استرس يا متشنج شدن رگ خوني در مغزتان باشد.

مردم زيادي ورم مفاصل دارند كه در مفصل ها مثل بند انگشت، قوزك يا زانوها ورم و درد مي كند، اين تنها باعث ناراحتي نمي شود بلكه مي تواند صدمه دائمي به مفاصل بزند. زنان زيادي در طي عادت ماهيانه  در ناحيه شكم احساس درد زيادي مي كنند علت آن انقباض عضلات شكم بيان شده ولي هنوز دليل مشخصي ندارد. اين فرايندها باعث مي شود كه پروستاگلاندين ها را بخوبي درگير كند .

درد يك احساس پيچيده است كه اغلب اجزاى روحى را نيز در بردارد. وجود گيرنده هاى احساس درد و انتقال بدون اختلال اين حس به سيستم عصبى مركزى، پيش شرطهاى داشتن درد، ميباشند. در دردهاى مزمن، عوامل بيولوژيكى، فيزيكى و اجتماعى بر روى يكديگر تاثيرات متقابل ميگذارند. سيستمهاى ويژه اى در بدن ما فعاليت ميكنند كه، دائمآ در تلاشند، تا يك آسيب ديدگى جسمى اجبارآ به ايجاد درد منجر نگردد، براى مثال جراحاتى كه در طى يك سانحه رانندگى، مسابقه ورزشى، جنگ يا حتى بصورت پنهان در هنگام مقاربت جنسى بروز ميكنند. علاوه براين گاهى دردهائى وجود دارند كه، بر اثر يك آسيب ديدگى جسمى نبوده و علت مشخصى ندارند.
طبق تعريف رسمى انجمن بين المللى مطالعات علمى در اين مورد، “درد، يك درك و تجربه ناخوشايند است، كه بر اثر يك صدمه ديدگى بوجود آمده و يا به بروز آسيبى منجر خواهد شد ، يا اينكه به اين صورت احساس ميشود.” بنابراين درد، آن چيزيست كه بيماران احساس ميكنند.

گيرنده هاى درد، انتهاهاى عريان رشته هاى عصبى ميباشند كه، در برابر تحريكهاى مختلف از خود واكنش نشان ميدهند، مثلآ در برابر سرما و گرما، قطع شدن يا فشار زياد و مواد شيميائى. در مقايسه با گيرنده هاى ديگر، گيرنده هاى درد، احتياج به تحريك قويترى دارند، تا واكنش نشان دهند و برخلاف ديگر گيرنده ها، به محركها عادت نميكنند يعنى ميزان تاثير پذيرى آنها كاهش نمييابد. فعاليت گيرنده هاى درد توسط برخى مواد شيميائى همانند Prostaglandin ها، Bradykinin ها وSerotonin ها قابل تغيير و اغلب قابل افزايش است. علاوه بر اين، كمبود ميزان اكسيژن در بافتها بر اثر سكته، افزايش محيط اسيدى بدن بخاطر افزايش دى اكسيد كربن يا تغيير ميزان غلظت خون نيز ميتوانند حساسيت در برابر محركهاى درد را افزونتر سازند.

رشته هاى عصبى كه اطلاعات مربوط به درد را منتقل ميسازند، به دو گونه اند. رشته هاى سريعA دلتا، كه سرعت انتقال در آنها به ۲۰ متر در ثانيه ميرسد و رشته هاى كندتر C كه با سرعت انتقالى به ميزان ۲ و نيم متر در ثانيه درد را منتقل ميكنند. اين رشته هاى عصبى C هستند كه، ابتدا به انتقال تحريكات درد ميپردازند و به همين علت هم، مكان يابى دقيق درد در اين مورد امكان پذير نيست. در لحظه نخست احساس درد در نخاع، واكنشى ناگهانى فعال ميشود كه، حركتى سريع را موجب ميگردد، در حاليكه درد، هنوز با هوشمندى تمام درك نشده است، مثلآ عقب كشيدن دست، به محض احساس حرارت شعله. از سوى ديگر اين اطلاعات به مغز انتقال مييابند. در قشر خارجى مغز يعنى كورتكس است، كه درد، سرانجام هوشيارانه درك شده و مورد ارزيابى قرار ميگيرد. درك احساس درد و يافتن محل آن، رونديست كه بايد آموخته شود. در قشر حساس كورتكس براى هر بخشى از پوست بدن مناطق ويژه اى وجود دارند كه، كل آنها Homuncolus ناميده ميشود.

يك پديده ويژه اما، دردهاى انعكاس يافته ميباشند. از آنجائيكه اندامهاى درونى بدن نيز داراى رشته هاى عصبى ميباشند اما، در پروسه يادگيرى ما، كمتر امكان خودنمائى مييابند، دردهائى كه در اين ارگانها بوجود ميايند، بصورتى ديگر، به منزله درد در مناطق پوستى يا ماهيچه اى انعكاس مييابند.

در حين انتقال درد در نخاع، برخى مواد توليد شده در بدن همانند Endorphin ها ميتوانند ميزان آنرا كاهش بخشند. از ديگر داروهاى شناخته شده براى تسكين درد ميتوان مورفين را نام برد كه، از ترياك تهيه ميشود. مطالعات گسترده در زمينه داروهاى مسكن نشان داده اند كه، اثر اين داروها در مورد
بيماران مبتلا به دردهاى مزمن، بصورت دائم نبوده و آنها ميتوانند موجب بروز اعتياد گردند.
آشکارگرهای کمی در مفصلها و پوست وجود دارد که حسی مثل گرما، لرزه، لمس ضعیف یا چیزی شبیه گاز گرفتن موش را دارید و البته شوک له شدگی شدید به خاطر ضربه با یک چکش وجود دارد. برای هر یک از حواس گیرنده های مختلف وجود دارد.

بافت صدمه دیده در انگشت همچنین چند مواد شیمیایی رها می کند که باعث می شود پایانه های عصبی، شوک له شدگی را حتی بیشتر نشان دهد ـ ـ مانند بلند کردن صدا در استریو که ممکن است صدا را بهتر بشنوید.

بعضی از این مواد شیمیایی پروستاگلاندین ها هستند که سلولهای عمل کننده در بافت صدمه دیده، این مواد شیمیایی را با استفاده از آنزیمی که سیکلواکسیژناز۲ (COX2) نامیده  می شود، می سازد.

بخاطر پروستاگلاندین ها، پایانه های عصبی که درگیر شده اند اینک یک علامت مشخصی را در بین رشته های عصبی دست، سپس در بین بازو و بالاتر به گردن و مغز می فرستد، جایی که مغز این معانی مشخص را تحلیل می کند ”هی! درد!“ پروستاگلاندین ها به نظر می رسد بجای یک پروتئین از کل علایمی که درد را معنی می دهد، شرکت کند اما این پروتئین یک پروستاگلاندین مهم است.

 بعلاوه،پروستاگلاندین ها نه تنها به شما کمک می کند تا درد انگشت صدمه دیده را احساس کنید بلکه همچنین باعث ورم انگشت می شود که همان اماس نامیده می شود. بافت را در مایعات خون غوطه ور می کند که آن را هم نگهداری و هم در التیام بافت کمک می کند.

به یاد دارید که این یک متن ساده شده داستان درد است; در این فرایند به نظر می رسد مواد شیمیایی بسیاری غیر از پروستاگلاندین ها در گیر هستند.

این روند بخوبی عمل می کند تا آنجا که به شما می گوید انگشتتان صدمه دیده است. درد در اینجا یک هدف را دنبال می کند که: یادآوری انگشت صدمه دیده و این که نیاز دارید در آن دقیق باشید و تا التیام انگشت از آن استفاده نکنید.

مسأله اینکه گاهی عواملی غیر از چکش صدمه می زند. مثلاً گاهی شما سردرد دارید، شاید علت سردرد، انقباض ماهیچه های سر و گردنتان به علت استرس یا متشنج شدن رگ خونی در مغزتان باشد.

مردم زیادی ورم مفاصل دارند که در مفصل ها مثل بند انگشت، قوزک یا زانوها ورم و درد می کند، این تنها باعث ناراحتی نمی شود بلکه می تواند صدمه دائمی به مفاصل بزند.

زنان زیادی در طی عادت ماهیانه  در ناحیه شکم احساس درد زیادی می کنند علت آن انقباض عضلات شکم بیان شده ولی هنوز دلیل مشخصی ندارد. این فرایندها باعث می شود که پروستاگلاندین ها را بخوبی درگیر کند.

درد چگونه عمل می کند ؟

یکی از قدیمیترین تلاشها برای توصیف اینکه درد چگونه عمل می‌کند توسط دکارت در رساله‌ای درباره انسان که در سال 1664 ارائه شده است می‌باشد. دکارت معتقد است مسیر درد از نوک پا تا مغز گسترده شده است. وارد شدن ناگهانی یک محرک دردناک مثلا رفتن در داخل یک شعله آتش به یک مکانیزم بازتابی منحصر می‌شود که مانند کشیده شدن یک طناب که به یک زنگوله متصل است عمل می‌کند. به صدا در آمدن زنگ علامت و نشانه تجربه درد خواهد بود. دکارت هنگامی این نظریه را تدوین کرد که هیچگونه اطلاعات و دانش لازم درباره فرآیندهای عصب فیزیولوژیک وجود نداشت. درحقیقت از سال 1842 بود که محققان با روش تحقیق منطقی فهمیدند که درد بوسیله اعصاب درد به مغز می‌رسد.

نظریه اختصاصی درد

این نظریه بر اساس نظریه دکارت در مورد فرآیند ایجاد درد شکل گرفت که بر پایه آن سیستم ویژه‌ای از اعصاب (گیرنده‌های درد) پیامها را از گیرنده‌های درد در پوست به مراکز درد در مغز انتقال می‌دهند. نظریه‌های اختصاصی درد اعتقاد دارند که بین ساختار عصبی و تجربیات روان شناختی درد ارتباط متقابل وجود دارد. تحقیقات اخیر با استفاده از عصب نگاری نشان می‌دهد که این ارتباط بیشتر ساده انگارانه است.

نظریه کنترل دروازه درد
اولین بار نظریه کنترل دروازه درد توسط ملزاک و وال (1965) در مقاله مشهود مکانیزمهای درد: یک نظریه جدید در جمله علم نشد. این نظریه رویکرد پزشکی نظریه‌های قبلی را با مدلهای اخیر زیستی ، روانی ، اجتماعی سلامت تلفیق کرد. این رویکرد تنها به عوامل پزشکی قناعت نمی‌کند، بلکه تعامل بین عوامل زیستی ، روان شناختی و اجتماعی را مورد توجه قرار می‌دهد. این نظریه مطرح می‌کند که یک دروازه در سیستم عصبی وجود دارد. این دروازه در مقابل محرکهای درد باز و بسته می‌شود.

باز شدن دروازه به پیامهای عصبی اجازه می‌دهد تا به مغز ارسال شوند و بستن دروازه رفتن پیامها به مغز را متوقف می‌سازد. فعالیت در تارهای درد موجب می‌شوند که سلولهای انتقال دهنده تکانه‌های علائم درد را به سوی مغز بفرستند و دروازه را باز کننده فعالیت در اعصاب حسی که بطور مستقیم با درد بی‌ارتباط است موجب می‌شود که ، اعصاب با قطر بزرگتر اطلاعات مربوط به حسهای مضر و زیان آور را حمل کنند (چسبیدن ، تماس ، مالیدن و خاراندن یا خراشیدن).

این فعالیتها دروازه را می‌بندد و احتمال تجربه درد را کاهش می‌دهد و به این دلیل است که مالیدن پایی که درد می‌کند می‌تواند درد را تسکین دهد. خود پیامهایی که از مغز می‌آیند نیز می‌توانند دروازه را باز یا بسته کنند. این نظریه بیان می‌کند که درد یک دو راهی جریان اطلاعات به مغز و از مغز است و این که نه تنها مغز این اطلاعات را پردازش می‌کند، بلکه بطور مستقیم در مکانیزم دروازه‌ای تاثیر می‌گذارد. هر چند ماهیت کارهای مکانیزم دروازه در حال حاضر روشن نیست و تحقیقات بیشتری در این زمینه مورد نیاز است. شکل زیر فرآیند ایجاد درد را در نظریه کنترل دروازه‌ای نشان می‌دهد.

نظریات کنونی در مورد فیزیولوژی درد
امروزه اعتقاد بر این است که انواع متفاوتی از نرونها وجود دارند که در تمییز و تشخیص درد درگیر هستند. این نرونها شامل نرونهای بزرگ و با پوشش میلین قوی (که عملکرد سریع دارند) ، تارهای بتا A که پوستی هستند، تارهای با میلین خیلی ضعیف که عملکرد آهسته‌تری دارند، تارهای دلتا A پوستی و تارهای صاف بدون میلین C را شامل می‌شود. هر کدام از این تارها با روشهای مختلف به تجربه درد مختلفی پاسخ می‌دهند. مثلا ما گیرندگان دردی داریم که گرما را تشخیص می‌دهند و سایر گیرنده‌ها لمس را تشخیص می‌دهند.

گرچه مکانیزمهای دیگر در فرآیند درد هنوز معلوم نیست. اما نظریه کنترل دروازه در حمایتهای عملی زیادی از سوی تحقیقات و مطالعات متعدد دریافت کرده است. هر چند هیچگونه شواهد مستقیم چه درباره مکانیزم دروازه‌ای وجود ندارد و این مطلب به صورت فرضی پذیرفته نشده است. روشهای پزشکی که امروزه برای کنترل درد بکار می‌روند، در برخی موارد با فرآیندهایی سروکار دارند که جریان انتقال پیام درد را به مغز محدود می‌سازند و از این طریق موجب کاهش درد می‌شوند.
 

دردهایی که نباز به توجه فوری پزشکی دارند و باید جدی تر گرفته شوند :
آیا می دانید درد یک بیماری نیست بلکه نشان دهنده وجود یک بیماری است . و آیا می دانید  درد تنها زبان بدن براى بيان اين است كه چيزى بد در حال اتفاق افتادن است. شما ممكن است از تنظيمات بدن خود آگاهى داشته و لذا دردهايى كه تنها به دليل حركتى غلط بروز مى كند مثل جابه جا كردن مبلمان و در نتيجه درد كمر و. . . . را از ساير دردها تفكيك و تميز دهيد.

در هر صورت شما نيازمند به راهنمايى بيشتر هستيد. گروه وب مد نتيجه تحقيق و پژوهش خود را از پزشكان قلب، متخصصان داخلى و روانپزشكان بيان مى كند. و در نتيجه شما خواهيد دانست كه كدام دردها را نبايد سرسرى و ناديده گرفت و چرا و اينكه سريعا بايد به پزشك مراجعه كرد.
۱- بدترين سردرد در زندگى تان:

اين درد نياز به توجه فورى پزشكى دارد. اگر شما دچار سرما خوردگى شده باشيد سردرد شما مى تواند ناشى از سينوس هاى مغزى باشد. اما ممكن است درد ناشى از خونريزى مغزى و يا تومورهاى مغزى نيز باشد. بنابراين اگر از علت سردرد خود مطمئن نيستيد حتما بررسى كنيد.
۲- درد و ناراحتى در قفسه سينه، گلو، فك، شانه، بازو و شكم:

 درد قفسه سينه مى تواند ناشى از التهاب ريه يا پنومونيا و يا يك حمله قلبى باشد. اما بايد دقت كرد در ناراحتى هاى قلبى حتما درد وجود ندارد. بنابراين نبايد منتظر درد ماند.

 اغلب بيماران قلب در مورد فشارى صحبت مى كنند كه در ناحيه قفسه سينه احساس مى كنند درست مثل اينكه فيلى روى قفسه سينه آنها نشسته است. ناراحتى هاى مربوط به بيمارى قلب ممكن است در قسمت بالاتر از قفسه سينه مثل گلو، فك، شانه و بازوى چپ، شكم و حتى ممكن است همراه با احساس تهوع باشد. اگر شخصى داراى درد مزمن يا ماندگار و غير قابل توصيف است و از طرفى مى دانيد براى افراد پر خطر است نبايد منتظر بمانيد بلكه سريعا اقدام كنيد.
خيلى افراد به خاطر تفسير غلط درد كه از نظرشان ممكن است ناشى از ناراحتى هاى گوارشى باشد درمان را به تعويق مى اندازند. ولى بعدها متوجه اصل بيمارى مى شوند. به گفته وب مد ناراحتى هاى متناوب بايد به همين ترتيب جدى گرفته شود. اينها ممكن است نمونه اى باشد مثل ناراحتى هاى مربوط به هيجان، ناراحتى هاى عاطفى و يا ناشى از فعاليت بدنى.

براى مثال ممكن است تجربه كرده باشيد كه در هنگام باغبانى درد به سراغ شما مى آيد ولى به محض نشستن احساس درد از بين مى رود. كه اين آنژين است و معمولا در هواى سرد و گرم بدتر مى شود. ناراحتى خانم ها با نشانه ها و علائم ظريف ترى همراه است.
بيمارى قلب مى تواند با لباس مبدل يا به اصطلاح علائم ديگرى كه مربوط به خودش نيست بروز كند مثل علائم گوارشى نفخ، درد معده و يا ناراحتى در ناحيه شكم.

 همچنين اين علائم ممكن است با احساس خستگى همراه باشد. خطر ابتلا به بيمارى قلبى بعد از يائسگى افزايش مى يابد. به طورى كه اين بيمارى زنان بيشترى را نسبت به مردان مى كشد در حالى كه خطر ابتلاى مردان به اين بيمارى نسبت به زنان در هر سن بيشتر است.
۳- درد در ناحيه پشت بين دو استخوان پهن شانه:

در اغلب موارد به دليل ورم مفاصل يا آماس مفصل است اما مى تواند ناشى از حملات قلبى و يا ناراحتى هاى شكمى و يا گوارشى نيز باشد. يك خطر ممكن است ناشى از قطع سرخرگ آئورت باشد كه به صورت درد ناگهانى بروز مى كند.

افرادى كه خطر ابتلاى آنها به اين بيمارى وجود دارد شرايطى دارند كه مى تواند سلامت و تماميت ديواره رگها را عوض كند. اينها مى تواند شامل فشار خون بالا، مشكلات گردش خون، مصرف دخانيات و بيمارى ديابت باشد.
۴- درد شديد شكمى:

اگر داراى آپانديس هستيد در هنگام بروز اين درد حركت تند و سريع انجام ندهيدزيرا ممكن است موجب پارگى شود. مشكلات پانكراس و كيسه صفرا، زخم معده و انسداد روده مى توانند از ديگر دلايل درد باشند كه نياز به توجه دارد.
۵- درد ساق پا:

 يكى ديگر از دردهايى كه خطر آن كمتر شناخته شده است انسداد رگ هاى داخلى يا عمقى است. لخته خون مى تواند در رگ هاى عمقى پا ايجاد شود.

اين بيمارى سالانه دو ميليون امريكايى را تحت تاثير قرار مى دهد و مى تواند زندگى را تهديد كند. به اين دليل خطرناك است كه تكه اى از لخته خون مى تواند جدا شده و در مسير جريان خون وارد ريه ها گردد و باعث آمبولى ريه شود كه كشنده است.

سرطان، چاقى، عدم تحرك ناشى از بسترى شدن طولانى مدت يا مسافرت طولانى، حاملگى و پيرى خطر ابتلا به اين بيمارى را افزايش مى دهد. بعضى مواقع تنها ورم در ناحيه پا ديده مى شود ولى بدون درد. اگر درد و ورم در ماهيچه ساق پا احساس نموديد سريعا به دكتر مراجعه كنيد.
۶-سوزش پا وساق پا:

قريب يك سوم از ۲۰ ميليون نفر امريكايى مبتلا به بيمارى ديابت هنوز شناسايى نشده اند. اين گفته مركز ديابت امريكا است. در بعضى از افراد كه نمى دانند مبتلا به ديابت هستند درد اعصاب محيطى يكى از اولين نشانه ها وعلائم ابتلا به اين بيمارى است. اين علائم به صورت احساس سوزش در ساق يا كف پا است. چيزى شبيه فرو رفتن سوزن در كف پا
۷- دردهاى مبهم و توصيف نشده در علم پزشكى:

در بيمارى افسردگى دردهاى متنوع و نشانه هاى فيزيكى رايج است. اين گونه بيماران ازسردرد، دردشكمى، در د دست و پا و گاهى تركيبى از اين دردها شكايت مى كنند. به خاطر اينكه اين دردها به صورت مزمن و دائمى براى بيمار افسرده شده و آنقدر ها نيز ناتوان كننده نيست لذا خود بيمار، خانواده او و حتى متخصص سلامت وى اين دردها را جدى نمى گيرند و بيمار را مرخص مى كنند.

به هر حال هر چقدر فرد افسرده تر باشد دچار مشكلات جسمى بيشترى نيز هست. كه اين منجر به گمراهى بالينى و پزشكى است. بعضى از علائم قبل از تشخيص افسردگى بروز مى كند.

بنابراين زمانيكه علاقه خود رابه فعاليت از دست مى دهيد يا نمى توانيد به طور موثر فكر كنيد ويا فعاليت كنيد و يا نمى توانيد افراد را تحمل كنيد به پزشك مراجعه نماييد. به جاى اينكه ساكت بنشينيد و اين وضعيت را تحمل كنيد. چيزهايى كه سبب افسردگى و بدتر شدن كيفيت زندگى مى شوند سريعا بايد درمان شوند قبل از اينكه منجر به بروز تغيير ساختارى و عملكردى مغز شود

تلگرام

مطلب پیشنهادی

توسعه و بهداشت

اينکه بهداشت براى توسعهٔ اقتصادى و اجتماعى يک موضوع اساسى است روز به روز بيشتر …

توصیه هایی برای مراقبت از پاها در بیماران دیابتی

توصیه‌هایی که بیماران دیابتی در مورد پاهایشان باید به خاطر داشته باشند: – بیماران باید …