بیماریهای غیرواگیر و عوامل موثر بر آن

بيماريهاي غير واگير
با توسعه شهر نشيني و پيشرفت صنعت و زندگي ماشيني ، شيوع بيماريهاي غير واگير رو به افزايشمي باشد . 59% كل مرگهاي دنيا و 46% بار جهاني بيماريها ناشي از بيماريهاي غير واگير ميباشد كه مسئول 70% هزينه هاي پزشكي مي باشد .

– سه علت اول عمده مرگ و مير بيماريهاي غير واگيرميباشد( بيماريهاي قلب و عروق- سوانح و حوادث – سرطانها )
براساس مطالعات سازمان جهاني بهداشت 10عامل خطر مسئول بيش از يك سوم مرگ هاي جهانموارد زير ميباشد :

– پرفشاري خون

– مصرف دخانيات

– مصرف الكل

– روابط جنسي غير ايمني

– كم وزني

– فقر آهن

– كلسترول بالا

– دود ناشي از سوختهاي جامد در محيطهاي بسته

– آب و فاضلاب و بهداشت فردي نامناسب

– چاقي
راه حل كنترل اپيدمي جهاني بيماري هاي غيرواگير پيشگيري اوليه مي باشد .

پايه پيشگيري از بيماريهاي غيرواگير شناسايي عوامل خطر اوليه و عمده آنها و پيشگيري و كنترل اين عوامل مي باشد .
برنامه مراقبت عوامل خطر موثر در بيماريهاي غير واگير
مراقبتبه معني جمع آوري داده ها براي كمك به تصميم گيري است كه موجب تقويت اقدامات مربوط به سلامت عمومي و فعاليتهاي انجام شده براي ارتقاي سلامت ميگردد .

نظام مراقبتيك رويكرد منسجم نظام مند و هماهنگ براي مراقبت عوامل خطر است و گردآوري دائمي داده ها را تضمين نمايد . اجزاي اساسي آن شامل جمع آوري ،

تحليل و استفاده مداوم از داده هاست .
• اين رويكرد متعهد است اطلاعاتي در مورد شناسايي و تعيين ابعاد اپيدميولوژي كنوني بيماريهاي غيرواگير و تحليل عوامل اجتماعي ،اقتصادي ،رفتاري و سياسي براي ايجاد رهنمودهايي در زمينه هاي سياسي ،قانوني و مالي در بهداشت عمومي براي صاحب نظران بهداشتي فراهم نمايد .

• نظام مراقبت عوامل خطر موثر در بيماريهاي غير واگيردر راستاي پاسخ به نياز روز افزون بين المللي براي دسترسي به اطلاعات معتبر و قابل مقايسه از عوامل خطر مهم و شايع بيماريهاي غير واگيرطراحي شده است .

• سبب شناسي بيماري هاي غيرواگير موجب ميگردد كه بيش از يك عامل خطر براي اين قبيل بيماري ها شناخته شود .

• عوامل خطر اين بيماريها بر حسب گروه مخاطب قابل طبقه بندي هستند .
عوامل خطر فردي :
• عوامل خطر زمينه اي : مثل سن -جنس -سطح آموزش و تركيب ژنتيكي

• عوامل خطر رفتاري : مثل مصرف دخانيات -رژيم غذايي نامناسب و كم تحركي

• عوامل خطر بينابيني : مثل مقادير كلسترول سرم -ديابت -فشار خون بالا -چاقي
عوامل خطر در جامعه :
· شرايط اجتماعي و اقتصادي : مثل فقر -شغل -تركيب خانوادگي
• محيط : مثل آب و هوا -آلودگي هوا
• شهرنشيني : كه روي مسكن -دسترسي به محصولات و توليدات و خدمات تاثير مي گذارد
• فرهنگ : مثل رفتارها -هنجارها و ارزشها
اهداف كلياين ابتكار ايجاد دستورالعملها وزيرساخت لازم براي مراقبت جهاني عوامل خطر بيماريهاي غيرواگير ( با تاكيد خاص بر كشورهاي در حال توسعه ) و تدارك منابع اطلاعات جهاني در خصوص بار . روند . و توزيع عوامل خطر ميباشد . اين ابتكار بر رويكرد گام به گام استوار است كه درآن

گام اول پرسشگري

گام دوم پرسشگري و سنجشهاي جسمي

گام سوم پرسشگري و سنجشهاي جسمي ونيز آزمايشگاهي ميپردازد.
چهار معيار راهنما جهت انتخاب عوامل خطر هدف براي فعاليتهاي مراقبت در اين ابتكار ازاين قرارند :
1-اهميت عوامل خطر براي بهداشت عمومي از نظر انواع وشدت ناتواني . معلوليت و مرگ بيماريهاي غيرواگير يكه مربوط به اين عوامل خطر ميباشد

2- هزينه جمع آوري قابل تكرار دادههاي معتبر

3-در دست بودن و قوت شواهدي كه نشان دهد مداخلات بر روي اين عوامل تاثير ميگذارند و موجب تقليل بيماريهاي غيرواگير در جامعه ميشوند

4- تواناياندازه گيري بار عوامل خطر متفاوت با الگويي ثابت به منظور تضمين امكان اندازه گيري تغيييرات در طول زمان
بر اساس بررسي انجام شده در مرحله اول برنامه مراقبت عوامل خطر موثر در بيماريهاي غير واگير :
• افزوني فشار خون و كلسترول ،ارتباط نزديكي با مصرف بيش از حد غذاهاي چرب ،شيرين و پرنمك دارند .

• اگر اين غذاها باتاثيرات كشنده دخانيات و مصرف الكل عجين شوند باز هم مرگبارتر مي شوند .

• دخانيات و الكل علاوه بر بيماري هاي قلبي ،سكته و ساير امراض جدي ،عامل بسياري از سرطانها نيز ميباشند.
مصرف سبزيجات و ميوه ها ميتواند:

• به پيشگيري از بيماريهاي قلبي و عروقي و برخي از سرطانها كمك كند
• همچنين نداشتن فعاليت بدني كه بدليل تغيير در الگوهاي زندگي و كار حادث ميگردد ،خود عامل حدود 15 % از موارد برخي سرطانها ،بيماري ديابت و بيماري هاي قلبي است .
برآورد ميشود كه مصرف كم اين مواد ( میوه و سبزیجات ) در رژيم غذايي روزانه مسئول قريب به 3 ميليون مرگ در سال بدليل اين بيماري هاست .
الگوی مصرف میوه
53/8%جمعیت استاندر طول یک هفته عادی به هیچ عنوان میوه مصرف نمی کنند.
52/32%مردم در کل هفت روز هفته میوه مصرف می کنند .

الگوی مصرف سبزیجات
61/6%جمعیت استان در طول یک هفته عادی به هیچ عنوان سبزیجات مصرف نمی کنند.

28/39% مردم بین 1 تا 6 روز هفته سبزیجات مصرفمی کنند.

الگوی مصرف ماهی در هفته
86/67% جمعیت استاندر طول یک هفته عادی به هیچ عنوان ماهی مصرف نمی کنند.

71/0% مردم در طول هفته 4بار یا بیشتر ماهی مصرف می کنند .

الگوی مصرف شیر و لبنیات
/3% جمعیت کشوردر طول یک هفته عادی به هیچ عنوان شیر و لبنیات مصرف نمی کنند.

الگوی مصرف نمک
62/0 % مردم در طول روز3 وعده نمکمصرف می کنند.

85/44% مردم بین یک وعده تا دو وعده نمک در روزمصرف می کنند.

الگوی مصرف غذای سرخ کرده
79/5% جمعیت استاندر طول یک روزعادی به هیچ عنوان غذای سرخ کرده مصرف نمی کنند .

11/0 % مردم در طول روز3 وعده غذای سرخ کردهمصرف می کنند.

الگوی مصرف روزانه دخانیات

4/17% مردان,19/4% زنان و در کل 83/10%از جمعیت هدف بصورت روزانه دخانیات مصرفمی کنند.

میانگین تعداد نخ سیگار مصرفی روزانه
در جمعیت استانمیانگین تعداد نخ سیگار مصرفی روزانه

8/12نخ برایگروه مردان 6/10 نخ برای زنان9/15 نخدر دو جنس می باشد.
بيماريهاي قلب و عروق
بيماريهاي قلبي و عروقي يكي از شايعترين علل مرگ و مير در كشور ايران است .
◄سن بروز بيماريهاي قلبي عروقي رو به كاهش میباشد.
◄يك چهارم بيماران مبتلا به سكته قلبي را افراد كمتر از 50 سال تشكيل مي دهند .
17میلیون نفردرسا ل به علت بیماریهای قلب عروقی وسکته مغزی می میرند.

◄بیش از50%مرگهاوناتوانیها ناشی ازاین بیماری است .

◄تا سال2020تعداد مرگها به 8/24نفردرسا ل افزایش خواهد یافت.

◄درایران46%ازکل مرگها ناشی ازبیماریهای قلبی است.

• مهمترین گروه بیماریهای قلبی وعروقی بیماریهاعروق کرونرقلب وعوارض ناشی

ازآن است ، به طوریکه :

• 24 % مربوط به سکته قلبی

• 10% مربوط به سکته مغزی

• 12% مربوط به سایربیماریهای قلبی میباشد.
فراوانی مرگهای ناشی ازبیماریهای قلبی عروقی خراسان رضوی سال 1383

فراوانی مرگ ناشی از بیماریهای قلبی عروقی31%

سکته قلبی 45%

سکته مغزی 27%

سایربیماریهای قلبی 38%

ازدياد وزن و چاقياز عوامل مهم تعيين كننده سلامت هستند و به تغييرات منفي متابوليك ،مانند فشارخون بالا،سطوح نامطلوب كلسترول و افزايش مقاومت در برابر انسولينمي انجامد .

اين دو عاملخطربيماريهاي عروق قلب ،سكته مغزي ،ديابت شيرين و بسياري از انواع سرطان را افزايش مي دهند .

سیاستهای کلی پیشگیری ازبیماریهای قلبی
Ø برنامه ريزي وطراحي مداخله براي شناسايي

افراد در معرض خطر

Ø برنامه ریزی برای جلوگیری ازکم تحرکی

Ø برنامه ریزی جهت اصلاح عادات غذایی

Ø برنامه ریزی جهت کاهش وزن و تناسب اندام

Ø برنامه ریزی پیشگیری ازمصرف دخانیات

Ø برنامه ریزی جهت کاهش استرس وآرامش روانی
پيشگيري و كنترل بيماري پرفشاري خون
اجراي آزمايشي در سال 71 در 6 منطقه روستايي آغاز گرديد و تا سال 79 ، 22 دانشگاه درگير اجراي برنامه شدند. در سال 80 برنامه بازنگري شد و از سال 81 ادغام برنامه در نظام سلامت روستايي انجام شدو مجددا از سال 83 توام با ديابت به اجرا در آمد.
طرح كشوري پيشگيري و كنترل بيماري ديابت
اجراي ازمايشي طرح ادغام ديابت در نظام سلامت از سال 1378 در 17 دانشگاه آغاز گرديد و در سال 1381 ارزشيابي و مورد بازنگري قرارگرفت و از سال 1383 به صورت كشوري در نظام سلامت روستايي اجرا ميگردد.

برنامه

راهکارها

محورهای عملیاتی

اجرا

ديابت

غربالگری و بیماریابی افراد بالای 30 سال دارای علائم مشکوک

– -آموزش

– ازمایشات غربالگری

– مراقبت و ارجاع

پایلوت ( فردوس ) به اتمام رسید

برنامه در سایر شهرستانها در حال اجرا است

طرح پيشگيري از حوادث خانگي و طرح كشوري جامعه ايمن
طرح پيشگيري از حوادث خانگي در سال1382كل كشور را تحت پوشش قرار داد. طرح كشوري جامعه ايمن در 5 دانشگاه به اجرا درآمد كه در استان خراسان رضويشهرستانهاي قوچان – بردسكن – خليل اباد- كاشمر – تربت جام – فريمان برنامه در حال اجرا مي باشد
طرح كشوري ثبت سرطان
طرح از سال 1376 آغاز گرديد و پيوسته در حال اجرا مي باشد كه به صورت جمع آوري آمار از مراكز پاتولوژي ( 11 شهرستان در استان ) و ورود اطلاعات به رايانه ( با برنامه نرم افزاري پارس ) انجام مي پذيرد.

وضعيت برنامه هاي كنترل و پيشگيري از بيماريهاي غير واگير

برنامه

راهکارها

محورهای عملیاتی

اجرا

ديابت

غربالگری و بیماریابی افراد بالای 30 سال دارای علائم مشکوک

-آموزش

ازمایشات غربالگری

– مراقبت و ارجاع

پایلوت ( فردوس ) به اتمام رسید

برنامه در سایر شهرستانها در حال اجرا است

تالاسمی

غربالگری زوجین ناقل

غربالگری والدین بیماران تالاسمی مازور

آموزش

ازمایشات غربالگری

مشاوره

مراقبت و پیگیری

کل شهرستانهای تابعه

سرطان

ثبت موارد سرطان

– آموزش

– فرم شماره یک

– ( برگه درخواست آزمایش نمونه بافتی )

– فرم شماره دو ( برگه جوابدهی آزمایش پاتولوژی)

در شهرستانهایی که مرکز پاتولوژی دارند

مشهد( 1و2و3 )-

تربت جام – تربت حیدریه –نیشابور –کاشمر قوچان

قلب و عروق فشارخون بالا

غربالگری و بیماریابی افراد بالای 30 سال

آموزش

غربالگری بالینی و آزمایشگاهی

مراقبت و پیگیری

مناطق روستایی) کل شهرستانهای تابعه

سوانح و حوادث خانگي

– ثبت اطلاعات مصدومين حوادث خانگي

– بازديد خانوارها و تكميل چك ليست ايمن منزل

– پيشگيري از رخداد و حوادث خانگي

– آموزش

– تعيين اولويتهاي اول حوادث خانگي در هرمنطقه و مداخله

كل شهرستانهاي تابعه

جامعه ايمن

ثبت اطلاعات كليه مصدومين حوادث

– بازديد خانوارها و تكميل چك ليست ايمني منزل

– پيشگيري از رخداد حوادث در سنين مختلف

– تعيين راهكارهاي مداخله اي براي ساير ارگانها

– آموزش

– ثبت و جمع آوري اطلاعات مصدومين

– تشكيل كميته هاي فعال پيشگيري از حوادث با ساير ارگانها

پايلوت( كاشمر –بردسكن- قوچان- فريمان- تربت جام )

كم كاري مادرزادی تيروئيد

غربالگري يا شناسايي نوزادان مشكوك

– غربالگري

– تشخيص

– درمان سريع

– مراقبت

كل شهرستانهاي تابعه

 ————–

———-

———-

———-

———

———

——–

———

———

———-

———

———

———-

———-

———-

———

———

———-

———-

—–

——-

——–

——-

——-

——-

——

——–

———-

——–

——

——–

——–

——-

———

——–

———

بيماريهاي غير واگير را به انواع مختلف تعريف كرده اند ، برابر تعريف سازمان بهداشت جهاني در سال 1957 ، بيماري غير واگير عبارتست از :

(( كاهش در ساختار يا اعمال بدن كه ضرورتاً سبب تغيير در زندگي عادي بيمار گردد و در طي يك دوره ي زماني طولاني ادامه يافته و پايدار باشد )) .

ويژگيهاي بيماريهاي مزمن عبارتند از :

الف ) دائمي باشند .

ب ) پس از آنها ناتواني بر جاي بماند .

ج ) به سبب تغييرات بيماري ، شناختي بازگشت ناپذير ايجاد شده باشند .

د ) باز تواني بيمار آموزشهاي ويژه لازم داشته باشند .

ه ) مدت زيادي سرپرستي ، مشاهده يا مراقبت لازم داشته باشند .

خلاصه آن كه تعريف بين المللي درباره ي مدت وجود ندارد كه معلوم نمايد چه مدت را بايد طولاني محسوب نمود ، با وجود اين به نظر بسياري از مولفان بيماري مزمن بيماريي است كه حداقل مدت آن سه ماه باشد . بايد تعريف هاي ويژه اي تعيين شود كه مناسب بيمارها در جامعه باشد . بيماريهاي غير واگير شامل بيماريهاي قلبي عروقي ، كليوي ، عصبي و رواني ، گواتر ، تالاسمي ، فشار خون بالا ، بيماريهاي مزمن و غير اختصاصي تنفسي ( مانند آسم ) ، پي آمدهاي دائمي سوانح ، پيري ، كوري ، سرطان ، ديابت و انواع گوناگوني ديگر بيماريهاي متابوليك ، بيماريهاي استحاله اي و پي آمدهاي مزمن بيماريهاي واگير دار مي باشند . بيشتر بيماريهاي با علت ناشناخته و پيشرونده را (( بيماري استحاله اي Degenerative )) نامند .

بيان مسأله
به نظر مي آيد كه بيماريهاي مزمن و غير واگير هم در كشورهاي پيشرفته و هم در كشورهاي روبه پيشرفت ، در بين بزرگسالان اهميت بيشتري مي يابند . هم اكنون بيماريهاي قلبي – عروقي و سرطانها در رأس علل مرگ در كشورهاي پيشرفته ( يعني اروپا و آمريكاي شمالي ) قرار دارند و 70 تا 75 درصد همه ي مرگها را شامل مي شوند .

در بسياري از كشورها بيماريهاي مزمن روند صعودي دارند و به دلايل چندي اين روند افزايش هم خواهند يافت ، يك دليل آن افزايش طول عمر در بسياري از كشورها است كه در نتيجه ي آن شمار كساني كه به سنين بالاتر مي رسند و در معرض خطر بيش تر از نظر ابتلا به انواع بيماريهاي مزمن هستند ، بيش تر مي شود .

دليل ديگر آن است كه الگوهاي زندگي و رفتاري مردم به سرعت دگرگون مي شود و اين دگرگوني شروع بيماريهاي مزمن را مساعد مي كند . دليل سوم آن كه با مراقبتهاي پزشكي نوين بسياري از مبتلايان به بيماريهاي مزمن مي توانند زنده بمانند .

تأثير بيماري مزمن بر زندگي مردم هنگامي كه از نظر كاستن عمر ، ناتواني ، دشواريهاي خانوادگي ، فقر و از دست رفتن اقتصاد كشور در نظر گرفته شوند ، جدي تر مي باشند . اكنون كشورهاي رو به پيشرفت متوجه شده اند كه بايد اقداماتي نمايند تا از (( همه گيري )) بيماريهاي غير واگير كه احتمال مي رود همراه با پبشرفت اقتصادي و بهداشتي به وجود آيد ، پرهيز شود .

عوامل خطر مربوط به بيماريهاي غير واگير
بيشتر اپيدميولوژيستها مي پذيرند كه شش مجموعه ي كليدي (( عوامل خطر )) در ابتلا و ميرايي زودرس از بيماريهاي غير واگير در بزرگسال  ان سهيم هستند ، عبارتند از :

1 – كشيدن سيگار و ساير اشكال دخانيات

2 – اعتياد به مشروبات اكلي

3 – نارسايي يا ناتواني در دسترسي به خدمات بهداشتي براي پيشگيري ( مانند مراقبت از پرفشاري خون ، تشخيص به موقع سرطان و درمان بيماري قند )

4 – دگرگونيهاي سبك زندگي ( مانند الگوي غذايي و فعاليت بدني )

5 – عوامل خطر زيست محيطي مانند خطرات شغلي ، آلودگي آب و هوا و اثرات سلاح هاي نابود كننده

6 – عوامل مربوط به استرس

وجود خلاء دانش بشري در سير طبيعي بيماريهاي مزمن و غير واگير
در دانش ما دربارهي سبر طبيغي بيماريهاي مزمن خلاء بسيار وجود دارد كه موجب دشواريهاي سبب شناختي ، پژوهشي و كاووشي در مورد بيماريهاي مزمن مي شوند . اين كمبودها عبارتند از :

الف ) نبودن يك عامل بيماريزاي معلوم

   علل مهمي بيماريهاي مزمن نكات بسياري بايد آموخته شوند . در حالي كه برخي از بيماريهاي مزمن منبع معلوم دارند ( مانند سيليسيوم در بيماري سيليكوز و پنبه ي نسوز در مزوتليوما ) عامل سببي بسيار ديگري از بيماريهاي مزمن شناخته است . ناشناخته بودن عامل سببي هم تشخيص و هم پيشگيري اختصاصي از اين بيماريها را دشوار مي نمايد .

ب ) چند عاملي بودن علت بيماريهاي مزمن
بسياري از بيماريهاي مزمن علل متعدد دارند و به ندرت رابطه ي يك به يك ساده در مورد علت اثر وجود دارد . با توجه به ناشناخته بودن عامل بيماريزا اصطلاح (( عامل ( هاي ) خطر )) براي بيان عوامل معيني كه در سابقه ي شخصي يا به علت سبك زندگي احتمال بروز بيماري مزمن را بيش تر مي كنند ، به كار مي رود . گذشته از اين به نظر مي رسد كه بيماريهاي مزمن در نتيجه اثرات تجمعي عوامل خطر باشند . عوامل خطر مي توانند زيست محيطي و با آن كه مربوط به رفتار يا سرشتي باشند . اپيدميولوژي در شناسايي عوامل خطر بيماريهاي مزمن سهم بسيار داشته و بسياري از عوامل خطر بيمارهاي مزمن ديگر هم هنوز بايد شناسايي و ارزشيابي شوند .

ج ) دوره ي پنهاني طولاني
يك مانع ديگر در شناخت سير طبيعي بيماري مزمن ، وجود دوره ي پنهاني ( يا كمون ) طولاني بين نخستين مواجهه با (( عامل سببي مشكوك )) و بروز نهايي بيماري ( مثلاً سرطان گردن رحم ) است ،  كه پيوند دادن عامل سببي مشكوك ( وقايع قبلي ) با پي آمد مانند رابطه ي احتمالي بين مصرف قرص هاي خوراكي جلوگيري از بارداري و بروز سرطان گردن رحم را دشوار مي نمايد . براي غلبه بر اين دشواري براي يافتن ضايعات پيش ساز به عنوان مثال در ايجاد سرطان گردن رحم ، سرطان دهان و سرطان معده ، پژوهش هايي به عمل آمده است ولي اين كار در همه ي بيماريهاي مزمن مقدور نيست . با وجود اين اكنون به طور روز افزوني آشكار مي شود كه عوامل مساعد كننده ي بروز بيماري مزمن بيش تر اوقات از اوايل زندگي و سالها قبل از آشكار شدن بيماري مزمن وجود دارند ، مانند پرفشاري خون ، ديابت ، سكته ي مغزي و …

د ) شروع نامنشخص
شروع و پيشرفت بسياري از بيماريهاي مزمن نا معلوم است . و مرز بين وضعيت بيماري و غير بيماري را به دشواري مي توان اثبات كرد ( مانند ديابت و پرفشاري خون ) . در بسياري از بيماريهاي مزمن ( مانند سرطان ) فرآيند بيماري شناختي مربوطه مدتها يپش از تظاهرات خود بيماري برقرار شده و هنگامي كه بيمار در جستجوي مشاورات پزشكي بر مي آيد ممكن است ضايعه ي حاصله بازگشت ناپذير و يا درمان آن دشوار باشد

پيشگيري از بيماريهاي مزمن
پيشگيري از بيماريهاي مزمن بر پايه ي آگاهي از چند عاملي بودن علت آنها و بنابراين مستلزم مجموعه اي از مداخلات است . پيش از اين به نظر مي رسيد كه پيشگيري نوع سوم تنها راه احتمالي جلوگيري از بروز نقص عضو بعدي يا بروز مرگ زودرس است ولي اكنون با شناخت عوامل خطر ، فعاليتهاي ارتقاي بهداشت با هدف پيشگيري اوليه ، بيش از پيش در مبارزه با بيماريهاي مزمن به كار مي روند ( مانند حذف يا كاهش عوامل خطر و تغيير در الگوي سبك زندگي )

دانش كنوني نشان مي دهد كه بيماران مزمن به طيف گسترده اي از خدمات نياز دارند . مانند بيماريابي از طريق غربالگري و معاينات بهداشتي ،كاربرد روشهاي دقيق تشخيصي ، درماني و بازتواني ، مبارزه با آلودگي آب ، هوا و مواد خوراكي ، كاستن از آسيب ها ، اثر گذاشتن بر الگوهاي رفتاري و سبك زندگي انسان از طريق آموزش فشرده و بالا بردن استاندارد موسسات مراقبت پزشكي و ايجاد و به كار گيري روشها هاي بهتر مراقبتهاي جامع پزشكي از جمله خدمات بهداشتي اوليه . در مواردي مانند مبارزه با مصرف دخانيات ، مبارزه با مصرف مشروبات الكلي و اعتياد دارويي به جنبه هاي سياسي هم نياز هست و براي اين كار بايد مجموعه ي نيازهاي پزشكي و اجتماعي بيماران مزمن به عنوان يك كليت و هموراه در رابطه با خانواده و جامعه در نظر گرفته شوند .

 ****

بازدید کننده محترم:

جهت مطالعه بیماریهای غیر واگیر  بر روی لینک زیر کلیک کنید :

اخبار بیماریهای غیرواگیر شایع

  •  پورتال خبری سلامتی و زیبایی و موفقیت



نظرات مسدود است