آشنایی با هورمون و داروی انسولین

انسولین پلی‌پپتیدی است که از دو زنجیره پپتیدی A و B تشکیل یافته است. تعداد اسیدهای آمینه در زنجیره‌ها که در زنجیره A برابر 21 و در زنجیره B برابر 30 می‌باشد، در انسولینهای جدا شده از اغلب گونه‌های حیوانی ثابت است.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز،  این دو زنجیره به کمک دو پل دی‌سولفور ، یکی بین اسیدهای آمینه شماره 7 از دو زنجیره و دیگری میان اسیدهای آمینه شماره 20 از زنجیره A و شماره 19 از زنجیره B با یکدیگر اتصال دارند. علاوه بر این ، ریشه‌های اسید آمینه ردیف 6 و 11 در داخل زنجیره A بوسیله پیوند دی‌سولفور به یکدیگر متصل هستند. مکان این پیوندها در گونه‌های مختلف ، ثابت است.

پژوهشگران با بررسی اثرات تغییرات شیمیایی هر یک از اسیدهای آمینه در ردیفهای مختلف ساختمان انسولین موفق شده‌اند، قسمتهایی از ساختمان انسولین را که برای بروز اثرات زیست شناختی آن ضروری هستند را تعیین کنند. انسولین در غلظتهای فیزیولوژیک به صورت یک مونومر ساده می‌باشد و در غلظتهای بالاتر ، انسولین پلیمریزه شده و ساختمان کمپلکس را به خود می‌گیرد و یونهای روی (Zn ) نقش بسیار مهمی را در ایجاد این کمپلکس بر عهده دارند.

●  بیوسنتز انسولین

بیوسنتز انسولین و بسته بندی هورمون به صورت دانه‌های ترشح کننده با نظم معین در درون سلولهای بتا جزایر لانگرهانس غده لوزوالمعده صورت می‌گیرد.

ابتدا هورمون به صورت پری پرو انسولین توسط ریبوزومهایی که بر روی شبکه آندوپلاسمی خشن سلولها قرار گرفته‌اند ساخته می‌شود. این پیش ساز که دارای 23 اسیدآمینه آب گریز بنام قطعه رهبر است به داخل شبکه آندوپلاسمی هدایت می‌شود. در داخل شبکه این قطعه جدا شده و پیش ساز به “پرو انسولین” تبدیل می‌شود. آرایش فضایی این مولکول به صورتی است که شرایط ایجاد پلهای دی‌سولفور را فراهم می‌سازد.

در ساختمان پروانسولین ، از جهت ریشه آمین اتنهایی ، ابتدا زنجیره B قرار گرفته که با یک رشته اسید آمینه به نام “پپتید C” متصل شده و انتهای دیگر پپتید C با زنجیره A پیوند یافته است. پروانسولین به داخل دستگاه گلژی منتقل شده تا تحت تاثیر آنزیمهای پروتئولیز کننده، مولکولهای انسولین آزاد می‌شوند که پس از تجزیه دو زنجیره A و B پپتید C آزاد می‌شود.

دو زنجیره A و B بوسیله پیوندهای دی‌سولفور به هم متصل می‌شوند و انسولین کامل را بهجود می‌آورند. ساختمان و شکل دانه‌های ترشح کننده انسولین در حین عبور از داخل غشای پلاسمایی تکمیل می‌شود. این هورمون با یون روی ترکیب شده و هگزامرهایی را تشکیل می‌دهند. این دانه‌ها تحت تاثیر تحریکات خاصی با غشای سلول درآمیخته و محتوای خود را به روش اگزوسیتوز به خارج می‌ریزند.

●  سیستم تنظیم ترشح انسولین

اثر گلوکز

افزایش گلوکز خون ، مهمترین عامل فیزیولوژیک تنظیم کننده ترشح انسولین است. غلظت گلوکز خون در حالت ناشتا (80 – 100 میلی گرم درصد) آستانه غلظتی است که تجاوز از آن با تحریک ترشح انسولین همراه است. و بیشترین اثر محرک گلوکز زمانی حاصل می‌شود که غلظت آن در خون به حدود 500 – 300 میلیگرم درصد برسد.

اثر اسیدهای آمینه ، اسیدهای چرب و ترکیبات کتونی

غذاهای غنی از پروتئین ، ترشح انسولین را تحریک می‌نمایند و اسیدهای آمینه آرژینین ، لیزین و لوسین از محرکهای قوی ترشح انسولین هستند. اثر غلظتهای فیزیولوژیک اسیدهای چرب و ترکیبات کتونی در تحریک ترشح انسولین بسیار ضعیف است.

اثر سایر هورمونها

تعداد زیادی از هورمونها در ترشح انسولین موثر هستند. پلی‌پپتید مهار کننده معده‌ای (GIP) ، غلظتهای زیاد گاسترین ، سکرتین و گلوکاگن روده‌ایاز طریق افزایش غلظت AMP حلقوی داخل سلولی ، در تحریک ترشح انسولین شرکت دارند. اثر غلظتهای زیاد و طولانی هورمون رشد ، کورتیزول ، لاکتوژن جفتی ، استروژن و پروستروژن نیز منجر به افزایش ترشح انسولین می‌گردد.

●  اثر انسولین در تبادلات غشاهای سلولی

سرعت واکنشهای فسفوریلاسیون گلوکز و متابولیسم گلوکز در سلولهای عضلانی و بافت چربی با سرعت انتقال گلوکز به داخل سلول متناسب است. D – گلوکز و قندهای شبیه به آن برای عبور از غشا سلول نیاز به حامل دارند و در اغلب بافتها انسولین نقش تقویت کننده این سیستم حامل را بر عهده دارد. تحت تاثیر انسولین تعداد حاملها افزایش می‌یابد.

علاوه بر گلوکز ، انسولین عمل انتقال اسیدهای آمینه ، یونهای پتاسیم و کلسیم ، نوکلئوتیدها و فسفات معدنی را از غشاهای سلولی تقویت می‌کند.

●  اثرات انسولین در متابولیسم گلوکز

انسولین با افزایش کمی و همچنین افزایش فعالیت تعدادی از آنزیمهای کلیدی در واکنشهای گلیکولیز کبدی مانند آنزیمهای گلوکوکیناز و پیروات کیناز ، مصرف گلوکز در مسیر گلیکولیز را افزایش داده و بطور غیرمستقیم از رها شدن گلوکز در پلاسمای خون جلوگیری می‌کند.

از سوی دیگر ، انسولین با کاهش فعالیت آنزیم گلوکز 6- فسفاتاز موجود در کبد از آزاد شدن گلوکز جلوگیری می‌کند. چون گلوکز 6- فسفات قادر به عبور از غشا سلول کبدی نیست، عمل انسولین منجر به نگهداری گلوکز در داخل سلولهای کبدی می‌شود.

یکی دیگر از اثرات انسولین که منجر به کاهش غلظت گلوکز در پلاسما می‌گردد، اثراتی است دیررس که در نتیجه مهار کردن واکنشهای نوسازی گلوکز حاصل می‌گردد. مهمترین آنزیم کلیدی در واکنشهای نوسازی گلوکز از مواد غیر قندی در کبد آنزیم فسفوانول پیروات کربوکسی کیناز می‌باشد که واکنش تبدیل شدن اگزالواستات به فسفوانول پیروات را کاتالیز می‌کند. انسولین با ویژگی خاص ، اثر بازدارنده در رونویسی ژن این آنزیم داشته و از سنتز RNA پیامبر مربوط به آن ، جلوگیری می‌کند.

●  اثر انسولین در متابولیزم چربیها

در بافتهای کبدی و چربی ، انسولین دارای اثر بازدارنده قوی در واکنشهای لیپولیز (تجزیه چربیها) است که این اثر نیز خود بطور غیر مستقیم به اثرات آنابولیسمی می‌انجامد. اثر بازدارنده انسولین در واکنشهای لیپولیز از دو راه صورت می‌گیرد.

در حالیکه هورمونهای محرک واکنشهای لیپولیز یعنی گلوکاگن و اپی نفرین عمل خود را از طریق افزایش غلظت AMP حلقوی به انجام می‌رسانند، انسولین با اثری مخالف موجب کاهش غلظت AMP حلقوی می‌گردد.

انسولین با فعال ساختن یک آنزیم فسفاتاز ویژه ، از فعالیت آنزیم لیپاز ، که در تجزیه چربیها نقش دارد جلوگیری می‌نماید.

اثر بازدارنده انسولین در واکنشهای لیپولیز به کاهش غلظت اسیدهای چرب آزاد در جریان خون و نهایتا به افزایش اثرات انسولین در متابولیسم گلوکز می‌انجامد.

●  اثر انسولین در متابولیسم پروتئینها

انسولین اصولا دارای اثر آنابولیسمی در متابولیسم پروتئینها است به این معنی که واکنشهای سنتز پروتئینها را فعال ساخته و از تجزیه آنها جلوگیری می‌کند. انسولین جذب اسیدهای آمینه خنثی را توسط سلولهای عضلانی افزایش می‌دهد.

اثر اصلی انسولین در افزایش سنتز پروتئینهای بدن (اسکلت ، عضله ، قلب و کبد) در طی مراحل واکنشهای بیوسنتز پروتئینها به ویژه در مرحله ترجمه RNA پیامبر به پروتئین ، بروز می‌نماید. انسولین قادر است با تغییراتی که در بعضی RNA های پیامبر (mRNA) ایجاد می‌نماید، در سنتز پروتئینهای خاص تاثیر بگذارد.

●  بیماریهای ناشی از بروز اختلال در ترشح انسولین

کمبود ترشح انسولین و همچنین پیدایش مقاومت در برابر عمل انسولین منجر به بیماری دیابت قندی می‌گردد. تقریبا 90درصد افراد بیمار ، مبتلا به دیابت قندی نوع II یعنی دیابت قندی غیر وابسته به انسولین هستند. این بیماران معمولا افراد چاقی بوده و غلظت انسولین در پلاسمای خون آنها زیاد است. که این افراد در پروتئینهای پذیرنده انسولین موجود در غشا ، دچار اشکال هستند.

نقش مهم انسولین در رشد و نمو اندامها در دوران جنینی را می‌توان با بررسی نوزادان غیر طبیعی مبتلا به سندرم لپرشونیسم ارزیابی کرد. در این نوزادان ، وزن بدن کمتر از حد طبیعی ، رشد عضلات ناقص ، مقدار چربی زیر پوست کم و عمر نوزاد کوتاه است. این نوزادان در برابر انسولین مقاوم هستند با اینکه مقدار هورمون در خون زیاد است ولی به دلیل نداشتن پروتئین پذیرنده انسولین ، قادر به استفاده از آن نیستند.

●  داروی هورمونی انسولین

انسولین یک هورمون طبیعی در بدن می باشد که برای توزیع و ذخیره قند از انرژی مواد غذایی لازم است. در بسیاری از بیماران دیابتی تولید این هورمون در بدن کافی نیست و یا اثربخشی لازم را ندارد. لذا ممکن است داروی هورمونی انسولین برای دیابت نوع یک و یا دیابت نوع دو توسط پزشک معالج تجویز گردد. اما باید دانست مانند بسیاری از داروهای تجویزی، انسولین نیز ممکن است یک سری عوارض جانبی به همراه داشته باشد.

1- عوارض جانبی انسولین شامل مشکلات جزیی تا مشکلات جدی تر مانند افزایش وزن می باشد.

البته بسیار مهم است که بدانید انسولین به خودی خود سبب افزایش وزن نمی گردد، بلکه به موازات تنظیم قند خون توسط این هورمون، چربی اضافه در بدن به علت مصرف غذای اضافی و یا دریافت مقادیر ناکافی انسولین خوراکی یا تزریقی، می تواند منجر به افزایش وزن گردد. خبر خوب آن است که با یک رژیم غذایی متعادل به همراه فعالیت بدنی منظم، می توان از این عارضه جانبی یعنی افزایش وزن، جلوگیری نمود.
وسیله تزریق انسولین

2- موقع تزریق انسولین ممکن است قرمزی و خارش خفیفی در محل تزریق ایجاد گردد. اگر خارش و التهاب گسترش یابد و یا پوست بیش از حد خارش دار شود، باید به پزشک مراجعه کرد. وسایل تزریق کننده جدید ( مدل مدادی یا قلم انسولین) به کاهش این عوارض پوستی کمک می کنند (تصویر روبرو).

3- یکی دیگر از عوارض احتمالی تزریق انسولین ضخیم شدن پوستی است که تزریق ها معمولا در آن ناحیه صورت می گیرند، البته این عارضه تقریبا نادر است.

4- دیگر عوارض جانبی مصرف انسولین عبارتند از: تورم صورت، لب ها و یا زبان و یا مشکل در تنفس. این عوارض جانبی می توانند نشانه ای از حساسیت جدی به انسولین باشند و هر شخصی که آنها را مشاهده می کند، باید سریعا به پزشک مراجعه کند.

5- احساس خواب آلودگی، ضعف، گیجی و یا احساس ناخوشی کلی ممکن است نشان دهد که قند خونتان در حد نامطلوبی افزایش یا کاهش یافته است. راه حل این است که قند خون تان بررسی شود و سپس غذا و انسولین دریافتی طبق نظر پزشک تان تنظیم گردد.

6- در مصرف استنشاقی انسولین، افت قند خون رایج ترین عارضه جانبی می باشد. همچنین تنگی نفس ، درد قفسه سینه، عفونت های تنفسی، سرفه، خشک شدن دهان و زخم گلو نیز ممکن است در اثر مصرف استنشاقی این دارو از طریق دهان و بینی ایجاد شوند.

7- برخی مواقع ممکن است داروهای دیگری که فرد دیابتی مصرف می کند، با انسولین واکنش نشان دهند و عوارض جانبی نامطلوبی را ایجاد کنند. بسیاری از داروها از جمله داروهای ضد فشار خون و حتی برخی از مکمل های ویتامینی ممکن است حساسیت یا مقاومت بدن فرد نسبت به انسولین را افزایش دهند. برای اجتناب از بروز این عوارض جانبی، پزشک می بایست از تمام داروها و مکمل هایی که بیمار مصرف می کند مطلع باشد، صرف نظر از این که بیمار انسولین را به صورت استنشاقی دریافت کند یا تزریقی .

در پایان ذکر این نکته ضروری است که انسولین به عنوان یک داروی اساسی برای درمان بیماران دیابتی نوع یک و نوع دو که به درمان های دیگر جواب نداده اند، تجویز می گردد. مهم این است که تجویز و تعیین دوز مصرف این دارو بایستی زیر نظر پزشک متخصص انجام شود تا از بروز عوارض احتمالی جلوگیری گردد.

●  انواع انسولین :

تفاوت عمده انواع انسولين، در نحوه سرعت اثر آنها مي‌باشد، بنابراين مي توان انسولين‌ها را به انواع كوتاه اثر، با اثر متوسط و طولاني اثر تقسيم نمود. انسولين‌هاي كوتاه اثر، شفاف و بي‌رنگ هستند و مهمترين انسولين کوتاه اثر انسولين کريستال يا رگيولار (Regular) مي باشد و در روي بر چسب آن حف بزرگ (R) به چشم مي خورد.در حالي كه انواع با اثر متوسط و طولاني اثر بعلت وجود مواد افزودني كه باعث كند شدن جذب آنها مي‌شود، به رنگ كدر مي‌باشند.

اثر اين نوع انسولين با تاخير ظاهر شده و براي مدت زمان نسبتا طولاني تري ادامه مي يلابد. دو نوع انسولين متوسط الاثر عبارتند از : انسولين NPH (ان-پي-هاش) و انسولين لنت (Lente) .

اثر انسولين کوتاه اثر در حدود نيم ساعت (30 دقيقه) پس از تزريق آن شروع مي گردد. حداکثر اثر آن تقريبا دو ساعت بعد از تزريق بوده و تا چهار ساعت دوام مي يابد. طول مدت اثر اين انسولين در بدن شما در حدود هشت ساعت است.

مي‌توان انسولين‌هاي كوتاه اثر و با اثر متوسط را با هم در يك سرنگ مخلوط كرد، اما بايد مراقب باشيد كه انسولين شفاف با انسولين كدر آلوده نكنيد. براي اين منظور، هميشه ابتدا انسولين كوتاه اثر را با سرنگ بكشيد و سپس سرنگ را بداخل انسولين متوسط الاثر فرو نماييد.

هرسه نوع انسولين را مي‌توان از منابع حيواني (خوك و گاز) و يا با استفاده از مهندسي ژنتيك از هورمون انسولين انسان بدست آورد. انسولين‌هايي كه اصطلاحاً به آنها انسولين انساني گفته مي‌شود در واقع منشاء حيواني دارند اما در آنها تغييراتي داده مي‌شود كه شبيه انسولين انسان شوند. انسولين انساني بيشتر از انسولين حيواني تجويز شده و مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

انسولين در دو نوع كوتاه اثر و بلند اثر موجود است. فرم كوتاه اثر معمولا قبل از وعده‌هاي غذايي استفاده مي‌شود تا بدن بتواند قند حاصل از خوردن غذاها را مصرف كند.

انسولين رگولار از انواع انسولين‌هاي كوتاه اثر است كه در ايران بيشترين موارد مصرف را دارد. اين نوع انسولين به دليل اين‌كه شفاف است در بين بيماران به «انسولين آبكي» معروف است.

اثر انسولين رگولار نيم تا يك ساعت پس از مصرف شروع مي‌شود. بنابراين توصيه مي‌شود كه نيم ساعت قبل از خوردن غذا تزريق شود.

تاثير اين نوع انسولين حدود سه ساعت بعد به اوج خود مي‌رسد و تا حداكثر هشت ساعت تمام مي‌شود. به اين ترتيب بايد توجه داشت، اگر به هردليلي فرد نتواند پس از تزريق اين نوع انسولين غذا بخورد، ممكن است دچار افت قند خون شود. از انسولين رگولار در بيمارستان به صورت تزريقي براي پايين آوردن سريع قند خون نيز استفاده مي‌شود.

نوع ديگري از انسولين كه استفاده از آن بسيار رايج است ؛ «انسولين ان‌پي‌اچ» است. اين نوع انسولين در دسته متوسط تا بلند اثر طبقه‌بندي مي‌شود و براي ديابتي‌هاي نوع يك، 3 ـ 2 بار در روز و براي ديابتي‌هاي نوع 2، يك بار در شب يا دو بار در صبح و شب تزريق مي‌شود.

انسولين ان‌پي‌اچ به رنگ شيري است و بنابراين بيماران به آن انسولين شيري، كدر يا دوغي مي‌گويند. بر خلاف انسولين رگولار اين نوع انسولين سريع اثر نمي‌كند و لزومي ندارد كه حتما قبل از غذا زده شود. در واقع مصرف اين نوع انسولين براي تامين نياز روزانه يا شبانه و بلند مدت فرد است.

شروع اثر اين نوع انسولين حدود دو ساعت پس از تزريق است و به تدريج تا هشت ساعت بعد به اوج اثر رسيده و 12 تا 16 ساعت بعد اثرش تمام مي‌شود.

اين نوع انسولين را مي‌توان همراه قرص‌هاي خوراكي پايين آورنده قند استفاده كرد. بهتر است در طول روز قرص مصرف شود و انسولين را شب‌ها تزريق كرد تا در ساعات شب قند خون كنترل شود و قند خون ناشتا كه براي كنترل ديابت اهميت اساسي دارد، به سطح نرمال نزديك شود.

نكته اساسي اين است كه انسولين ان‌پي‌اچ اگر به تنهايي تزريق مي‌شود، نياز به تزريق قبل غذا ندارد و حتي مي‌توان آن را قبل از خواب تزريق كرد.

●   انواعي از انسولين ها را که مي توانيد مخلوط کنيد عبارتند از :

* انسولين کريستال و انسولين ان پي اچ ( کوتاه الاثر + متوسط الاثر)

* انسولين کريستال و انسولين لنت ( کوتاه الاثر + متوسط الاثر)

* انسولين کريستال و اولترالنت ( کوتاه الاثر + طويل الاثر)

هميشه به رنگ و ظاهر انسولين خود توجه کنيد

کنترل ظاهر و رنگ انسولين قبل از هر تزريق ضروريست.

انسولين ان پي اچ ، لنت و اولترالنت بعد از تکان دادن شيشه محتوي آنها رنگ دودي ( غبار آلود) يا شيري دارند. به منظور اطمينان از به هم خوردن  کامل ، شةشه حاوي انسولين هاي فوق را قبل از هر استفاده به آرامي تکان دهيد. بعد از اينکه شيشه محتوي انسولين هاي ان پي اچ ، لنت  و اولترالنت را به دقت هم زديد توجه کنيد که رنگ آنها دودي يا شيري باشد.

●  در موارد زير استفاده از انسولين هاي فوق الذکر خودداري کنيد:

* اگر بعد از به هم زدن کامل محلول انسولين ماده سفيدي در ته شيشه باقي بماند و مايع بالاي آن شفاف باشد.

* چنانچه بعد از تکان دادن شيشه محتوي انسولين توده هاي شناور ( ذرات شناور) در متن آن پديدار گردد.

* اگر پس از به هم زدن محلول انسولين ذرات متراکم چسبيده به ته يا جدار شيشه در آن نمايان شود.

* توجه نمائيد که انسولين کريستال شفاف و بي رنگ است در صورت پيدايش هر گونه تغيير رنگ در آن نبايد مورد استفاده قرار بگيرد.

●  منابع تهيه انسولين:

1- انسولين گاوي: که از لوزالمعده گاو تهيه مي شود.

2- انسولين خوکي: که از لوزالمعده خوک استخراج مي شود.

3- مخلوط انسولين گاوي و خوکي: مخلوطي است از انسولين استخراج شده از لوزالمعده گاو و خوک.

4- انسولين انساني: که به طريق بيوسنتز با استفاده از تکنولوژي نو ترکيبي DNA و يا بوسيله تغيير در ساختمان انسولين خوک ساخته مي شود. اگرچه اين انسولين درست همانند انسوليني است که در بدن افراد توليد مي شود ليکن منبع آن لوزالمعده انسان نمي باشد.

●  شرايط نگهداري شيشه انسولين

به تاريخ انقضاي مصرف انسولين توجه كنيد. شيشه هاي انسولين را داخل يخچال نگهداري كنيد. شيشه هائي كه خارج از يخچال نگهداري مي شوند بعد از30 روز قدرت اثرشان كم مي گردد. هنگام مسافرت آن شيشه اي را كه مصرف مي كنيد مي توانيد داخل كيف يا جامه دان نگهداريد.

انسولينNPH را هنگام مصرف به آرامي بين دو كف دست بغلتانيد . هنگام مصرف محتواي شيشه بايد يك دست وشيري رنگ باشد درغير اين صورت قابل استفاده نخواهد بود.

انسولين رگولار(كريستال) بي رنگ است. محتواي شيشه بايد شفاف ويكدست باشد در صورت كدر بودن قدرت اثر خود را از دست داده است.

در صورت يخ زدگي ،رسوب در ته شيشه يا وجود ذرات معلق غير قابل استفاده مي باشد.

قبل از هر تزريق بايد دستها را كاملا بشوييد.

محل هاي تزيق انسولين شامل شكم ، بازو و ران ميباشد. جذب انسولين در شكم سريعتر از بازو و در بازوها سريعتر از ران است. ورزش سرعت جذب انسولين را از نواحي تزريق افزايش مي دهد.

زاويه تزريق در افراد چاق ولاغر متفاوت است در افراد چاق تزريق با زاويه 90 درجه ولي در افراد لاغر با زاويه 45 درجه انجام مي شود.

انسولين ان پی اچ و رگولار را30 -20 دقيقه قبل از غذا تزريق كنيد.محل تزريق را مرتبا عوض كنيد. فاصله هر تزريق با تزريق بعدي حدود 5/1-1 سانتي متر باشد.

دماي انسولين تزريقي بايد مشابه دماي اتاق باشد. قبل از تزريق شيشه انسولين را بمدت 30دقيقه خارج از يخچال نگهداري كنيد

سعي كنيد همواره انسولين را دريك ساعت مشخص از شبانه روز تزريق نماييد.

اگر پيش از تزريق از الكل استفاده مي كنيد (ماليدن الكل در محل تزريق در صورت تميز بودن ضرورت ندارد)، بايد صبركنيدتاالكل از سطح پوست تبخير شود سپس تزريق را انجام دهيد.

  •  پورتال خبری سلامتی و زیبایی و موفقیت



همکاران ما از نظرات و پیشنهادات شما استقبال می نمایند

نظر يا مطلب خود درباره اين مقاله را بفرماييد
اگر مي خواهيد تصويري در كنار نظر شما نشان داده شود اينجا را امتحان كنيد . gravatar