پزشکان بدون مرز درمان
خانه / آموزش سلامت / توسعه و بهداشت

توسعه و بهداشت

اينکه بهداشت براى توسعهٔ اقتصادى و اجتماعى يک موضوع اساسى است روز به روز بيشتر تشخيص داده مى‌شود. در دههٔ ۱۹۶۰ به‌طور معمول گمان مى‌کردند که پيشرفت اقتصادى اجتماعى براى افزايش سلامت مردم کشورهاى رو به پيشرفت ضرورى نيست و از طريق ايجاد خدمات بهداشت عمومى نوين به تنهايى مى‌توان پيشرفت اساسى و سريع به‌دست آورد. با اين طرز تفکر نقش انسان در فرآيند توسعه به‌شدت دست‌کم گرفته شده بود.

به گزارش خبرنگار سایت پزشکان بدون مرز، در سال‌هاى بين ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۷ در اين باره بازانديشى قابل توجهى به‌عمل آمده تغييرات عميقى در نظريهٔ اقتصادى به‌وجود آمد، و روزبه‌روز بيشتر آشکار شد که پيشرفت اقتصادى به تنهائى نمى‌توانند مشکلات بزرگى مانند ناداري، گرسنگي، سوء تغذيه و بيمارى را حل کند.

و به جاى آن موضوع‌هاى غير اقتصادي (مانند آموزش، کار مثمر، مسکن، برابري، آزادى و شأن انسان و رفاه او) به‌صورت اهداف راهبردهاى پيشرفت درآمد. تازه‌ترين تجربه‌هاى چند کشور رو به پيشرفت (مانند سرى‌لانکا، کوستکاريکا و ايالت کرالا در هندوستان) راهى را که طى آن سلامت، بخشى از پيشرفت را تشکيل مى‌دهد، نشان مى‌دهند.

به‌عنوان مثال ايالت کرالا در هندوستان که درآمد سرانه‌ٔ آن در حدود ۱۲۶ دلار و کمتر از متوسط درآمد کشور هند است از نظر اميد زندگي، کم بودن ميرائى شيرخواران و ديگر نشانگرهاى بهداشتى و اجتماعى از ديگر ايالت آن کشور پيش افتاده است زيرا کوشش‌هاى مربوط به بهداشت به‌طور همزمان با پيشرفت در ساير بخش‌ها مانند آموزش، رفاه اجتماعي، و اصلاحات ارضى تقويت شد. توأم بودن پيشرفت عمومى و بهداشت به روشنى ثابت شده و هنگامى که يکى از آنها آغاز شود نقطهٔ آغاز آن ديگرى است و بر عکس.

چون بهداشت بخش تلفيقى پيشرفت است همهٔ بخش‌هاى جامعه بر بهداشت اثر مى‌گذارند. و به‌عبارت ديگر از اين پس خدمات بهداشتى تنها به‌عنوان مجموعه‌اى از اقدامات منحصراً پزشکى در نظر گرفته نمى‌شوند بلکه زير نظامِ نظام کلى اقتصادى اجتماعى به‌شمار مى‌آيند.
در تجزيه و تحليل نهائى سلامت انسان و رفاه او هدف غائى توسعه است.

• توسعهٔ بهداشت

توسعهٔ بهداشت عبارت است از: فرآيند پيشرفت پيوستهٔ بهبود حالت سلامت جامعه و نتيجهٔ آن افزايش سطح رفاه جامعه و نشانهٔ آن نه تنها کاهش بار سنگين بلکه رسيدن به سلامت مثبت جسمى و روانى مرتبط با عملکرد اقتصادى و تلفيق اجتماعى رضايت‌بخش، مى‌باشد.

مفهوم توسعهٔ بهداشت از نظر تفاوت آن با تدارک خدمات پزشکى يک انديشهٔ سياسى جديد و بر پايهٔ اين اصل اساسى است که دولت‌ها مسؤول سلامت مردم خود هستند و مردم هم در عين حال بايد حق و وظيفه در مشارکت، توسعهٔ بهداشت خود – به‌صورت انفرادى يا گروهى – داشته باشند.

توسعهٔ بهداشت در توسعهٔ اقتصادى و اجتماعى سهم داشته و از آن ناشى مى‌شود. بنابراين بر توسعهٔ بهداشت در برنامه‌ها و سياست‌هاى سازمان ملل تأکيد بسيار مى‌شود. مثلاً بانک جهانى اعتبارات اجزاء بهداشتى برنامه‌هاى توسعهٔ اقتصادى را تأمين مى‌کند و ‌UNDP هم مانند بانک جهانى روزافزونى به توسعهٔ بهداشت دارد.

• مراقبت‌های بهداشتی جامعه

بهداشت متأثر از عوامل متعددى مانند؛ غذاى کافي، مسکن، بهسازى اساسي، شيوهٔ زندگى سالم، حفاظت در برابر خطرهاى زيست‌محيطى و بيمارى‌هاى واگير و مرزهاى بهداشت فراتر از محدودهٔ تنگ مراقبت‌هاى پزشکى گسترده است. و با اين ترتيب آشکار مى‌شود که مراقبت بهداشتي چيزى بيشتر از مراقبت پزشکي است.

مراقبت‌ بهداشتى دربرگيرندهٔ گروهى از: خدماتى که به افراد و جوامع به‌وسيلهٔ متخصصان يا کارکنان خدمات بهداشتى ارائه مى‌شود و مقصود از آن ارتقاء، حفظ، پايش و بازگرداندن سلامتى است.

اصطلاح مراقبت پزشکى مترادف مراقبت بهداشتى نيست، بلکه به‌طور عمده به آن دسته از خدمات شخصى اطلاق مى‌شود که به‌طور مستقيم به‌وسيلهٔ پزشکان ارائه يا در نتيجهٔ دستور پزشکان انجام مى‌يابد. دامنهٔ مراقبت‌هاى پزشکى از مراقبت در خانه تا بسترى کردن در بيمارستان گسترده است. مراقبت پزشکى زيرمجموعه‌اى از نظام خدمات بهداشتى است.

مراقبت‌هاى بهداشتى يک حق عمومى است و دولت مسؤول ارائهٔ اين خدمات به‌طور برابر براى همهٔ مردم مى‌باشد. اين حقوق تقريباً توسط همهٔ دولت‌هاى جهان به رسميت شناخته شده و در قوانين اساسى تصويب شدهٔ آنها گرامى داشته شده است.

• اجزاء اصلی مراقبت‌های بهداشتی اولیه

با آنکه خدمات ويژه‌اى که در جوامع و کشورهاى مختلف ارائه مى‌شود متفاوت است ولى بيانيهٔ آلماآتا هشت جزء اصلى مراقبت‌هاى بهداشتى اوليه را به‌شرح ذيل اعلام داشته است:

۱. آموزش بهداشت با توجه به دشوارى‌هاى بهداشتى موجود در جامعه و روش‌هاى پيشگيرى و مبارزه با آنها
۲. تغذيهٔ مناسب و ارتقاء وضع تأمين خوراک
۳. تأمين آب کافى و سالم و بهسازى‌هاى اساسي
۴. مراقبت مادر و کودک از جمله تنظيم خانواده
۵. ايمن‌سازى در برابر بيمارى‌هاى عفونى عمده
۶. پيشگيرى و مبارزه با بيمارى‌هاى بومي
۷. درمان مناسب براى بيمارى‌ها و صدمات شايع
۸. تدارک داروهاى اساسى.(به اين اصول هشت‌گانه‌ٔ نخستين؛ اصول ديگرى هم اضافه شده است؛ از اين قرار: تأمين نيروى انساني، بهداشت دهان و دندان، آمادگى جهت مقابله با بلاهاى طبيعي، و بهداشت رواني)

• نظام مراقبت بهداشتی

نظام مراقبت بهداشتى بر اجراء خدمات بهداشتى توجه دارد، و شامل بخش مديريت و درگير موضوع‌هاى سازمان‌دهى است. اين نظام در رابطه با چارچوب سياسى و اقتصادى اجتماعى کشور عمل مى‌کند. نظام مراقبت بهداشتى داراى چهار بخش اصلى است که از نظر منابع اعتبارى و تکنولوژى‌اى که به‌کار مى‌گيرند متفاوت هستند؛ به شرح ذيل:

۱. بخش عمومى

– مراقبت‌هاى بهداشتى اوليه در مراکز بهداشتى درمانى و خانه‌هاى بهداشت
– بيمارستان‌ها و مراکز بهداشت شهرستان و بيمارستان‌هاى تخصصى و آموزشي
– برنامه‌هاى بيمهٔ درمانى (کارمندان دولت و کارگران)
– ادارات ديگر (خدمات بهداشتى درمانى نيروى انتظامى و نظامي) بانک‌ها، آموزش و پرورش و …
– هلال‌احمر
– برنامه‌هاى بهداشتى ويژه (سازمان مبارزه با جذام، سرطان و …)

۲. بخش خصوصي

– بيمارستان‌هاى خصوصي، پلى‌کلينيک‌ها و مهدکودک‌ها
– مطب‌هاى پزشکان خصوصي

۳. نظام‌هاى پزشکى بومي

– شامل حکيم‌هاى سنتى و ماماهاى سنتي

۴. سازمان‌هاى بهداشتى خيريه

– انجمن حمايت از بيماران ديابتي
– انجمن حمايت از بيماران کليوى(براى آشنائى با نظام ارائهٔ خدمات بهداشتى در جامعهٔ ما بخش مربوط به اين موضوع از کتاب وضعيت سلامت مادران و کودکان در جمهورى اسلامى ايران تأليف آقاى دکتر حسين ملک افضلي، نشريهٔ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى ۱۳۷۱ پيوست مى‌شود.

• ارائهٔ مراقبت‌های بهداشتی

وظيفهٔ کنونى بسيارى از کشورها رساندن خدمات مراقبت بهداشتى کافى براى همهٔ مردم و به‌کارگيرى از آنها است. بيمارستان‌هاى بزرگ که تاکنون براى اجراء خدمات بهداشتى برگزيده شده‌اند از نظر آنکه تنها به‌ بخش کوچکى از مردم خدمت مى‌رسانند – و اينها هم تنها کسانى هستند که در شعاع محدودى از ساختمانى بيمارستان زندگى مى‌کنند – نارسا به‌شمار مى‌آيند. به‌خصوص که خدمات ارائه شده هم بيشتر ماهيت درمانى دارند. از اين‌رو به حق گفته شده است که اين‌گونه بيمارستان‌ها بيشتر بُرج عاج بيمارى به‌شمار مى‌روند تا مراکز انجام خدمات مراقبت جامع بهداشتى با افزايش هزينه‌هاى نگاه‌دارى اين‌گونه بيمارستان‌ها و نارسائى آنها در برآوردن مجموعهٔ نيازهاى بهداشتى جامعه کشورها در جست‌وجوى راه ديگرى براى ارائه خدمات بهداشتى برمى‌آيند، با اين ديدگاه که اين راه ديگر داراى هزينهٔ متناسب و دربرگيرندهٔ نيازهاى اساسى مردم روستائى باشد.

• نمونه‌اى براى انجام خدمات بهداشتى

براى اجراء خدمات بهداشتى الگوهاى چندى تهيه شده است. يکى از ساده‌ترين اين الگوها برابر شکل الگوى نظام مراقبت‌هاى بهداشتى مى‌باشد.

در عمل اين الگو بسيار پيچيده‌تر و گسترده‌تر است. داده‌ها (Input) عبارتند از: وضعيت سلامتى يا دشوارى‌هاى بهداشتى جامعه، و نمايندهٔ نيازها و تقاضاهاى بهداشتى جامعه هستند چون هميشه منابع براى برآوردن بسيارى از نيازهاى بهداشتى ناکافى هستند بايد اولويت‌ها تعيين شوند.

اين کار مستلزم برنامه‌ريزى مناسب به‌منظور جلوگيرى از به‌هرز رفتن منابع است. چگونگى برنامه‌ريزى‌ بهداشتى در بخش ديگرى بيان شده است. خدمات مراقبت بهداشتى براى برآوردن نيازهاى بهداشتى جامعه از طريق به‌کارگيرى دانش و منابع در دسترس طرح‌ريزى شده‌اند. بايد خدمات ارائه شده جامع و جامعه‌نگر باشد، و منابع متناسب با نيازهاى جامعه توزيع شوند.

نظام مراقبت بهداشتى بر اجراء خدمات بهداشتى توجه دارد، به‌عبارت ديگر شامل بخش‌ مديريت و درگير با مطالب مربوط به سازمان‌دهى خدمات است.

پيامد نهائيِ ستاده (Output) و عبارت است از دگرگونى در وضعيت سلامت يا ارتقاء بهداشت جامعه. ستاده به‌صورت جلوگيرى از مرگ، نجات زندگى افراد، جلوگيرى از بيماري، درمان موارد، افزايش طول عمر و … بيان مى‌شود.

• منابع بهداشتی

منابع براى برآورده ساختن بسيارى از دشوارى‌هاى بهداشتى جامعه مورد نياز هستند. هيچ کشوري، اگر چه ثروتمند، براى برآورده ساختن همهٔ نيازهاى همهٔ مراقبت‌هاى بهداشتى منابع کافى ندارد. از اين‌رو لازم است منابع موجود سنجيده و به‌نحو مناسب تخصيص يابند و به‌کارگيرى مؤثر از منابع به‌عمل آيد، تا بتوان خدمات مراقبت بهداشتى کارساز فراهم آورد.

– پول و مواد
– زمان
– نیروی انسانی بهداشتی
– نيروى انسانى بهداشتى
– اصطلاح نيروى انسانى بهداشتي هم در برگيرندهٔ کارمندان تخصصى و هم کارکنان کمکى مورد نياز براى ارائهٔ مراقبت‌هاى بهداشتى است.

بنابر تعريف WHO کارکنان کمکى عبارتند از: کارکنان فنى در يک زمينهٔ خاص با آموزش تخصصى ناکامل. نيازهاى هر کشور به نيروى انسانى بهداشت بر پايهٔ نيازها و تقاضاهاى بهداشتى جمعيت، و بازده مورد نظر، تعيين مى‌شود. نيازهاى بهداشتى جامعه هم به نوبهٔ خود بر پايهٔ وضعيت سلامت و دشوارى‌هاى بهداشتى و انتظار مردم قرار دارد.

برنامه‌ريزى دربارهٔ نيروى انسانى بهداشتى يک جنبهٔ مهم از برنامه‌ريزى بهداشتى براى جامعه است. و بر پايهٔ يک عده نسبت‌هائى مانند: نسبت پزشک به جمعيت، پرستار به جمعيت، تخت بيمارستانى به جمعيت و … قرار دارد.با آنکه متوسط‌هاى ارائه شده در کشورى مانند هندوستان مطلوب به‌نظر مى‌آيد ولى در داخل هر کشور تغييرات بسيار دارد.

توزيع نيروى انسانى بهداشتى در مناطق شهرى و روستائى هم نامناسب است و در مناطق شهرى گاهى تا هشتاد درصد پزشکان تمرکز يافته‌اند در حالى‌که بيش از ۲۰ درصد جمعيت را شامل نمى‌باشند. اين بدى توزيع پزشکان را به نبودِ وسايل آسايش در مناطق روستائي، فقدان رضايتِ شغلي، نبود تجربهٔ زندگى در روستا و ناتوانى در سازگارى با زندگى روستائى و دور ماندن از تخصص منسوب مى‌کنند.

به‌تدريج که برنامه‌ها و طرح‌هاى تازه و فلسفه‌هاى نوين بهداشتى در نظام مراقبت‌ بهداشتى وارد مى‌شود نياز به نيروى انسانى هم از نظر کيفى و هم از نظر کمّى دگرگون مى‌شود. مثلاً در سال‌هاى اخير استراتژى‌هاى کارکنان تک‌پيشه به راهبرد به‌کارگيرى کارکنان چندپيشه تغيير يافته، و سپس هدف بهداشت براى همه به‌ميان آمده است.

از اين گذشته برنامه‌هاى کشورى مبارزه با بيمارى‌هائى مانند سل يا ريشه‌کنى فلج ‌اطفال، يا مبارزه با جذام و … به کارکنانى آموزش ديده و کاردان احتياج دارد. با اين ترتيب در دههٔ گذشته رده‌هاى تازه‌اى از نيروى انسانى بهداشتى به‌وجود آمد. که عبارتند از: کارمندان چندپيشه، (بهورز)، کاردان، بهداشت‌کاران و …

•  پول و مواد

پول يکى از منابع مهم براى فراهم‌آوردن خدمات بهداشتى است. کمبود پول بر همهٔ بخش‌هاى نظام اجراء بهداشت آسيب مى‌رساند. در کشورهاى پيشرفته هزينه‌هاى دولت براى بهداشت بين شش تا دوازده درصد از توليد ناخالص ملى است. در کشورهاى رو به پيشرفت اين رقم کمتر از يک درصد توليد ناخالص ملى است و به‌ندرت از دو درصد بيشتر مى‌شود. و اين موضوع به معناى آن است که در کشورهاى رو به پيشرفت در هر سال براى بهداشت هر نفر تنها چند دلار اختصاص مى‌يابد در حالى‌که در کشورهاى پيشرفته چند صد دلار است. آنچه موضوع را وخيم‌تر مى‌کند آن است که بخش عمده‌اى از اين هزينه‌ها در کشورهاى رو به پيشرفت صرف خدماتى مى‌شود که تنها بخش کوچکى از جمعيت از آن بهره‌مند مى‌شوند.

براى رسيدن به هدف بهداشت براى همه سازمان بهداشت جهانى هزينه کردن پنج درصد از درآمد ناخالص ملى هر کشور را براى مراقبت‌هاى بهداشتى تعيين کرده است.

چون پول و لوازم همراه منابع کمياب هستند بايد با کارسازترين وجهى به‌کار گرفته شوند و کسب بيشترين بازده از نتايج با کمترين سرمايه‌گذارى در نظر گرفته شود. چون مرگ ناشى از بيمارى‌هاى قابل پيشگيرى (مانند سياه‌سرفه، سل، سرخک، کزاز، ديفتري، سوءتغذيه) در کشورهاى رو به پيشرفت بيشتر روى مى‌دهد بنابر اين بر سرمايه‌گذارى براى جلوگيرى از اين بيمارى‌ها بايد بيش از صرف هزينه براى ازدياد مراکز پزشکى تجملى و ديگر مراکزى که بخش بزرگى از بودجهٔ بهداشت کشور را جذب مى‌کنند، تأکيد شود.

اينک براى تخصيص منابع مربوط به بهداشت جامعه فنون مديريت مانند تجزيه و تحليل هزينه کارآئى و هزينه – فايده به‌کار گرفته مى‌شود.

• زمان

اين گفته معروف است که: وقت طلا است. وقت يک بُعد مهم در خدمات بهداشتى است. تأخير اجرائى در تصويب طرح‌هاى بهداشتى به معناى از دست رفتن فرصت است. استفادهٔ مناسب از ساعات کار انسان هم يک عامل زمانى مهم است. مثلاً، در يک بررسى توسط WHO نشان داده شده که يک بهورز ماما (اين عنوان شغلى به جاى Auxiliary Nurse Midwifse برگزيده شده است) چهل و پنج درصد از وقت خود را صرف دادن مراقبت پزشکي، چهل درصد صرف پياده‌روى و پنج درصد را صرف کارهاى ادارى مى‌کند و تنها ده درصد از وقت او براى عمل به وظايفى که براى آن آموزش ديده صرف مى‌شود.

نتايج اين‌گونه بررسى‌ها را مى‌توان به کارکنان ديگر رده‌هاى بهداشتى هم گسترش داد تا به‌کارگيرى از منابع زمانى ارتقاء يابد.

خلاصه آنکه براى برآورده‌ ساختن بسيارى از نيازهاى بهداشتى جامعه منابعى لازم است، اما اين منابع در همهٔ کشورهاى فقير به‌طور نوميد‌کننده‌اى کم هستند. آنچه مهم است به‌کارگيرى راهبردهاى مناسب براى به‌دست آوردن بيشترين بازده از منابع محدود است.

• سطوح مراقبت‌های بهداشتی جامعه

خدمات مراقبت بهداشتى به‌طور معمول در سه سطح انجام مى‌شود:

سطح اول مراقبت بهداشتى

سطح اول مراقبت، سطح تماس نظام بهداشتى کشور و افراد، خانواده‌ها و جامعه است و در اين سطح مراقبت اوليهٔ بهداشتى (يعنى مراقبت‌هاى بهداشتى ضروري) فراهم مى‌آيد. اين سطح مراقبت نزديک‌ترين سطح با مردم و جائى است که مى‌توان با بيشتر دشوارى‌هاى بهداشتى مردم روبه‌رو شده و آنها را حل کرد. در اين سطح است که بايد مراقبت‌هاى بهداشتي، در رابطه با وسعت نيازها و محدوديت منابع، از همه کارسازتر باشد.

خدمات بهداشتى اوليه به‌وسيلهٔ مجموعه‌اى از خانه‌هاى بهداشت و مراکز بهداشتى درمانى و توسط کارکنان بهداشتى چندپيشه، بهورزان، و ماماهاى روستائى آموزش ديده فراهم شود. گروه بهداشت روستا خلاء فرهنگى و ارتباطى بين روستائيان و بخش سازمان‌يافتهٔ بهداشت را پر مى‌کند. با تصويب و پذيرش بهداشت براى همه تا سال ۲۰۰۰ نظام مراقبت‌هاى بهداشتى اوليه هم براى اجراء خدمات مؤثرتر مراقبت‌هاى بهداشتى اوليه دوباره سازمان‌دهى و تقويت شده است.

• سطح دوم مراقبت‌ بهداشتى

سطح بالاتر مراقبت سطح دوم (يا مياني) مراقبت‌هاى بهداشتى است. در اين سطح با مشکلات پيچيده‌تر مقابله مى‌شود. اين خدمات به‌طور معمول در مرکز بهداشت شهرستان و بيمارستان‌هاى شهرها انجام مى‌شود. مراکز نامبرده به‌عنوان نخستين سطح ارجاع هم به‌کار مى‌روند.

• سطح سوم مراقبت بهداشتى

سطح سوم مراقبت بسيار تخصصى‌تر از سطح دوم و مستلزم تسهيلات و مراکز ويژه و اشتغال کارکنان کاملاً تخصصى در آن است. اين سطح مراقبت در مراکز منطقه‌اى يا مرکز کشور و ديگر مؤسسات درجهٔ يک بهداشتى درمانى فراهم مى‌شود.

يک عمل اساسى و ضرورى نظام مراقبت بهداشتى فراهم آوردن سيستم ارجاع خوب است. بايد براى کسانى که ارجاع مى‌شوند يک نظام دوجانبهٔ تبادل اطلاعات موجود بوده و توجه شود که بيمار به محلى که از آنجا ارجاع شده بازگشت داده شود تا در آنجا پيگيرى و مراقبت شود. اين کار استمرار مراقبت را تضمين و اطمينان مراجعه‌کننده به نظام را جلب مى‌کند.

در بسيارى از کشورهاى رو به پيشرفت اين جنبهٔ نظام بهداشتى هم‌چنان ناتوان مانده است.مأخذ وضعيت سلامت مادران و کودکان در جمهورى اسلامى ايران نشريهٔ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي، بهمن ۱۳۷۰.

تلگرام

مطلب پیشنهادی

علايم بیماری هاری

علايم اوليه‌ی هاری میتواند شامل احساس خارش در ناحيه‌ي آلوده شده و تب باشند. علايم …

فرد مبتلا به هاری محکوم به مرگ است

هاری يكی از بيماري‌های مشترك بين انسان و حيوان است که انسان غالباً از طريق …