/img/checkmark.gif)
ایران : کابوس باردارى ناخواسته
گزارشى از سقط هاى قانونى و غیر قانونى
کابوس باردارى ناخواسته
سقط یا abortion دفع نسوج حاملگى قبل از هفته بیستم حاملگى است که حدوداً در ۱۰ درصد باردارى ها مشاهده مى شود. سقط به دو صورت خود به خودى (spontaneous Abortion) و القایى (Induced Abortion) وجود دارد. علت اصلى سقط مشخص نیست. اما برخى عوامل به عنوان عوامل مساعد کننده آن مطرح هستند. نظیر: سن بالاى پدر و مادر، حاملگى طى مدت سه ماه یا کمتر پس از تولد یک نوزاد، سابقه سقط و مرده زایى در حاملگى هاى قبلى. علاوه بر این دو عامل اصلى مادرى یا جنینى و گاهى هر دو موجب سقط مى شوند. تا بدان جا که علل مادرى سقط متنوع بوده و مى توان موارد زیر را نام برد. ناهنجارى ها و اختلالات رحمى (رحم سپتوم دار، دهانه رحم نارسا و…)، کم کارى تیروئید مادر، کمبود پروژسترون، اعتیاد مادر به مواردى نظیر الکل و سیگار، عفونت ها، مواجه با تشعشع هنگام باردارى، مصرف برخى داروها (قرص هاى جلوگیرى و…) ضربه هاى مستقیم یا غیرمستقیم به رحم باردار و… در رابطه با علل جنینى سقط ناهنجارى هاى کروموزومى (سندرم داوون، سندرم ترنر و…) مطرح هستند که در واقع شامل کروموزوم هایى مى شود که از لحاظ شکل و ساختمان و یا تعداد مشکل دارند. تأثیر این عامل تا به آن حد است که آمارها در ۵۰ تا ۶۰ درصد سقط هاى زودهنگام (سقط هاى طى سه ماهه اول باردارى) حضور این را عامل مؤثر دانسته اند.
انواع سقط
سقط خود به خودى سقطى است که در آن بقایاى حاملگى خارج مى شوند. در این رابطه بنابر گفته هاى دکتر عبدالرسول اکبریان متخصص زنان، زایمان و نازایى و عضو هیأت علمى دانشگاه علوم پزشکى ایران و رئیس بخش زنان بیمارستان رسول اکرم سقط هاى خود به خودى در شکل هاى مختلف تهدید به سقط، سقط ناکامل، سقط غیرقابل اجتناب، سقط فراموش شده و سقط راجعه وجود دارند. سقط هایى که علایم بالینى متفاوتى داشته و درمان هاى خاص خود را مى طلبند.
تهدید به سقط
تهدید به سقط از پدیده هاى شایعى است که زنان زیادى آن را تجربه مى کنند. این نوع سقط خود را عموماً با علایمى چون خونریزى خفیف تا خونریزى شدید، درد یا عدم درد شکمى، حساسیت رحمى، عدم دفع محصولات حاملگى بروزمى دهد. (البته در چنین سقطى خونریزى عموماً کم است و ممکن است ماهها ادامه پیدا کند). بنابر اظهارات دکتر اکبریان در اکثر زنانى که علایم تهدید به سقط در آنها دیده مى شود نهایتاً سقط به وقوع مى پیوندد و در آنهایى که حاملگى ادامه پیدا مى کند برخى عوارض باردارى نظیر زایمان زودرس، تولد نوزاد کم وزن، مرگ و میرهاى حول و حوش تولد افزایش پیدا مى کند.
(البته در تمامى این موارد ناهنجارى هاى نوزاد افزایش پیدا نمى کند) در این موارد توصیه مى شود زن باردار با محدود کردن فعالیت و استراحت تحت نظر پزشک باشد.
سقط ناکامل: سقط هاى ناکامل شامل سقط هایى هستند که بخشى از محصولات حاملگى هنگام سقط داخل رحم باقى مى مانند و معمولاً با علایمى چون خونریزى، دردهاى شکمى و رحمى، حساسیت شکمى و رحمى خود را بروز مى دهند. در همین رابطه گفتنى است عموماً سقط هایى که قبل از هفته دهم باردارى اتفاق مى افتند به صورت کامل هستند (یعنى جنین و جفت با هم دفع مى شوند). اما در سقط هایى که پس از این زمان بوقوع مى پیوندند جفت و جنین جداگانه دفع مى شوند که در این شرایط ممکن است بقایایى از جفت داخل رحم باقى مانده و خونریزى هاى شدید را ایجاد کرده و منجر به کم خونى شدید مادر شوند. بنابراین درمان به موقع آنها یک ضرورت است که در رابطه با درمان سقط هاى ناکامل بنابر اظهارات دکتر مریم پورضا متخصص زنان و زایمان، فوق تخصص نازایى، استاد دانشگاه تهران، چنانچه طى معاینات بالینى و سونوگرافى مسجل شود که با سقط ناکامل روبرو هستیم بیمار سریعاً بسترى مى شود تا طى اعمال جراحى یا طبى مناسب بقایاى حاملگى به طور کامل دفع شوند که در این رابطه چنانچه بیمار بقایاى حاملگى را در منزل و یا در مکانى غیر از بیمارستان دفع کند ترجیحاً باید نسوج حاملگى را جمع آورى و به پزشک متخصص ارائه دهد. تا اعمال تشخیصى جهت علت سقط روى این بقایا انجام گیرد.
سقط غیرقابل اجتناب: در این نوع سقط علایم واضحى به نفع خروج قطعى محصولات حاملگى وجود دارد. نظیر آب ریزش واضح که حکایت از پارگى کیسه آمنیون دارد، خونریزى هاى شدید و یا دفع نسبى بقایاى حاملگى مشاهده مى شود. بنابر اظهارات دکتر پوررضا چنانچه آب ریزش و یا خونریزى قطع شده و تحت سونوگرافى خروج بقایاى حاملگى وجود نداشته باشد و مادر علایمى به نفع عفونت نداشته باشد (نظیر تب) حاملگى تداوم پیدا مى کند ولى در غیر این صورت سقط اتفاق مى افتد. اما در هر صورت رجوع به پزشک جهت اقدامات درمانى و تشخیصى ضرورى است.
سقط فراموش شده: در سقط فراموش شده با پسرفت علایم حاملگى روبه رو هستیم. اندازه رحم بزرگتر نشده بلکه ممکن است کوچکتر شود.
در این راستا ممکن است محصولات حاملگى به مدت چند هفته در رحم باقى بمانند و یا خود به خود دفع شوند که در غیر این صورت جهت تخلیه نیاز به اقدامات جراحى است.
هرگاه سه یا بیشتر از سه سقط خود به خودى اتفاق بیفتد سقط تکرارى نامیده مى شود. در این حالت با هر سقط شانس سقط در حاملگى بعدى افزایش پیدا مى کند. برخى عوامل مانند سن بالاى ۳۵ سال مادر، وجود مشکلات نابارورى در زوجین مستعدکننده این سقط است. در همین رابطه دکتر پوررضا برخى عوامل فراهم کننده این سقط را چنین تشریح مى کند: «بیمارى هاى ایمونولوژیک (نظیر لوپوس آنتى کواگولانت)، برخى عفونت ها، مشکلات غدد درون ریز، عوامل ژنتیک، مشکلات آناتومیکى مى توانند سقط تکرارى را به همراه داشته باشند. اما باید گفت این عوامل در ماههاى مختلف منجر به سقط مى شوند به طورى که برخى از این عوامل بیشتر سقط هاى سه ماهه اول و برخى دیگر منجر به سقط هایى در سه ماهه دوم مى شوند به عنوان مثال عوامل ایمونولوژیک بیشتر سقط هاى سه ماهه اول را ایجاد کرده اما عوامل آناتومیکى بیشتر سقط هاى سه ماهه دوم را منجر مى شوند. به هر حال آنچه مهم است در سقط هاى تکرارى بررسى هاى کلى توسط پزشک متخصص جهت تشخیص ضرورت دارد.
سقط هاى القایى یا (induced abortion) از جمله سقط هایى هستند که در آن ختم حاملگى به صورت طبى یا جراحى (قبل از اینکه جنین قابلیت حیات را پیدا کند) صورت مى گیرد.این نوع سقط به دو صورت تراپوتیک والکتیو قابل انجام است.
سقط تراپوتیک: سقط تراپوتیک در دو حالت قابل انجام است، نخست ختم حاملگى به منظور حفظ سلامتى مادر قبل از اینکه جنین قابلیت حیات داشته باشد و دیگر ختم حاملگى به صورت قانونى در صورتى که حاملگى منجر به تولد نوزادى با ناهنجارى هاى عمده شود.
سقط هاى الکتیو: سقط هاى انتخابى شامل سقط هایى هستند که بنا بر درخواست و تقاضاى زن بدون وجود داشتن مشکل عمده اى در مادر و جنین صورت مى گیرد. در واقع سقط هایى که به ظاهر ساده اما داراى عوارض جسمى و روانى گسترده اى هستندکم نیستند خانواده هایى که به نوعى در آن درگیر هستند. به دلیل اهمیت این موضوع در این گزارش سعى شده پیرامون عوارض مختلف جسمانى، روانى و اجتماعى این نوع سقط و همچنین مسائل حقوقى این قضیه پرداخته شود.
عموماً دو گروه از زنان اقدام به سقط هاى انتخابى (غیرقانونى) مى کنند یک دسته مربوط به زنانى که حاملگى شان خارج از عرف جامعه است و دسته دوم زنانى که ازدواج رسمى کرده اند اما از نظر اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى هنوز شرایط بچه دار شدن را ندارند و یا اینکه به دلیل شکست برنامه هاى تنظیم خانواده مجدداً دچار فرزند شده اند در حالى که به تعداد کافى بچه دارند.در همین راستا بنا بر اظهارات دکتر مریم پوررضا متخصص زنان و زایمان و فوق تخصص نازایى، سقط هاى الکتیو سقط هایى است که قانونى نبوده در نتیجه افراد از راههایى به جز از راههاى معمول و مجاز جامعه به این امر مبادرت مى ورزند؛ سقط هایى که جزء اقدامات حادثه انگیز محسوب شده و عوارض جسمى مختلفى را براى زن به دنبال داشته و حتى ممکن است منجر به مرگ مادر شوند. وى مى گوید: «هنگامى که زنان از طریق غیرقانونى درصدد ختم حاملگى بر مى آیند ناگزیر به افراد سودجویى مراجعه مى کنند که با گرفتن هزینه اى سقط عمدى را در مکان هایى غیربهداشتى انجام مى دهند مکان هایى که عمدتاً مطب هاى غیربهداشتى، زیرزمین و یا بیمارستان هاى بدون امکانات کافى است که نهایتاً این عمل مى تواند عوارض جسمى متعددى را براى مادر به دنبال داشته باشد». این متخصص زنان درادامه به برخى از عوارض جسمى حاصل از این عمل اشاره کرد و گفت: «سقط هاى انتخابى ممکن است در بعضى عارضه اى به دنبال نداشته باشد اما در عده اى دیگر عوارض حاد و مرگ آورى را به جا بگذارد. عوارضى چون : عفونت، سوراخ شدن رحم، سوراخ شدن روده، آمبولى، کورتاژهاى ناقص و به دنبال آن خونریزى هاى شدید و یا حتى احتباس جفتى و… که البته از بارزترین عارضه این عمل عفونت است چرا که عموماً در مکان و شرایط غیربهداشتى انجام مى شود».
وى مى گوید : «چندى پیش زنى چهل ساله هنگامى که براى ششمین دفعه حامله مى شود نزد فردى سودجو اقدام به سقط مى کند. چند ساعت پس از این عمل دچار مشکل شده و در بیمارستانى نزدیک منزل خود بسترى مى شود. در بیمارستان بررسى ها مشخص مى کند که این خانم دچار سوراخ شدگى رحم و روده شده است در نتیجه رحم اش خارج شده و بخشهایى از روده وى که دچار پارگى شده بود قطع مى شود و در ادامه درمان هاى دیگرى که نیاز بود روى وى انجام مى گیرد».
این نمونه توانست از مرگ نجات پیدا کند اما وجود دارند مواردى که حتى جان خود را در این راه از دست مى دهند.
متأسفانه امروز در کشور ما آمارى از این قبیل سقطها در دسترس نیست. چرا که اصولاً هنگامى مواجهه با این افراد صورت مى گیرد که آنها دچار عارضه اى شده اند. در همین راستا دکتر شهلا کاظمى پور جامعه شناس مدیر گروه مطالعات زنان دانشگاه تهران معتقد است که در موارد زیادى شاید ۸۰ درصد باردارى هاى ناخواسته ادامه پیدا مى کند و اکثریت افراد جامعه حاصل یک باردارى ناخواسته هستند به عنوان مثال در زوجینى که تازه تشکیل زندگى داده اند هنگامى که بدون برنامه ریزى بچه دار مى شوند در بسیارى از موارد باردارى ادامه پیدا مى کند و یا برخى افراد هزینه کافى براى دفع جنین (سقط) ندارند . در همین رابطه وى معتقد است امروزه بیشتر در خانواده هایى شاهد سقط هستیم که از یک آگاهى برخوردار هستند و یا از لحاظ اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى آمدن یک بچه را ناخواسته مى پندارند که این موضوع در رابطه با حاملگى هاى نامشروع با شدت بیشترى صدق مى کند.
بنا بر اظهارات این دکتر جامعه شناس امروزه دلیل عمده اى که منجر به سقط هاى غیرقانونى مى شود شکست برنامه هاى تنظیم خانواده است. چرا که به اعتقاد وى مردم ما به درجه اى از رشد فکرى رسیده اند که فرزند ناخواسته را درک کنند اما روش برنامه ریزى تنظیم خانواده را نمى دانند.
در ادامه وى به نقش شوهران اشاره مى کند و مى گوید: «در این قضیه شاید ۱۰ درصد شوهران با همسران همراه هستند. اکثریت آنها درکى از مشکلات زن ندارند و حتى در مواقعى تحت فشارهاى شوهر، زن ناگزیر مى شود سقط انجام دهد».
دکتر رضا رستمى روان پزشک عضو هیأت علمى دانشگاه تهران مى گوید: «در مشاوره ها در اکثریت مواقع شاهد هستیم که زنان تمایلى به ادامه باردارى ندارند چرا که فشارهاى اصلى و زحمتهاى عمده این قضیه برعهده زن است.
مسأله اى که خالى از اشکال نیست و بار روانى زیادى به همراه دارد بویژه در فرهنگ ما که فرزند نعمت الهى شمرده مى شود و سقط عمدى ناشکرى کردن در مقابل نعمت خدا است. در نتیجه استرس شدید و مداومى در خانواده ها بویژه در زنان ایجاد مى کند؛ استرسى که یکى از دلایل شدت آن انجام این عمل در مکان هایى چون زیرزمین، بیمارستان هاى بدون امکانات و مکان هاى مخروبه است. عمل بزرگى که مى تواند با خونریزى و مرگ و میر همراه باشد که این عوارض استرس حادى را تولید مى کند که به مدت حداقل یک ماه دوام دارد و چنانچه شخص زمینه استرس داشته باشد این قضیه به کابوس مادام العمر وحشتناکى تبدیل مى شود که در این حالت ما با اصطلاحى به نام استرس پس از سانحه روبه رو هستیم. حالتى که شخص احساس مى کند تا مرز مرگ رفته و سپس برگشته است، که در نهایت مى تواند زندگى طبیعى وى را تحت تأثیر قرار دهد.
علاوه بر این با عوارضى چون احساس گناه و افسردگى مواجه هستیم. افسردگى که حداقل شش ماه فرد را درگیر مى کند و همراه با دیگر عوارض این ضایعه نهایتاً روابط فرد را با سایر افراد خانواده و جامعه تحت تأثیر قرار مى دهند».
اقدام به سقط تحت تأثیر شوهر:
گفته مى شود چنانچه شوهرى خواهان سقط جنین باشد و زن آمادگى این مسأله را نداشته باشد صدمات روحى حاصل از این قضیه بیشتر از زمانى است که زن خود رضایت به این امر داشته باشد. درتوضیح این مسأله بنا بر اظهارات روان پزشک هنگامى که زن به دلخواه خود وارد اتاق عمل شود تا حدودى سعى مى کند مکانیسم هاى دفاعى بدن خود را درجهت توجیه این شرایط به کار ببرد ولى در غیر این صورت عواقب بدنى در وى به وقوع خواهد پیوست.به طور کلى در تمامى این موارد حضور خانواده از جمله مادر، خواهر بویژه شوهر بسیار مؤثر است و باعث مى شود که این ضایعه با عوارض کمترى روى دهد. و این در حالى است که مطرح کردن برخى جملات از طرف شوهر نظیر: «مشکل خودت است، خودت باید تصمیم بگیرى، خودت مشکل ات را حل کن» مى تواند این معضل را از بعد روانى حادتر کند. در رابطه با درمان روانى افرادى که تحت شرایطى مرتکب سقطهاى غیرقانونى مى شوند توصیه مى شود این افراد تحت خدمات مشاوره اى، روان شناسى و روان پزشکى قرار گیرند.
قوانین سقط در ایران:
در هر صورت ما با یک حقیقت روبرو هستیم و آن اینکه در هر شرایطى سقطهاى غیرقانونى در تمام جوامع وجود دارند. اسدى معاون دادگاه خانواده یک در مورد اینکه چرا سقط جنین به طور کلى مجاز نیست؟ مى گوید: قاعده حرمت دم در حقوق اسلام مورد پذیرش قرار گرفته است و بالاترین ارزش همانا جان انسانهاست که باید مورد حمایت قانون قرار گیرد. زن و مردى که عامل ایجاد طفلى هستند نباید بتوانند آزادانه نسبت به سلب حیات از طفل اقدام کنند. سپردن سرنوشت حیات جنین بدون هیچ قید و شرطى به مادر یا پدر خلاف قاعده حرمت خون و جان است. وى در خصوص اینکه در چه شرایطى افراد در ایران مى توانند اقدام به سقط جنین کنند؟ اظهار مى کند: قبل از انقلاب اسلامى ماده۱۷ نظام نامه پزشکى شرایط سقط جنین که با مجوز قانون صورت مى گیرد را روشن کرده بود و سقط جنین که به صورت غیرمجاز صورت مى گرفت داراى مجازات حبس بود که این مجازات در قانون مجازات عمومى مصوب۱۳۰۴ براى مباشر جرم (اعم از مادر یا پزشک وماما) و همچنین براى معاون جرم (کسى که مادر را راهنمایى به سقط جنین مى کرد یا وسایل سقط را در اختیار او قرار مى داد) در نظر گرفته شده بود. پس از انقلاب اسلامى شوراى نگهبان ماده۱۷ نظام نامه پزشکى را خلاف شرع اعلام کرد و تنها وقتى سقط جنین مجاز شناخته شده که قبل از حلول روح در جنین باشد و در صورت باردارى خطر مرگ براى مادر وجود داشته باشد. بر این اساس قانون تعزیرات مصوب۱۳۶۲ در سه ماده به جرم انگارى سقط جنین پرداخت. جالب توجه اینکه مجازات مباشر در سقط جنین وقتى روح در جنین دمیده شد قصاص تعیین شده بود یعنى حیات جنین که حیاتى وابسته به غیرمستقل است مانند حیات یک انسان متولد شده که حیاتى مستقل و غیروابسته است مساوى و محترم شده بود. در حالى که در قصاص مماثله و تساوى شرط است در حال حاضر قانون مجازات اسلامى مصوب۱۳۷۵ در مواد ،۶۲۲ ۶۲۳ ، ۶۲۴ به سقط جنین عمدى و مجازات مباشر و معاون آن اختصاص دارد. مطابق ماده۶۲۲ که موضوع سقط جنین همراه با اذیت و آزار است هر کس عالماً و عامداً به واسطه ضرب یا اذیت وآزار زن حامله، موجب سقط جنین وى شود علاوه بر اینکه باید دیه ضرب و جراحت وارده به زن حامله را بپردازد یا نسبت به آن قصاص شود از بابت سقط جنین به حبس از یک تا سه سال محکوم مى شود. ماده۶۲۳ مربوط به مجازات افراد غیرمتخصص است که وسیله سقط را در اختیار زن حامله قرار مى دهند که مجازات شش ماه تا یک سال حبس براى وى در نظر گرفته شده است ماده۶۲۴ قانون مجازات اسلامى مربوط به مجازات افراد متخصص مثل طبیب، ماما یا دارو فروش است که مباشرت به اسقاط جنین مى کنند یا وسایل سقط جنین را در اختیار زن حامله قرار مى دهند. مجازات این افراد به لحاظ اینکه در حرفه مقدس پزشکى و… فعالیت دارند و مسؤولیت اخلاقى بیشترى نسبت به حفظ قانون دارند بیشتر در نظر گرفته شده است. (حبس از دوتا پنج سال) نکته قابل توجه این است که مقنن در ماده۶۲۳ به افراد غیرمتخصص این فرصت را داده که با اثبات این امر که سقط جنین براى حفظ حیات مادر ضرورى بوده است از مجازات معاف شوند اما در ماده۶۲۴ چنین دفاعى را براى افراد متخصص قرار نداده است که این تفکیک جاى سؤال دارد. چگونه یک فرد غیرمتخصص مى تواند ضرورت سقط را تشخیص دهد اما فرد متخصص چنین حقى ندارد.
در تمام موارد فوق مباشر جرم محکوم به پرداخت دیه جنین به اولیاى دم طبق ماده۴۸۷ قانون مجازات اسلامى مى باشد. دیه جنین قبل از حلول روح به حسب مرحله اى که در آن به سرمى برد از بیست دینار تا صددینار است که با توجه به نرخ دیه در سال جارى پنج میلیون ریال تا بیست و پنج میلیون ریال است و دیه جنینى که روح در آن دمیده باشد دیه فرد کامل است که براساس جنسیت جنین پرداخته مى شود.
اسدى در مورد اینکه مجازات مادر براى سقط جنین چیست مى گوید: چنانچه مادر مباشر جرم سقط جنین باشد مشمول هیچ یک از مواد،۶۲۲ ۶۲۳ ۶۲۴، قانون مجازات اسلامى نمى تواند قرار بگیرد چون نحوه نگارش این مواد به گونه اى است که مادر را شامل نمى شود و با توجه به اصل قانونى بودن جرایم و مجازاتها و اصل تفسیر مضیق (تنگنا) قوانین جزایى مى توان گفت براى مادر ساقط کننده جنین مجازات تعزیرى در نظر گرفته نشده است اما پرداخت دیه در ماده۴۸۷ قانون مجازات اسلامى به ولى دم جنین (پدر) باید توسط مادر صورت بگیرد. همچنین مطابق ماده۴۸۹ اگر زنى جنین خود را سقط کند دیه آن را در هر مرحله اى که باشد باید بپردازد و خود از آن دیه سهمى نمى برد. همچنین زنى که از مباشر جرم سقط جنین تمکین مى نماید و از وى مى خواهد که جنین او را سقط کند به عنوان تسهیل کننده جرم سقط جنین (معاون جرم) محسوب گردد اما همچنان که ذکر شد مشمول مجازاتهاى تعزیرى مندرج در مواد۶۲۲ الى ۶۲۴ قرار نمى گیرد. در خصوص مجازات پدر جنین چنانچه وى صرفاً رضایت به سقط جنین داده باشد نظر به اینکه مباشرتى در عمل سقط نداشته و داشتن رضایت هم از مصادیق معاونت در جرم نمى باشد مجازاتى براى او نیست اما اگر یکى از اعمال معاونت را انجام داده باشد مثلاً زن را تحریک یا تهدید به انجام سقط کرده باشد یا وسایل سقط جنین را براى او فراهم کند مشمول مجازات مندرج در ماده۶۲۳ خواهد شد. لازم به ذکر است که در سال۸۳ آیین نامه اى در خصوص سقط جنین تدوین شدکه به احصاء موارد و بیماریهایى که با وجود این بیماریها سقط جنین قانونى محسوب مى شود پرداخته شد بنابراین در حال حاضر موارد و جهاتى که اجازه سقط جنین به طور قانونى داده مى شود توسعه یافته است. به نظر این جانب با عنایت به اینکه آمار سیاه جرم سقط جنین (سقط جنین هایى که کشف نشده و در فرآیند کیفرى وارد نمى شوند) تقریباً صددرصد است یعنى اکثریت قریب به اتفاق سقط جنین هاى صورت گرفته به طور غیرقانونى، کشف نمى شوند و مورد تعقیب قرار نمى گیرند و با توجه به اینکه سقطهاى جنین غیرقانونى در شرایط بهداشتى بسیار بد و خطرناک صورت مى گیرند بهتر است به این مقوله و اصلاح قوانین و مقررات مربوط بیشتر توجه شود.
انواع سقط
سقط خود به خودى سقطى است که در آن بقایاى حاملگى خارج مى شوند. در این رابطه بنابر گفته هاى دکتر عبدالرسول اکبریان متخصص زنان، زایمان و نازایى و عضو هیأت علمى دانشگاه علوم پزشکى ایران و رئیس بخش زنان بیمارستان رسول اکرم سقط هاى خود به خودى در شکل هاى مختلف تهدید به سقط، سقط ناکامل، سقط غیرقابل اجتناب، سقط فراموش شده و سقط راجعه وجود دارند. سقط هایى که علایم بالینى متفاوتى داشته و درمان هاى خاص خود را مى طلبند.
تهدید به سقط
تهدید به سقط از پدیده هاى شایعى است که زنان زیادى آن را تجربه مى کنند. این نوع سقط خود را عموماً با علایمى چون خونریزى خفیف تا خونریزى شدید، درد یا عدم درد شکمى، حساسیت رحمى، عدم دفع محصولات حاملگى بروزمى دهد. (البته در چنین سقطى خونریزى عموماً کم است و ممکن است ماهها ادامه پیدا کند). بنابر اظهارات دکتر اکبریان در اکثر زنانى که علایم تهدید به سقط در آنها دیده مى شود نهایتاً سقط به وقوع مى پیوندد و در آنهایى که حاملگى ادامه پیدا مى کند برخى عوارض باردارى نظیر زایمان زودرس، تولد نوزاد کم وزن، مرگ و میرهاى حول و حوش تولد افزایش پیدا مى کند.
(البته در تمامى این موارد ناهنجارى هاى نوزاد افزایش پیدا نمى کند) در این موارد توصیه مى شود زن باردار با محدود کردن فعالیت و استراحت تحت نظر پزشک باشد.
سقط ناکامل: سقط هاى ناکامل شامل سقط هایى هستند که بخشى از محصولات حاملگى هنگام سقط داخل رحم باقى مى مانند و معمولاً با علایمى چون خونریزى، دردهاى شکمى و رحمى، حساسیت شکمى و رحمى خود را بروز مى دهند. در همین رابطه گفتنى است عموماً سقط هایى که قبل از هفته دهم باردارى اتفاق مى افتند به صورت کامل هستند (یعنى جنین و جفت با هم دفع مى شوند). اما در سقط هایى که پس از این زمان بوقوع مى پیوندند جفت و جنین جداگانه دفع مى شوند که در این شرایط ممکن است بقایایى از جفت داخل رحم باقى مانده و خونریزى هاى شدید را ایجاد کرده و منجر به کم خونى شدید مادر شوند. بنابراین درمان به موقع آنها یک ضرورت است که در رابطه با درمان سقط هاى ناکامل بنابر اظهارات دکتر مریم پورضا متخصص زنان و زایمان، فوق تخصص نازایى، استاد دانشگاه تهران، چنانچه طى معاینات بالینى و سونوگرافى مسجل شود که با سقط ناکامل روبرو هستیم بیمار سریعاً بسترى مى شود تا طى اعمال جراحى یا طبى مناسب بقایاى حاملگى به طور کامل دفع شوند که در این رابطه چنانچه بیمار بقایاى حاملگى را در منزل و یا در مکانى غیر از بیمارستان دفع کند ترجیحاً باید نسوج حاملگى را جمع آورى و به پزشک متخصص ارائه دهد. تا اعمال تشخیصى جهت علت سقط روى این بقایا انجام گیرد.
سقط غیرقابل اجتناب: در این نوع سقط علایم واضحى به نفع خروج قطعى محصولات حاملگى وجود دارد. نظیر آب ریزش واضح که حکایت از پارگى کیسه آمنیون دارد، خونریزى هاى شدید و یا دفع نسبى بقایاى حاملگى مشاهده مى شود. بنابر اظهارات دکتر پوررضا چنانچه آب ریزش و یا خونریزى قطع شده و تحت سونوگرافى خروج بقایاى حاملگى وجود نداشته باشد و مادر علایمى به نفع عفونت نداشته باشد (نظیر تب) حاملگى تداوم پیدا مى کند ولى در غیر این صورت سقط اتفاق مى افتد. اما در هر صورت رجوع به پزشک جهت اقدامات درمانى و تشخیصى ضرورى است.
سقط فراموش شده: در سقط فراموش شده با پسرفت علایم حاملگى روبه رو هستیم. اندازه رحم بزرگتر نشده بلکه ممکن است کوچکتر شود.
در این راستا ممکن است محصولات حاملگى به مدت چند هفته در رحم باقى بمانند و یا خود به خود دفع شوند که در غیر این صورت جهت تخلیه نیاز به اقدامات جراحى است.
هرگاه سه یا بیشتر از سه سقط خود به خودى اتفاق بیفتد سقط تکرارى نامیده مى شود. در این حالت با هر سقط شانس سقط در حاملگى بعدى افزایش پیدا مى کند. برخى عوامل مانند سن بالاى ۳۵ سال مادر، وجود مشکلات نابارورى در زوجین مستعدکننده این سقط است. در همین رابطه دکتر پوررضا برخى عوامل فراهم کننده این سقط را چنین تشریح مى کند: «بیمارى هاى ایمونولوژیک (نظیر لوپوس آنتى کواگولانت)، برخى عفونت ها، مشکلات غدد درون ریز، عوامل ژنتیک، مشکلات آناتومیکى مى توانند سقط تکرارى را به همراه داشته باشند. اما باید گفت این عوامل در ماههاى مختلف منجر به سقط مى شوند به طورى که برخى از این عوامل بیشتر سقط هاى سه ماهه اول و برخى دیگر منجر به سقط هایى در سه ماهه دوم مى شوند به عنوان مثال عوامل ایمونولوژیک بیشتر سقط هاى سه ماهه اول را ایجاد کرده اما عوامل آناتومیکى بیشتر سقط هاى سه ماهه دوم را منجر مى شوند. به هر حال آنچه مهم است در سقط هاى تکرارى بررسى هاى کلى توسط پزشک متخصص جهت تشخیص ضرورت دارد.
سقط هاى القایى یا (induced abortion) از جمله سقط هایى هستند که در آن ختم حاملگى به صورت طبى یا جراحى (قبل از اینکه جنین قابلیت حیات را پیدا کند) صورت مى گیرد.این نوع سقط به دو صورت تراپوتیک والکتیو قابل انجام است.
سقط تراپوتیک: سقط تراپوتیک در دو حالت قابل انجام است، نخست ختم حاملگى به منظور حفظ سلامتى مادر قبل از اینکه جنین قابلیت حیات داشته باشد و دیگر ختم حاملگى به صورت قانونى در صورتى که حاملگى منجر به تولد نوزادى با ناهنجارى هاى عمده شود.
سقط هاى الکتیو: سقط هاى انتخابى شامل سقط هایى هستند که بنا بر درخواست و تقاضاى زن بدون وجود داشتن مشکل عمده اى در مادر و جنین صورت مى گیرد. در واقع سقط هایى که به ظاهر ساده اما داراى عوارض جسمى و روانى گسترده اى هستندکم نیستند خانواده هایى که به نوعى در آن درگیر هستند. به دلیل اهمیت این موضوع در این گزارش سعى شده پیرامون عوارض مختلف جسمانى، روانى و اجتماعى این نوع سقط و همچنین مسائل حقوقى این قضیه پرداخته شود.
عموماً دو گروه از زنان اقدام به سقط هاى انتخابى (غیرقانونى) مى کنند یک دسته مربوط به زنانى که حاملگى شان خارج از عرف جامعه است و دسته دوم زنانى که ازدواج رسمى کرده اند اما از نظر اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى هنوز شرایط بچه دار شدن را ندارند و یا اینکه به دلیل شکست برنامه هاى تنظیم خانواده مجدداً دچار فرزند شده اند در حالى که به تعداد کافى بچه دارند.در همین راستا بنا بر اظهارات دکتر مریم پوررضا متخصص زنان و زایمان و فوق تخصص نازایى، سقط هاى الکتیو سقط هایى است که قانونى نبوده در نتیجه افراد از راههایى به جز از راههاى معمول و مجاز جامعه به این امر مبادرت مى ورزند؛ سقط هایى که جزء اقدامات حادثه انگیز محسوب شده و عوارض جسمى مختلفى را براى زن به دنبال داشته و حتى ممکن است منجر به مرگ مادر شوند. وى مى گوید: «هنگامى که زنان از طریق غیرقانونى درصدد ختم حاملگى بر مى آیند ناگزیر به افراد سودجویى مراجعه مى کنند که با گرفتن هزینه اى سقط عمدى را در مکان هایى غیربهداشتى انجام مى دهند مکان هایى که عمدتاً مطب هاى غیربهداشتى، زیرزمین و یا بیمارستان هاى بدون امکانات کافى است که نهایتاً این عمل مى تواند عوارض جسمى متعددى را براى مادر به دنبال داشته باشد». این متخصص زنان درادامه به برخى از عوارض جسمى حاصل از این عمل اشاره کرد و گفت: «سقط هاى انتخابى ممکن است در بعضى عارضه اى به دنبال نداشته باشد اما در عده اى دیگر عوارض حاد و مرگ آورى را به جا بگذارد. عوارضى چون : عفونت، سوراخ شدن رحم، سوراخ شدن روده، آمبولى، کورتاژهاى ناقص و به دنبال آن خونریزى هاى شدید و یا حتى احتباس جفتى و… که البته از بارزترین عارضه این عمل عفونت است چرا که عموماً در مکان و شرایط غیربهداشتى انجام مى شود».
وى مى گوید : «چندى پیش زنى چهل ساله هنگامى که براى ششمین دفعه حامله مى شود نزد فردى سودجو اقدام به سقط مى کند. چند ساعت پس از این عمل دچار مشکل شده و در بیمارستانى نزدیک منزل خود بسترى مى شود. در بیمارستان بررسى ها مشخص مى کند که این خانم دچار سوراخ شدگى رحم و روده شده است در نتیجه رحم اش خارج شده و بخشهایى از روده وى که دچار پارگى شده بود قطع مى شود و در ادامه درمان هاى دیگرى که نیاز بود روى وى انجام مى گیرد».
این نمونه توانست از مرگ نجات پیدا کند اما وجود دارند مواردى که حتى جان خود را در این راه از دست مى دهند.
متأسفانه امروز در کشور ما آمارى از این قبیل سقطها در دسترس نیست. چرا که اصولاً هنگامى مواجهه با این افراد صورت مى گیرد که آنها دچار عارضه اى شده اند. در همین راستا دکتر شهلا کاظمى پور جامعه شناس مدیر گروه مطالعات زنان دانشگاه تهران معتقد است که در موارد زیادى شاید ۸۰ درصد باردارى هاى ناخواسته ادامه پیدا مى کند و اکثریت افراد جامعه حاصل یک باردارى ناخواسته هستند به عنوان مثال در زوجینى که تازه تشکیل زندگى داده اند هنگامى که بدون برنامه ریزى بچه دار مى شوند در بسیارى از موارد باردارى ادامه پیدا مى کند و یا برخى افراد هزینه کافى براى دفع جنین (سقط) ندارند . در همین رابطه وى معتقد است امروزه بیشتر در خانواده هایى شاهد سقط هستیم که از یک آگاهى برخوردار هستند و یا از لحاظ اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى آمدن یک بچه را ناخواسته مى پندارند که این موضوع در رابطه با حاملگى هاى نامشروع با شدت بیشترى صدق مى کند.
بنا بر اظهارات این دکتر جامعه شناس امروزه دلیل عمده اى که منجر به سقط هاى غیرقانونى مى شود شکست برنامه هاى تنظیم خانواده است. چرا که به اعتقاد وى مردم ما به درجه اى از رشد فکرى رسیده اند که فرزند ناخواسته را درک کنند اما روش برنامه ریزى تنظیم خانواده را نمى دانند.
در ادامه وى به نقش شوهران اشاره مى کند و مى گوید: «در این قضیه شاید ۱۰ درصد شوهران با همسران همراه هستند. اکثریت آنها درکى از مشکلات زن ندارند و حتى در مواقعى تحت فشارهاى شوهر، زن ناگزیر مى شود سقط انجام دهد».
دکتر رضا رستمى روان پزشک عضو هیأت علمى دانشگاه تهران مى گوید: «در مشاوره ها در اکثریت مواقع شاهد هستیم که زنان تمایلى به ادامه باردارى ندارند چرا که فشارهاى اصلى و زحمتهاى عمده این قضیه برعهده زن است.
مسأله اى که خالى از اشکال نیست و بار روانى زیادى به همراه دارد بویژه در فرهنگ ما که فرزند نعمت الهى شمرده مى شود و سقط عمدى ناشکرى کردن در مقابل نعمت خدا است. در نتیجه استرس شدید و مداومى در خانواده ها بویژه در زنان ایجاد مى کند؛ استرسى که یکى از دلایل شدت آن انجام این عمل در مکان هایى چون زیرزمین، بیمارستان هاى بدون امکانات و مکان هاى مخروبه است. عمل بزرگى که مى تواند با خونریزى و مرگ و میر همراه باشد که این عوارض استرس حادى را تولید مى کند که به مدت حداقل یک ماه دوام دارد و چنانچه شخص زمینه استرس داشته باشد این قضیه به کابوس مادام العمر وحشتناکى تبدیل مى شود که در این حالت ما با اصطلاحى به نام استرس پس از سانحه روبه رو هستیم. حالتى که شخص احساس مى کند تا مرز مرگ رفته و سپس برگشته است، که در نهایت مى تواند زندگى طبیعى وى را تحت تأثیر قرار دهد.
علاوه بر این با عوارضى چون احساس گناه و افسردگى مواجه هستیم. افسردگى که حداقل شش ماه فرد را درگیر مى کند و همراه با دیگر عوارض این ضایعه نهایتاً روابط فرد را با سایر افراد خانواده و جامعه تحت تأثیر قرار مى دهند».
اقدام به سقط تحت تأثیر شوهر:
گفته مى شود چنانچه شوهرى خواهان سقط جنین باشد و زن آمادگى این مسأله را نداشته باشد صدمات روحى حاصل از این قضیه بیشتر از زمانى است که زن خود رضایت به این امر داشته باشد. درتوضیح این مسأله بنا بر اظهارات روان پزشک هنگامى که زن به دلخواه خود وارد اتاق عمل شود تا حدودى سعى مى کند مکانیسم هاى دفاعى بدن خود را درجهت توجیه این شرایط به کار ببرد ولى در غیر این صورت عواقب بدنى در وى به وقوع خواهد پیوست.به طور کلى در تمامى این موارد حضور خانواده از جمله مادر، خواهر بویژه شوهر بسیار مؤثر است و باعث مى شود که این ضایعه با عوارض کمترى روى دهد. و این در حالى است که مطرح کردن برخى جملات از طرف شوهر نظیر: «مشکل خودت است، خودت باید تصمیم بگیرى، خودت مشکل ات را حل کن» مى تواند این معضل را از بعد روانى حادتر کند. در رابطه با درمان روانى افرادى که تحت شرایطى مرتکب سقطهاى غیرقانونى مى شوند توصیه مى شود این افراد تحت خدمات مشاوره اى، روان شناسى و روان پزشکى قرار گیرند.
قوانین سقط در ایران:
در هر صورت ما با یک حقیقت روبرو هستیم و آن اینکه در هر شرایطى سقطهاى غیرقانونى در تمام جوامع وجود دارند. اسدى معاون دادگاه خانواده یک در مورد اینکه چرا سقط جنین به طور کلى مجاز نیست؟ مى گوید: قاعده حرمت دم در حقوق اسلام مورد پذیرش قرار گرفته است و بالاترین ارزش همانا جان انسانهاست که باید مورد حمایت قانون قرار گیرد. زن و مردى که عامل ایجاد طفلى هستند نباید بتوانند آزادانه نسبت به سلب حیات از طفل اقدام کنند. سپردن سرنوشت حیات جنین بدون هیچ قید و شرطى به مادر یا پدر خلاف قاعده حرمت خون و جان است. وى در خصوص اینکه در چه شرایطى افراد در ایران مى توانند اقدام به سقط جنین کنند؟ اظهار مى کند: قبل از انقلاب اسلامى ماده۱۷ نظام نامه پزشکى شرایط سقط جنین که با مجوز قانون صورت مى گیرد را روشن کرده بود و سقط جنین که به صورت غیرمجاز صورت مى گرفت داراى مجازات حبس بود که این مجازات در قانون مجازات عمومى مصوب۱۳۰۴ براى مباشر جرم (اعم از مادر یا پزشک وماما) و همچنین براى معاون جرم (کسى که مادر را راهنمایى به سقط جنین مى کرد یا وسایل سقط را در اختیار او قرار مى داد) در نظر گرفته شده بود. پس از انقلاب اسلامى شوراى نگهبان ماده۱۷ نظام نامه پزشکى را خلاف شرع اعلام کرد و تنها وقتى سقط جنین مجاز شناخته شده که قبل از حلول روح در جنین باشد و در صورت باردارى خطر مرگ براى مادر وجود داشته باشد. بر این اساس قانون تعزیرات مصوب۱۳۶۲ در سه ماده به جرم انگارى سقط جنین پرداخت. جالب توجه اینکه مجازات مباشر در سقط جنین وقتى روح در جنین دمیده شد قصاص تعیین شده بود یعنى حیات جنین که حیاتى وابسته به غیرمستقل است مانند حیات یک انسان متولد شده که حیاتى مستقل و غیروابسته است مساوى و محترم شده بود. در حالى که در قصاص مماثله و تساوى شرط است در حال حاضر قانون مجازات اسلامى مصوب۱۳۷۵ در مواد ،۶۲۲ ۶۲۳ ، ۶۲۴ به سقط جنین عمدى و مجازات مباشر و معاون آن اختصاص دارد. مطابق ماده۶۲۲ که موضوع سقط جنین همراه با اذیت و آزار است هر کس عالماً و عامداً به واسطه ضرب یا اذیت وآزار زن حامله، موجب سقط جنین وى شود علاوه بر اینکه باید دیه ضرب و جراحت وارده به زن حامله را بپردازد یا نسبت به آن قصاص شود از بابت سقط جنین به حبس از یک تا سه سال محکوم مى شود. ماده۶۲۳ مربوط به مجازات افراد غیرمتخصص است که وسیله سقط را در اختیار زن حامله قرار مى دهند که مجازات شش ماه تا یک سال حبس براى وى در نظر گرفته شده است ماده۶۲۴ قانون مجازات اسلامى مربوط به مجازات افراد متخصص مثل طبیب، ماما یا دارو فروش است که مباشرت به اسقاط جنین مى کنند یا وسایل سقط جنین را در اختیار زن حامله قرار مى دهند. مجازات این افراد به لحاظ اینکه در حرفه مقدس پزشکى و… فعالیت دارند و مسؤولیت اخلاقى بیشترى نسبت به حفظ قانون دارند بیشتر در نظر گرفته شده است. (حبس از دوتا پنج سال) نکته قابل توجه این است که مقنن در ماده۶۲۳ به افراد غیرمتخصص این فرصت را داده که با اثبات این امر که سقط جنین براى حفظ حیات مادر ضرورى بوده است از مجازات معاف شوند اما در ماده۶۲۴ چنین دفاعى را براى افراد متخصص قرار نداده است که این تفکیک جاى سؤال دارد. چگونه یک فرد غیرمتخصص مى تواند ضرورت سقط را تشخیص دهد اما فرد متخصص چنین حقى ندارد.
در تمام موارد فوق مباشر جرم محکوم به پرداخت دیه جنین به اولیاى دم طبق ماده۴۸۷ قانون مجازات اسلامى مى باشد. دیه جنین قبل از حلول روح به حسب مرحله اى که در آن به سرمى برد از بیست دینار تا صددینار است که با توجه به نرخ دیه در سال جارى پنج میلیون ریال تا بیست و پنج میلیون ریال است و دیه جنینى که روح در آن دمیده باشد دیه فرد کامل است که براساس جنسیت جنین پرداخته مى شود.
اسدى در مورد اینکه مجازات مادر براى سقط جنین چیست مى گوید: چنانچه مادر مباشر جرم سقط جنین باشد مشمول هیچ یک از مواد،۶۲۲ ۶۲۳ ۶۲۴، قانون مجازات اسلامى نمى تواند قرار بگیرد چون نحوه نگارش این مواد به گونه اى است که مادر را شامل نمى شود و با توجه به اصل قانونى بودن جرایم و مجازاتها و اصل تفسیر مضیق (تنگنا) قوانین جزایى مى توان گفت براى مادر ساقط کننده جنین مجازات تعزیرى در نظر گرفته نشده است اما پرداخت دیه در ماده۴۸۷ قانون مجازات اسلامى به ولى دم جنین (پدر) باید توسط مادر صورت بگیرد. همچنین مطابق ماده۴۸۹ اگر زنى جنین خود را سقط کند دیه آن را در هر مرحله اى که باشد باید بپردازد و خود از آن دیه سهمى نمى برد. همچنین زنى که از مباشر جرم سقط جنین تمکین مى نماید و از وى مى خواهد که جنین او را سقط کند به عنوان تسهیل کننده جرم سقط جنین (معاون جرم) محسوب گردد اما همچنان که ذکر شد مشمول مجازاتهاى تعزیرى مندرج در مواد۶۲۲ الى ۶۲۴ قرار نمى گیرد. در خصوص مجازات پدر جنین چنانچه وى صرفاً رضایت به سقط جنین داده باشد نظر به اینکه مباشرتى در عمل سقط نداشته و داشتن رضایت هم از مصادیق معاونت در جرم نمى باشد مجازاتى براى او نیست اما اگر یکى از اعمال معاونت را انجام داده باشد مثلاً زن را تحریک یا تهدید به انجام سقط کرده باشد یا وسایل سقط جنین را براى او فراهم کند مشمول مجازات مندرج در ماده۶۲۳ خواهد شد. لازم به ذکر است که در سال۸۳ آیین نامه اى در خصوص سقط جنین تدوین شدکه به احصاء موارد و بیماریهایى که با وجود این بیماریها سقط جنین قانونى محسوب مى شود پرداخته شد بنابراین در حال حاضر موارد و جهاتى که اجازه سقط جنین به طور قانونى داده مى شود توسعه یافته است. به نظر این جانب با عنایت به اینکه آمار سیاه جرم سقط جنین (سقط جنین هایى که کشف نشده و در فرآیند کیفرى وارد نمى شوند) تقریباً صددرصد است یعنى اکثریت قریب به اتفاق سقط جنین هاى صورت گرفته به طور غیرقانونى، کشف نمى شوند و مورد تعقیب قرار نمى گیرند و با توجه به اینکه سقطهاى جنین غیرقانونى در شرایط بهداشتى بسیار بد و خطرناک صورت مى گیرند بهتر است به این مقوله و اصلاح قوانین و مقررات مربوط بیشتر توجه شود.
ایران : افسانه بهرامى
خواندن این مطالب را نیز توصیه میکنیم :
توصیه های دارویی در ارتباط با ایام نوروز " تعطیلات عید "
پایگاه اینترنتی بیبیسی : واکسن مالاریا مصونیت یکساله ایجاد میکند ۸۴/۰۸/۲۹
آیا با هرکسی می توان ازدواج کرد؟
کمبود نیروی پرستاری موجب بروز مشکلات پرستاری شده است
استمنا یا اونانیسم یا ماستور باسیون یا خود ارضایی ( مرجع کامل اطلاعات )
رئیس اداره سل و جزام وزارت بهداشت ایران : مبارزه با سل به عنوان اولویت بهداشتی در سطح کشور مطرح است
طرح جامع سلامت روان در ایران برای تصویب نهایی به دولت رفت
در هنگام روزه داری ، داروهای خود را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید
مجری طرح سلول درمانی ضایعات نخاعی :بیماران مبتلا به ضایعات نخاعی برای درمان عجله نکنند
اتخاذ یک شیوه زندگی سالم، در کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع دو به اندازه مصرف دارو موثر باشد.
نظرتان را بنویسید (۰) یا ترک بک ارسال کنید.
اطلاعات این نوشته
این مطلب در تاریخ چهارشنبه, ۲۷ اردیبهشت, ۱۳۸۵ و در دسته بندی مطالب اخبار اجتماعي, اخبار مامایی نوشته شده است .شما ميتوانيد نظرات را با خروجی RSS دنبال کنید. می توانید نظرتان را بنویسید, یا ترک بک ارسال کنید.
مطلب قبلی: وزارت بهداشت کمبود فاکتورهای انعقادی خون را تکذیب کرد »
مطلب بعدی: Stress may be good for the unborn »
بیشتر بخوانید
مطلب بالا را براي دوستان خود ارسال كنيد:-
آخرین مطالب:
- علل گزگز و یا سوزنسوزن شدن دست و پاها چیست ؟
- استفاده از طب سوزنی کمر درد مزمن در ناحیه تحتانی کمر را تسکین دهند
- ” هلیکوباکتر پیلوری ” میتواند سیستم ایمنی بدن را در برابر میکروب سل مقاوم کند
- ” ژن درمانی ” به منظور بهبود فعالیتهای فیزیکی بدن ورزشکاران می تواند موجب مرگ شود
- شروع روز با یک وعده غذای کامل و اتمام آن با شامی سبک ، به کاهش وزن کمک می کند
- استاندارد نبودن و نامناسب بودن صندلی دوچرخه نعوظ طبیعی را مختل میکند
- رابطه مستقیمی بین آفتکشها و بروز برخی سرطانها در میان کشاورزان وجود دارد
- به زودی “باغ های فضایی” در ایستگاه های فضایی ایجاد خواهد شد
- بازوی قطع شده یک جوان کشاورز در شیراز پیوند زده شد
- تصاویر MRI به تفکیک مرگ مغزی از کما کمک کرد
** این مطلب را به زبانهای دیگر ترجمه کنید :
/img/logo.jpg){kind=logo}
/img/xmlfeed.gif){kind=small}
/img/rsscomments.gif){kind=small}