نقش ریزمغذی ها در سلامتی  

مقدمه‌:

تأثیرات‌ سؤ تغذیه‌ انرژی‌ و پروتئین‌ درکودکان‌ با افزایش‌ مرگ‌ و میر، ابتلا به‌بیماریها، نقص‌ در عملکرد سیستم‌ایمنی‌ و تأخیر در رشد و نمو حرکتی‌ وروانی‌ مشخص‌ می‌شود. حدود ۳۰ سال‌قبل‌ سؤتغذیه‌ فقط مفهومی‌ معادل‌کمبود دریافت‌ پروتئین‌ و انرژی‌داشت‌، اما امروزه‌ نگرش‌ جهان‌ به‌ معنی‌سؤ تغذیه‌ تغییر کرده‌ است‌; علاوه‌ برپروتئین‌ و انرژی‌ گستره‌ وسیعی‌ ازکمبود ریزمغذیها را نیز شامل‌ می‌شود.کمبود ید در دوران‌ بارداری‌ و اثر آن‌در ایجاد کریتنیسم‌ و تأخیر در نموذهنی‌ نوزاد، کمبود آهن‌ و تأثیرات‌ آن‌در ایجاد کم‌ خونی‌ و نقص‌ تکامل‌مغزی‌ و کمبود ویتامین‌ A و ایجادشبکوری‌ و کمبود روی‌ در دوران‌بارداری‌ و شیرخوارگی‌ و تأثیری‌ که‌ به‌صورت‌ کاهش‌ وزن‌ هنگام‌ تولد، تأخیردر رشد کودکان‌ و کاهش‌ ترکیبات‌ایمنی‌زا افزایش‌ بار ابتلا به‌ بیماریهای‌عفونی‌ و حتی‌ احتمال‌ افزایش‌ مواردمرگ‌ و میر کودکان‌ دارد، همگی‌نمونه‌های‌ بارزی‌ از سؤ تغذیه‌ هستند واهمیت‌ پرداختن‌ بیش‌ از پیش‌ کمبودریزمغذیها را می‌رسانند.
    همچنین‌ بر اساس‌ گزارشهای‌ سازمان‌جهانی‌ بهداشت‌ مشخص‌ شده‌ است‌بیش‌ از ۲ میلیارد نفر از مردم‌ جهان‌مبتلا به‌ کم‌ خونی‌ هستند و حدود ۳/۷میلیارد نفر کمبود آهن‌ دارند. کمبودمتوسط روی‌ تا حدود ۳۰ درصدمی‌باشد. بیش‌ از ۱۰۰ میلیون‌ کودک‌ دردنیا از کمبود ویتامین‌ A رنج‌ می‌برند.
    بررسی‌ مصرف‌ در ایران‌ در سالهای‌گذشته‌ نشان‌ داده‌ است‌ که‌ ۹۰ درصد ازجمیعت‌ روستایی‌ و ۲۰ درصد ازجمعیت‌ شهری‌، ویتامین‌ A کمتری‌نسبت‌ به‌ توصیه‌ جهانی‌ در رژیم‌ غذایی‌خود دریافت‌ می‌کنند.
    تعریف‌:

    ریزمغذیها شامل‌ ویتامین‌ و املاح‌می‌باشند که‌ در مقایسه‌ با کربوهیدراتها،پروتئین‌ها و چربی‌ها به‌ مقادیر جزئی‌برای‌ فرآیندهای‌ متابولیکی‌ بدن‌ضروری‌ هستند. کمبود برخی‌ از انواع‌ریزمغذیها به‌ ویژه‌ کمبود ید، آهن‌ وویتامین‌ A از مشکلات‌ شایع‌ تغذیه‌ای‌است‌. در کشور ما نیز شواهد موجودحاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ کمبود ید واختلالات‌ ناشی‌ از آن‌ و فقرآهن‌ وکم‌خونی‌ ناشی‌ از آن‌ مشکلات‌ عمده‌تغذیه‌ای‌ در گروههای‌ آسیب‌پذیر ازجمله‌ کودکان‌ زیر ۵ سال‌ است‌ و کمبودویتامین‌های‌ A و D در برخی‌ ازمناطق‌ کشور وجود دارد.
    

    یــد: ید به‌ طور عمده‌ در غدد تیروئیدوجود دارد و عمل‌ اصلی‌ آن‌ با حضوردو هورمون‌ T3 و T4 است‌ و برای‌تکامل‌ و عملکرد طبیعی‌ بدن‌، مغز ودستگاه‌ عصبی‌، حفظ گرمای‌ بدن‌ وانرژی‌ ضروری‌ است‌. کمبود یدعوارضی‌ مانند نازایی‌، سقط جنین‌،تولد نوزاد مرده‌، ناهنجاری‌های‌مادرزادی‌، عقب‌ ماندگی‌های‌ ذهنی‌گواتر و کریتنیسم‌ را به‌ دنبال‌ دارد.عواقب‌ کمبود ید در دوران‌ جنینی‌شدیدتر است‌.
    منابع‌ غذایی‌ یـد:
    مهمترین‌ منبع‌طبیعی‌ ید در مواد غذایی‌ دریایی‌ مثل‌ماهی‌ آب‌های‌ شور، صدف‌ و جلبک‌دریایی‌ هستند. گیاهانی‌ که‌ در سواحل‌دریا می‌رویند منابع‌ خوب‌ ید می‌باشند،اما مواد غذایی‌ که‌ دور از دریا رشدمی‌کنند ید کمی‌ دارند.
    در کشور ما آب‌ و خاک‌ فاقد یدهستند، بنابراین‌ هیچ‌ کدام‌ ازمحصولات‌ غذایی‌ قادر به‌ تأمین‌ یدمورد نیاز بدن‌ نمی‌باشند. مطمئن‌ترین‌راه‌ برای‌ تأمین‌ ید کافی‌ استفاده‌ ازنمک‌ یددار است‌.
    آهن‌:
    آهن‌ در ساختمان‌ هموگلوبین‌ وبیوگلوبین‌ و بعضی‌ از آنزیم‌ها شرکت‌دارد. کمبود آهن‌ و کم‌ خونی‌ ناشی‌ ازآن‌ جمله‌ مشکلات‌ اساسی‌ بهداشت‌عمومی‌ در دنیا به‌ شمار می‌رود که‌ آثارنامطلوب‌ آن‌ بر تکامل‌ جسمی‌ ورفتاری‌ و کاهش‌ بازده‌ کاری‌ افراد به‌اثبات‌ رسیده‌ است‌. تأمین‌ آهن‌ موردنیاز کودکان‌ در سال‌ اول‌ زندگی‌ توجه‌خاصی‌ را لازم‌ دارد. میزان‌ آهن‌ شیرمادر کم‌ است‌ اما قابلیت‌ جذب‌ بالایی‌دارد و ذخیره‌ آهن‌ شیرخوار و آهن‌ شیرمادر، نیاز شیرخوار را در ۴ تا ۶ ماه‌اول‌ زندگی‌ تأمین‌ می‌کند. از شش‌ماهگی‌ به‌ بعد با کاهش‌ ذخیره‌ آهن‌ نیازکودک‌ به‌ مقدار قابل‌ ملاحظه‌ای‌افزایش‌ می‌یابد.
    منابع‌ غذایی‌ آهن‌:
    در مواد غذایی‌ دونوع‌ «آهن‌ هم‌» و «غیرهم‌» وجود دارد.آهن‌ «هم‌» در گوشت‌ قرمز، ماهی‌، مرغ‌و جگر وجود دارد. آهن‌ «هم‌» ازقابلیت‌ جذب‌ بالایی‌ برخوردار است‌ ودر حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد آن‌ جذب‌می‌شود. آهن‌ غیر هم‌ در منابع‌ گیاهی‌(مانند غلات‌، حبوبات‌) سبزیحات‌ سبزتیره‌ (مثل‌ اسفناج‌ و جعفری‌)، انواع‌مغزها: (پسته‌، بادام‌، گردو و فندق‌).انواع‌ خشکبار (برگه‌ هلو، زردآلو، خرماو کشمش‌) و همچنین‌ زرده‌ تخم‌مرغ‌وجود دارد. جذب‌ آهن‌ غیر هم‌ شدیداتحت‌ تأثیر ترکیب‌ رژیم‌ غذایی‌ قرارمی‌گیرد و در صورت‌ وجود کاهش‌دهنده‌های‌ جذب‌ آهن‌ مانند نیتات‌،اگزالات‌ و تائن‌ها به‌ مقدار زیادی‌کاهش‌ می‌یابد. جذب‌ آهن‌ غیر هم‌ دربهترین‌ شرایط ۳ تا ۸ درصد است‌.وجود موادغذایی‌ حاوی‌ ویتامین‌ Cجذب‌ آهن‌ غیر هم‌ را چند برابر افزایش‌می‌دهد.
    عوامل‌ متعددی‌ در بروزکمبود آهن‌ نقش‌ دارندکه‌ عبارتند از:
    رژیم‌ غذایی‌ فاقد از آهن‌، از دست‌دادن‌ خون‌، افزایش‌ نیاز به‌ آهن‌ دردوران‌ کودکی‌، نوجوانی‌ و بارداری‌های‌مکرر و با فاصله‌ کم‌، ابتلای‌ مکرر به‌بیماریهای‌ عفونی‌، محرومیت‌ از شیرمادر، شروع‌ نکردن‌ به‌ موقع‌ تغذیه‌تکمیلی‌ و یا نامناسب‌ بودن‌ غذای‌کودک‌.
    جهت‌ پیشگیری‌ از کمبود آهن‌ دادن‌«قطره‌ آهن‌» از پایان‌ شش‌ ماهگی‌ و یاهمزمان‌ با شروع‌ تغذیه‌ تکمیلی‌ تا پایان‌۲۴ ماهگی‌ و برای‌ شیرخوارانی‌ که‌ باوزن‌ کمتر از ۲۵۰۰ گرم‌ متولدمی‌شوند، از زمانی‌ که‌ وزن‌ آنها به‌ دوبرابر وزن‌ هنگام‌ تولد می‌رسد تا پایان‌۲۴ ماهگی‌ توصیه‌ می‌شود. همچنین‌مادران‌ باردار باید از پایان‌ ماه‌ چهارم‌بارداری‌ تا ۳ ماه‌ پس‌ از زایمان‌ روزانه‌یک‌ عدد قرص‌ سولفات‌ فرو مصرف‌نمایند.
    ویتامین‌ A:
    به‌ گروهی‌ از ترکیباتی‌اطلاق‌ می‌گردد که‌ به‌ طور کلی‌ به‌ دودسته‌ ویتامین‌ A (رتینوئیدها) و پیش‌سازهای‌ ویتامین‌ A (کاروتیفوئیدها)تقسیم‌ می‌شوند; از جمله‌ نقشهای‌حیاتی‌ ویتامین‌ A در بدن‌ پیشگیری‌ ازبروز عفونت‌، کمک‌ به‌ سلامت‌ پوست‌ وبافتهای‌ مخاطی‌ دهان‌، دستگاه‌ گوارش‌،مجاری‌ تنفسی‌ و چشمها و تأمین‌ رشدکودکان‌ است‌. در دهه‌های‌ اخیر اهمیت‌ویتامین‌ A در محافظت‌ کودکان‌ علیه‌کوری‌ شناخته‌ شده‌ است‌.
    منابع‌ غذایی‌:
     ویتامین‌ A در موادغذایی‌ حیوانی‌ و پیش‌ ساز آن‌ درموادغذایی‌ گیاهی‌ وجود دارد. شیرپرچربی‌، خامه‌، کره‌، پنیر پرچرب‌ وزرده‌ تخم‌ مرغ‌، منابع‌ خوب‌ ویتامین‌ Aهستند. جگر، منبع‌ غنی‌ ویتامین‌ Aاست‌. مصرف‌ جگر هفته‌ای‌ یا ده‌ روزیک‌ بار می‌تواند میزان‌ نیاز به‌ ویتامین‌A را طی‌ یک‌ هفته‌ تأمین‌ نماید.سبزیها و میوه‌های‌ زرد، نارنجی‌، قرمزو سبز تیره‌ منبع‌ خوب‌ کارتیفوئیدهاهستند.
    علل‌ کمبود ویتامین‌ Aعبارتند از:
    دسترسی‌ نداشتن‌ به‌ غذای‌ کافی‌ به‌علت‌ فقر و پایین‌ بودن‌ سطح‌ درآمد،موجود نبودن‌ موادغذایی‌ حاوی‌ویتامین‌ A در منطقه‌، محدودیت‌چربی‌ در برنامه‌ غذایی‌ روزانه‌، کاهش‌جذب‌ مثلا در موارد سؤ جذب‌، افزایش‌نیاز دورانهای‌ مختلف‌ زندگی‌ مثلابارداری‌ و شیردهی‌، عدم‌ تغذیه‌ کودک‌با شیر مادر، تغذیه‌ کمکی‌ نامناسب‌،ابتلای‌ مکرر به‌ بیماریهای‌ عفونی‌.
    روی‌:
    روی‌ به‌ طور گسترده‌ اما نابرابردر گیاهان‌ و حیوانات‌ و انسان‌ وجوددارد. بیشترین‌ غلظت‌ آن‌ در بدن‌ دراستخوانها، کبد، مو، پوست‌ و غده‌پروستات‌ است‌.
    کمبود روی‌ با علایمی‌ نظیر کوتاهی‌ قد،کم‌ خونی‌ خفیف‌، تأخیر و کندی‌ رشد،تأخیر بلوغ‌ جنسی‌، نقص‌ در حواس‌چشایی‌ و بویایی‌، تأخیر در بهبودزخمها، اختلالات‌ رفتاری‌، نقص‌ ایمنی‌همراه‌ است‌.
    منابع‌ غذایی‌:
    روی‌ در تمام‌موادغذایی‌ حیوانی‌ و گیاهی‌ که‌ منبع‌جذب‌ پروتئین‌ هستند وجود دارد.منابع‌ غنی‌ آن‌ عبارتند از: صدف‌،گوشت‌ها، گوشت‌ مرغ‌، تخم‌ مرغ‌،حبوبات‌ و بادام‌ زمینی‌، موادغذایی‌ لبنی‌و غلات‌ سبوس‌ دار، سبزیهای‌ سبز تیره‌و زرد تیره‌ مقادیر خوبی‌ روی‌ به‌ بدن‌می‌رسانند. میوه‌ها و سایر سبزیها مقدارکمی‌ از این‌ عنصر را دارند. روی‌موجود در موادغذایی‌ حیوانی‌ نسبت‌ به‌روی‌ موجود موادغذایی‌ گیاهی‌ بهترجذب‌ می‌شود.
    علل‌ کمبود روی‌ عبارتنداز:
    دریافت‌ کم‌ روی‌ از برنامه‌ غذایی‌روزانه‌، افزایش‌ از دست‌ دهی‌ روی‌ ازطریق‌ دستگاه‌ گوارش‌ یا ادراری‌کودکان‌ مبتلا به‌ سؤ تغذیه‌ پروتئین‌ وانرژی‌.
    ویتامین‌ D:
    یکی‌ از منابع‌ خوب‌«ویتامین‌ D» نور خورشید است‌ که‌ ازطریق‌ تابش‌ مستقیم‌ خورشید برپوست‌ بدن‌ به‌ دست‌ می‌آید. پوشیدن‌لباس‌، دود، گرد و غبار، شیشه‌ پنجره‌،هوای‌ ابری‌ و کرمهای‌ ضد آفتاب‌ مانع‌رسیدن‌ اشعه‌ ماورای‌ بنفش‌ به‌ بدن‌ وتبدیل‌ پیش‌ سازها به‌ ویتامین‌ Dمی‌شوند.
    افرادی‌ که‌ شب‌ کار هستند و روزهامی‌خوابند، کسانی‌ که‌ در آب‌ و هوای‌سرد زندگی‌ می‌کنند و مجبورند داخل‌منزل‌ بمانند، افراد ناتوان‌ که‌ در معرض‌نور خورشید قرار نمی‌گیرند واشخاصی‌که‌ تمام‌ سطح‌ بدن‌ خود را با لباس‌می‌پوشانند، بیشتر به‌ منابع‌ غذایی‌حاوی‌ ویتامین‌ D نیاز دارند.
    موادغذایی‌ به‌ طور طبیعی‌ مقدار کمی‌ویتامین‌ D دارند. ماهی‌های‌ چرب‌ مثل‌ساردین‌ و روغن‌ کبد ماهی‌ منابع‌ غذایی‌غنی‌ از ویتامین‌ D هستند. کمبودویتامین‌ D منجر به‌ کاهش‌ جذب‌کلسیم‌ می‌شود. بیماری‌ راشیتیسم‌ ازجمله‌ عوارض‌ کمبود ویتامین‌ D می‌باشد.
    میزان‌ ویتامین‌ D مورد نیازشیرخواران‌ و کودکان‌ روزانه‌ ۴۰۰واحد است‌. بنابراین‌ توصیه‌ می‌شودقطره‌ A+D یا مولتی‌ ویتامین‌ از روزپانزدهم‌ پس‌ از تولد تا یک‌ سالگی‌ به‌آنان‌ داده‌ شود. استفاده‌ از نور مستقیم‌آفتاب‌ (نه‌ از پشت‌ شیشه‌) به‌ مدت‌ ۱۰دقیقه‌ در روز به‌ طوری‌ که‌ صورت‌ ودست‌ و پای‌ کودک‌ در معرض‌ آفتاب‌قرار گیرد نیز توصیه‌ می‌شود.