خانه / اخبار اجتماعي / اولویت بندی پژوهش در نظام سلامت با چه هدفی صورت می گیرد ؟

اولویت بندی پژوهش در نظام سلامت با چه هدفی صورت می گیرد ؟

اولویت بندی پژوهش در نظام سلامت:
پس هدف اولویت بندی در نهایت، القای بیشترین تاثیر ممکن برای بیشترین تعداد ممکن از افراد یک جامعه به ازای یک سرمایه گذاری مشخص، است. اولویت بندی برای آن که بتواند ابزاری مناسب برای دستیابی به چنین هدفی باشد باید نظام مند، شفاف و قابل درک باشد تا بتواند تعهد لازم در بخش دولتی و خصوصی را متضمن شود. از دیگر اهداف اولویت بندی می توان به برقرار کردن عدالت اجتماعی، رسیدن به مشکلات گروه های آسیب پذیر و سر انجام برقراری ارتباط بین پژوهش، مداخله و سیاست گذاری اشاره کرد.

چرا به اولویت بندی نیاز داریم؟

اکنون در هفتمین سال هزاره جدید هستیم، هزاره ای که قرار بود در آن بار بیماری های دنیای کهن؛ بیماری هایی از قبیل فلج اطفال، کزاز، سرخک و سل، به صفر رسیده باشد. به نحوی که دغدغه اصلی در زمینه سلامت، دغدغه رنج های سالهای کهن سالی عمر انسان باشد. همه می گفتند که دیگر وقت آن رسیده است که معیار های کهن سنجش سلامت؛ معیار های خامی چون میزان مرگ و میر نوزادان را به فراموشی بسپریم و به سراغ ملاکهای تجمعی سلامت سنجی برویم، معیارهایی مانند 1DALY و QALY2 اما هنوز در بسیاری از گوشه و کنارهای دنیا، دولت ها برای بهبود همان معیارهای کهن نیز دست و پا می زنند و در این میان همه دنبال یک چیز می گردند: راه حل!

بسیاری راه حل را در یافتن راهها و ابزارهای جدید برای مقابله با بیماری ها می دانند، اما راه حل تنها در یافتن داروها و مداخله های جدید نیست، راه حل در پژوهش و تمام انواع و ابعاد آن نهفته است که تنها بخشی از آنها را یافتن و اختراع فناوری های جدید پوشش می دهد. به ازای بخشی از مشکلات سلامت که با مداخلات کنونی پوشش داده می شود، بخشی وجود دارد که با بهبود کارآمدی نظام ها و سیاستهای سلامت حل شدنی هستند، برای عملی کردن چنین امری نیاز به تحقیق و پژوهش در زمینه نظام های سلامت و سیاستهای کلان آنها است. در مورد بخشی از مشکلات سلامت که در حال حاضر برای آنها درمانی وجود دارد که مقرون به صرفه نیست، باید پژوهش به سمت یافتن فناوری های ارزانتر و در دسترس تر منعطف شود و سرانجام برای آن بخشی که مداخلات کنونی از پس مداوای آن بر نمی آیند باید دنبال ابزارهای جدید باشیم. پس می بینید که کشوری که اکثریت مردمانش در برابر بیماری چون هپاتیت ویروسی B واکسینه نیستند باید به دنبال راه حلی برای واکسینه کردن مردمان جامعه اش باشد تا کشف درمان بیماری فیبروز ایدیوپاتیک ریوی! 

همان طور که اشاره کردم؛ به دست آوردن راه حلی برای مشکلات کنونی سلامت تنها از طریق تحقیق و پژوهش ممکن است، چنین تحقیق و پژوهشی باید بتواند بار بیماری ها را در سطح ملی و جهانی بکاهد. بار جهانی بیماری ها هم اکنون بسیار نا متعادل توزیع شده است، به نحوی که بخش عمده ای از آن در کشورهای در حال توسعه و فقیر جهان قرار دارد، کشورهایی که همزمان با دو مشکل دست و پنجه نرم می کنند، بیماری هایی که از دنیای کهن با خود آورده اند مثل بیماری های واگیر دار و انگلی و هم چنین بیماری های دنیای مدرن؛ بیماری های مزمنی همچون بیماری های قلبی عروقی، تصادفات و … . با این اوصاف تنها بخش کوچکی از سرمایه عظیم جهانی که صرف پژوهش در زمینه سلامت می شود به رفع مشکلات این اکثریت مردم جهان که در کشورهای فقیر و توسعه نیافته زندگی می کنند، می پردازد. مقوله ای که از آن با عنوان “عدم تعادل 10/90” (10/90 Disequilibrium)  یاد می کنند. یا به عبارتی از 50 میلیارد دلاری که سالانه به پژوهش در سلامت اختصاص داده می شود تنها 10% آن یعنی کمتر از 5 میلیارد دلار آن برای تحقیق و پژوهش در مورد مشکلات 90% جمعیت جهان صرف می شود. این گونه می شود که بودجه سالانه ای که برای تحقیق و پژوهش در مورد بیماری نادر هانتینگتون صرف می شود، از بیماری های بسیار فراگیرتری چون لیشمانیوز فراتر می رود. پس با اصلاح عدم تعادل 10/90 می توان جان میلیون ها نفر را در جهان نجات داد.

modiriat۴۷۶۳۶۷۸۲۸۹۳۸۰۲۳۲.jpg

برای اصلاح عدم تعادل 10/90 تنها یک راه وجود دارد و آن توزیع صحیح و عادلانه منابع پژوهشی است، توزیعی که اگر بر اساس معیارهای صحیح صورت پذیرد می تواند بخش مهمی از مشکلات سلامت را حل کند. برای توزیع مناسب، جوامع نیاز به استفاده از ابزاری کلیدی به نام اولویت بندی (Priority Setting) دارند. اولویت بندی که بر اساس نیازها و نظرات افراد یک جامعه یا به طور کلی جامعه جهانی تعیین می شوند و نه بر اساس میزان سودآوری یک پژوهش برای یک کمپانی بزرگ داروسازی. به عبارت دیگر اولویت بندی لازمه اختصاص منابع (Resource Allocation) است، در اختصاص دادن مجدد و عادلانه منابع، سوالی که باید از خود بپرسیم این است که منابع را از چه بگیریم و به چه چیزی اختصاص دهیم؛ سوالی که اولویت بندی به راحتی به آن پاسخ می دهد.

مشکل تخصیص منابع در سطح ملی، نه تنها ساده تر بلکه پیچیده تر می شود، در سطوح کشورها، اغلب تخصیص منابع بدون در نظر گرفتن نیازها و احتیاجات واقعی آن جامعه و تنها بر اساس برآوردهای نسبی و توسط افراد گاه غیر خبره انجام می شود، علاوه بر این، بسیاری از کشورهای مقوله پژوهش در سلامت را به عنوان راه حلی برای حل مشکلات خود در نظر نمی گیرند و تنها به وارد کردن فناوری ها، تجربیات و یافته های دیگر کشور ها بسنده می کنند؛ امری که اغلب خود مشکل آفرین می شود. از دیگر مشکلاتی که در زمینه اولویت بندی پژوهشی در چنین کشورهایی وجود دارد می توان به شرکت نکردن همه طرفهای درگیر در مقوله سلامت، اعم از بیماران، پزشکان و یا حتی سازمانهای خیریه و شرکت های دارویی در تصمیم گیری های مرتبط با پژوهش می باشد.

پس هدف اولویت بندی در نهایت، القای بیشترین تاثیر ممکن برای بیشترین تعداد ممکن از افراد یک جامعه به ازای یک سرمایه گذاری مشخص، است. اولویت بندی برای آن که بتواند ابزاری مناسب برای دستیابی به چنین هدفی باشد باید نظام مند، شفاف و قابل درک باشد تا بتواند تعهد لازم در بخش دولتی و خصوصی را متضمن شود. از دیگر اهداف اولویت بندی می توان به برقرار کردن عدالت اجتماعی، رسیدن به مشکلات گروه های آسیب پذیر و سر انجام برقراری ارتباط بین پژوهش، مداخله و سیاست گذاری اشاره کرد.

چگونه باید اولویت بندی را به روشی نظام مند و قابل اجرا در سطح ملی انجام داد؟

اولویت بندی روش های استاندارد شده متعددی دارداز جمله این روشها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1. Essential National Health Research (ENHR) of the Commission on Health Research for Development (1990) and the Task Force on Health Research for Development (1991)
2. Five-Step Process of the Ad Hoc Committee on Health Research (1996)
3. Visual Health Information Profile of the Advisory Committee on Health Research (1997)
4. Combined Approach of the Global Forum for Health Research (1999-2000).
اکثر این روشها بر اصولی مشترک تاکید دارند: اول آن که در پروسه اولویت بندی کلیه طرفهای درگیر باید مشارکت داشته باشندف در عین حال دیدی چند رشته ای (Multi disciplinary) باید بر اولویت بندی حاکم باشد. در عین حال تمامی روشها به طور مستقیم یا غیر مستقیم بر این موضوع تاکید دارند که باید معیار یا معیارهایی برای سنجش سلامت، بار بیماری ها و تاثیر یک پژوهش در کاستن بار بیماری ها وجود داشته باشد تا بتوان بر اساس این معیارهای اولویت بندی را انجام داد. این روشهای برای سنجش بار بیماری که یک پژوهش می کاهد معمولا از مقیاس های تجمعی مانند میزان  DALY که کاهش می یابد (DALY s averted)3 استفاده می کنند و آن را با معیار های دیگری چون شدت، شیوع، مقرون به صرفه بودن، تاثیر بر عدالت اجتماعی، احتمال یافتن یک راه حل، کیفیت پروپوزال های مطرح شده و امکان پذیری آنها، مقبولیت اخلاقی و سرانجام ظرفیت سازی ترکیب کرده و بر اساس آنها تصمیم گیری می کنند. مورد آخر یعنی ظرفیت سازی بحث بسیار مهمی است که اخیرا بسیار مورد توجه قرار گرفته است، هر پژوهشی نیاز دارد تا به ظرفیت سازی برای دستیابی سریع تر به پاسخ و راه حل منجر شود حتی اگر خود آن پژوهش نتواند یک مشکل را به طور کامل مرتفع سازد. به عنوان مثال در روش 5 مرحله ای پیشنهاد شده توسط Ad Hoc Committee به سوالات زیر بر می خوریم:

1. بار هر یک از بیماری ها یا ریسک فاکتورهای اصلی در کشور چه اندازه است؟
2. عواملی که باعث شده اند از بار این بیماری ها یا ریسک فاکتور کم نشود کدامند؟ (Disease Determinants)
3. زیربنا دانشی موجود تا چه حد کفایت می کند؟ به خاصه مداخلات موجود تا چه حد مقرون به صرفه (Cost Effective) هستند؟
4. پژوهش تا چه حد می تواند برای یافتن مداخلات مقرون به صرفه تر موثر باشد؟
5. میزان منابعی که در حال حاضر به این مشکلات تخصیص می یابد چقدر است؟

روشی که WHO  پیشنهاد کرده است استفاده از پروفایل تصویری اطلاعات سلامت است (Visual Health Information Profile) این روش که دید کلی از وضعیت سلامت یک کشور به دست می دهد، این مزیت را دارا است که می توان بر اساس آن حتی با نگاهی مختصر به نمودار ها، وضعیت یک کشور در طول زمان را بررسی کرد و یا آن کشور را با دیگر کشور مقایسه کرد. این روش علاوه بر این مزیتش در استفاده از معیارهایی است که از سلامت سنجی فراتر می روند و مقوله های اجتماعی فرهنگی اقتصادی که در سلامت موثر هستند را نیز می سنجند. در شکل 2 پروفایل تصویر کشور تونس از سال 1964 تا 1994 میلادی را مشاهده می کنید.

 moddddddir۹۸۹۷۵۹۸۴۸۵۴.jpg

اما چه رشته هایی باید در اولویت بندی پژوهشی در سلامت شرکت کنند؟ برای پاسخ به این سوال می توانید لیستی که در ادامه آمده است را مطالعه فرمائید:

– Biomedical sciences
– Public health sciences
– Environmental sciences
– Physical sciences and engineering
– Economic sciences
– Educational sciences
– Social and behavioural sciences
– Information and communication technologies

همانطور که می بینید اولویت بندی پژوهشی در سلامت وابسته به رشته های مختلفی است، رشته هایی که نتایج پژوهش هایشان در سلامت تاثیر به سزایی می تواند داشته باشد، پس با درگیر کردن آنها نه تنها همه جنبه های سلامت در نظر گرفته می شود بلکه به طور غیر مستقیم تعهد افراد رشته های مختلف به اولویت بندی مقرر شده افزایش می یابد. اما چه کسانی باید در مقوله اولویت بندی مشارکت داشته باشند؟ این افراد، شامل نماینده های جوامع، دولت، محققین، ارائه دهندگان خدمات سلامت، بخش خصوصی و سرانجام نهادهای بین المللی می شود.

اما روشی که اکنون در دنیا محبوبیت بسیاری یافته است روش ترکیبی (Combined Appraoch) است که در حقیقت سعی کرده است تا تمامی خصوصیات خوب روشهای پیشین را کنار یکدیگر گذاشته و در عین حال معایب آنها را برطرف کند، این روش از ماتریس اولویت بندی استفاده می کند. در این روش ابتدا وضعیت فعلی سنجیده می شود برای سنجش وضعیت فعلی می توان از پروسه 5 مرحله ای یا پروفایل تصویری اطلاعات سلامت که پیشتر اشاره کردم، استفاده کرد. سپس هر یک از خانه های ماتریس به یکی از بیماری ها بررسی شده اخصاص می یابد و اطلاعات به دست آمده در آن وارد می شود، سپس برای هر بیماری اولویت پژوهشی در مورد آن بیماری تعیین می شود، در قدم چهارم بیماری های مختلف با یکدیگر مقایسه می شوند تا در مجموع از تمام ماتریس مهمترین اولویت پژوهشی استخراج شوند که به صورت دو لیست خلاصه و مفصل ارائه می شوند.

اولویت بندی پژوهشی تنها به زمینه سلامت محدود نمی شود، گرچه پروسه آن در بسیاری از زمینه ها مشابه است، به طور کلی اولویت بندی های یک کشور در زمینه پژوهش باید در راستای چشم انداز دراز مدت آن باشد، برای این منظور لازم است تا در طول برنامه ریزی آینده نگر (Foresight Planning) اولویت های پژوهشی استراتژیک کشور مشخص شوند، امری که زیر بنای اصلی مدیریت پژوهش است که به نوبه خود بخش مهمی از نظام نوآوری یک کشور است که تضمین کننده پیشرفت و توسعه آن کشور خواهد بود.

 نکته ای مهم در مورد اولویت بندی از هر نوعی، ضمانت اجرایی آن است. دولت باید مطمئن شود تا بودجه پژوهشی اش تنها بر اساس اولویت های تعیین شده اش خرج می شود. در عین حال باید ساز و کارهایی را به کار بگیرد تا بخش خصوصی نیز به پذیرفتن این اولویت ها تشویق شود. خود اولویت بندی و تبلیغ در مورد آن ابزاری است که می تواند محققین و بخش خصوصی را متوجه کاستی های موجود کرده و توان پژوهشی آنها را به سمت اولویت ها سوق دهد اما دولت نیز وظیفه دارد تا از ابزارهایی مانند وام ها یا بودجه های پژوهشی برای تشویق افراد استفاده کند.

در پایان باید به این نکته اشاره کنم که اولویت بندی پروسه ای مداوم است و نیاز است تا هر کشوری حداقل سالانه اولویت هاش را به روز کند. باید هنگام اولویت بندی، دستاوردها و چشم اندازها مورد نظر برای هر اولویت نیز تعیین شوند تا هنگام ارزیابی مجدد این اولویت ها بتوان به میزان پیشرفت در زمینه آن اولویت پی برد.

1- DALY معیاری تجمعی برای سنجش تبعات بیماری ها بر سلامت است، در این معیار هر فرد می تواند هر سال زندگی خود را با حداکثر ناتوانی (نمره 1) و یا حداقل ناتوانی (نمره 0) سپری کند. در حقیقت DALY تعیین می کند که چه میزان از زندگی فرد در یکسال به خاطر بیماری با ناتوانی سپری شده است. امری که همه فاکتور های موثر در سلامت در آن موثر است و در عین حال معیاری است قابل تعمیم به همه، لذا DALY یک معیار تجمعی بسیار خوب برای سلامت سنجی است.
2- بر خلاف DALY که یک معیار سلامت سنجی منفی است QALY یک معیار سلامت سنجی مثبت است. که درحقیقت معادل کیفیت زندگی است. بدین نحو که هر یک QALY نمایانگر یک سال از زندگی فرد است که با سلامت کامل و کیفیت سپری شده است. این معیار همچون معیار DALYs Averted از معیارهای مفید برای سنجش تاثیر مثبت مداخلات سلامت است.
3- DALYs Averted در حقیقت میزان ناتوانی را نشان می دهد که یک مداخله از بین می برد. لذا معیاری مفید در پژوهش سنجی محسوب می شود.

امیر مومنی،

عضو ارشد گروه مطالعات و تحقیقات مدیریتی اصفهان

References:

1- Global Burden of Disease 1993
2- Global Burden of Disease 2000
3- World Health Repot 2000
4- Global Forum for Health Research 1999
5- Global Forum for Health Research 2000

همچنین بررسی کنید

کاربرد شاک ویو تراپی چیست؟

درمان شاک ویو تراپی (ESWT) یک درمان غیر تهاجمی است که شامل تحویل امواج شوک …

علت ضعف عضلات چیست؟

استفاده بیش از حد از کامپیوتر و سیستم‌های مانیتورینگ می‌تواند باعث فشار روی ستون فقرات، …