خانه / بهداشت محیط و حرفه ای / برنامه کنترل دخانیات در كشور ايران

برنامه کنترل دخانیات در كشور ايران

برنامه کنترل دخانیات كشور ايران

خلاصه :

وجود چهار هزار نوع ماده شيميايي و سم در تركيب دود سيگار و استنشاق آن 02موجب بروز مخاطرات براي سلامتي مصرف كنندگان دخانيات و اطرافيان افراد سيگاري مي گردد ، طبق مطالعات انجام شده در سراسر دنيا درخصوص بيماريهاي مرتبط با استعمال دخانيات ، حداقل 25 نوع بيماري خطرناك شامل انواع سرطانها و بيماريهايي مانند قلب و عروق ، ريه ، كبد ، گوارش ، جنين ، نازايي و … به اثبات رسيده است .

بروز 50 هزار مرگ در ايران و يا در هر 5 ثانيه يك مرگ ناشي از مصرف دخانيات در جهان شدت خطر دخانيات را روشن مي كند .

مصرف دخانيات و خطرات آن چنان اهميت پيدا كرده كه سازمان جهاني بهداشت مبارزه با آن را بعنوان اولويت اول برنامه هاي خود در نظر قرار داده و براي اولين بار توسط اين سازمان كنوانسيون جهاني تحت عنوان كنوانسيون كنترل دخانيات با مشاركت نمايندگان كشورهاي جهان تنظيم شده است و به امضاء وزراء بهداشت كشورهاي عضو رسيده است .

محورهاي اصلي اين كنوانسيون عبارتند از : جنبه هاي سلامتي مصرف دخانيات ، اقتصاد ، قاچاق ، خريد و فروش ، توليد صنايع دخانيات ، كشاورزي ، ماليات ، تبليغات ، آموزشهاي بهداشتي ، تجارت و بالاخره غرامت

طبق اطلاعات منتشره توسط سازمان جهاني بهداشت ساليانه از 300 ميليارد دلار درآمد كمپانيهاي دخانيات 200 ميليارد دلار آن سود خالص مي باشد ، بديهي است صنايع مذكور براي حفظ منافع خود حاضرند دست به هر اقدامي بزنند . پس از تصويب مفاد كنوانسيون ، فشار كشورهاي بزرگ روي كمپانيهاي چند مليتي دخانيات افزايش يافته و لذا كمپانيهاي مذكور براي كاهش فشارهاي وارده اقدام به توسعه صنايع خود به كشورهاي در حال توسعه نموده اند .

در بعضي كشورها با اجراي برنامه هاي كنترلي شامل افزايش قيمت ، ممنوعيت مصرف در اماكن عمومي ، درمان و ترك معتادين به مواد دخاني و بالاخره مبارزه با بازار توانسته اند مصرف دخانيات را كاهش دهند ، بعنوان مثال در كاليفرنيا طي سالهاي 95 تا 99 ، 43 درصد نزد جوانان كاهش مصرف ايجاد شده و در سال 2003 اين رقم به 58 درصد كاهش رسيده است و در ماساچوست با اجراي افزايش ماليات 70 درصد كاهش مصرف در دانش آموزان دبيرستان ايجاد شده است . در مقابل ، روند مصرف دخانيات در كشورهاي با درآمد پايين و متوسط حدوداً ساليانه 4/3 درصد افزايش نشان داده است . طبق آمار سال 1995 بانك جهاني شيوع كلي مصرف دخانيات در كشورهاي در حال توسعه 49 درصد و در كشورهاي توسعه يافته 38 درصد بوده است .

در جمهوري اسلامي ايران با مقايسه آمارهاي سال 1370 و 1378 شاهد كاهش شيوع مصرف دخانيات در گروه سني 69-15 سال از 6/14 درصد به 7/11 درصد بوده ايم ولي در گروه سني 24-15 سال ميزان مصرف قليان از 8/0 درصد به 4/1 درصد  افزايش يافته است . بعنوان يكي از مهمترين عوامل كاهش مصرف دخانيات در كشورطي دهه گذشته مي توان به تأثير ممنوعيت تبليغات صنايع دخانيات اشاره داشت كه در مقايسه با ساير كشورهاي در حال توسعه در وضعيت مطلوبتري قرار دارد..
  

نگراني از افزايش مصرف دخانيات در جامعه علي الخصوص نزد جوانان بدلايل ذيل وجود دارد :

– عدم آگاهي افراد جامعه علي الخصوص جوانان از مضرات استعمال دخانيات و بي توجهي به اعتيادآور بودن اين محصول

– نداشتن تشكيلاتي در سيستم بهداشتي كشور جهت ارائه خدمات مشاوره اي به خانواده ها و ساير گروههاي هدف و همچنين درمان و مراقبت از افراد سيگاري علاقه مند به ترك

–  عدم وجود نظارت مستمر و پايش مناسب از برنامه هاي كنترل دخانيات

و از طرفي :

–  واردات سيگار توسط تعداد معدودي از كمپانيهاي چندمليتي كه قبلاً سيگار را بطور قاچاق وارد كشور مي كردند و اخيراً با شركت دخانيات وارد تجارت رسمي شده اند .

– عدم كنترل اساسي واردات قاچاق

– واردات سيگـــــــــار قاچاق توسط ساير كمپانيهايي كه خارج از گردونه تجارت رسمي قرار گرفته اند .

– اشباع بازارهاي داخل از سيگارهايي كه از طريق تجارت رسمي و قاچاق وارد مي شوند .

-عدم توجه به قوانين موجود درخصوص ممنوعيت استعمال دخانيات در اماكن عمومي و مراكز تهيه و توزيع موادغذايي

– وجود نگراني از بازگشت بخش خصوصي در توليد و فروش محصولات دخاني عليرغم رد لايحه لغو انحصار دخانيات

موارد فوق موجب افزايش دسترسي جامعه بويژه جوانان به سيگار و در نهايت افزايش مصرف خواهد شد. بنابه گزارش بانك جهاني بعنوان مثال در كشورهاي تايلند ،ژاپن ، تايوان پس از گشوده شدن بازار بـروي شركتهاي چند مليتي محصولات دخاني ، مصرف دخانيات به ميزان 10 درصد افزايش يافته است .

ضرورت اجراي برنامه كنترل دخانيات :

متأسفانه بسياري از مردم علي الخصوص جوانان به خطر اعتياد سيگار معتقد نيستند و آنرا ناديده ميگيرند . تحقيقات سازمان جهاني بهداشت نشان مي دهد كه در كشورهاي توسعه يافته آگاهي كافي در زمينه آثار زيانبار مصرف دخانيات وجود دارد ولي در كشورهاي در حال توسعه و يا كشورهاي فقير اين آگاهي بسيار كمتر است ، در بسياري از موارد با وجود اگاهي هاي لازم ، افراد معتاد به سيگار خطرات مصرف سيگار را نسبت به ساير بيماريها دست كم مي گيرند و يا اينكه حداقل در مورد شخص خودشان از اين آگاهي استفاده نمي كنند . بنابراين ارتقاء آگاهي عموم از پيامدهاي مصرف دخانيات بر سلامتي و استنشاق تحميلي دود سيگار در كاهش مصرف آن مؤثر است و ضروريست جهت اثربخشي برنامه هاي كنترل دخانيات با ايجاد مراكز مشاوره اي در نظام بهداشتي كشور دسترسي آحاد جامعه به خدمات كنترل دخانيات افزايش يابد ، تا بتوان گامي مؤثر  در جهت پيشگيري از ابتلا، به مصرف دخانيات و ترك سيگار و درمان افراد سيگاري و در نهايت جامعه اي عاري از دخانيات برداشت .

اهـــداف

هدف كلي :

ارتقاء و حفظ سلامت نسل حال و آينده از زيانهاي بهداشتي ، اقتصادي و اجتماعي مصرف دخانيات و تماس با دود آن

اهداف اختصاصي :

1- ارتقاء آگاهي عمومي با توجه ويژه به كودكان ، نوجوانان و جوانان درخصوص مضرات استعمال  و استنشاق تحميلي دود سيگار

2- كاهش دسترسي به مواد دخاني

3- كاهش استعمال دخانيات در ميان سيگارهاي فعلي از طريق توسعه و تقويت مراكز مشاوره ترك دخانيات

4- توسعه قوانين و سياست هاي كنترل دخانيات در كشور

5- جلب مشاركت جامعه و توسعه سازمان هاي غيردولتي فعال در زمينه كنترل دخانيات

6- راه اندازي نظام پايش و مراقبت در زمينه مصرف دخانيات و آثار سوء مصرف آن

زيانهاي ناشي از مصرف دخانيات :

1- بيماريها و مرگ و مير ناشي از مصرف دخانيات و استنشاق تحميلي آن :

استعمال دخانيات عامل بروزيا تشديد كننده بسياري از بيماريهاي مرتبط از جمله سرطانهاي ريه، حفره دهان، حنجره، بيماريهاي قلبي و عروقي ، كاتاراكت ، از دست دادن موها ، ضايعات شنوايي ، پوكي استخوان ، فساد دندانها و ….. مي باشد . در جمعيتهايي كه استعمال دخانيات در چند دهه اخير امري متداول مي باشد . 90 درصد سرطان ريه ، 15 تا 20 درصد ساير سرطانها ، 75 درصد برونشيت مزمن و آمفيزم و 25 درصد مرگ و مير ناشي از بيماريهاي قلبي و عروقي در سنين 35 تا 69 سال ، ناشي از مصرف دخانيات بوده است.

مصرف دخانيات در حال حاضر يكي از بزرگترين عوامل در حال افزايش مرگ و مير در سطح جهان مي باشد در حال حاضر 4 ميليون نفر هر ساله در اثر ابتلا به بيماريهاي ناشي از مصرف دخانيات جان خود را از دست مي دهند . با الگوهاي جاري استعمال دخانيات ، 500 ميليون نفر از جمعيت حال حاضر دنيا ، بالاخره بعلت مصرف دخانيات خواهند مرد . كه بيش از نيمي از اين افراد را كودكان و نوجوانان امروز تشكيل مي دهند . تا سال 2030 انتظار مي رود كه دخانيات با قرباني كردن 10 ميليون نفر در سال ، بيش از كل مرگهاي ناشي از مالاريا ، مادران باردار ، كودكان و سل ، تنها عامل عمده مرگ در دنيــــــا باشد . بيش از 70 درصد اين مرگ و ميرها در كشورهاي در حال توسعه اتفاق مي افتد . در ايران نيز مرگهاي ناشي از مصرف دخانيات به 50 هـــــزار نفر در سال برآورد شده است و پيش بيني مي شود طي 20 سال آينده اين ميزان به 200 هزار نفر در سال افزايش يابد .

اثرات استنشاق تحميلي دود سيگار نيز كمتر از عوارض ناشي از استعمال دخانيات نمي باشد ، دانشمندان بر اين عقيده اند كه دود محيطي از نقطه نظر سلامت هيچ آستانه مجازي ندارد ، چرا كه نه دستگاههاي تهويه و نه تمهيد جداسازي مكانهاي استعمال دخانيات هيچكدام بطور كامل هوايي پاك و عاري از آلاينده را فراهم نمي آورند ، بنابراين بهترين راه محافظت از آن قرار نگرفتن در معرض استنشاق تحميلي دود سيگار مي باشد در حاليكه طبق گزارش سازمان جهاني بهداشت بيش از 40 درصد افراد و تعداد 700 ميليون كودك يا به عبارتي نيمي از كودكان در معرض استنشاق تحميلي دود سيگار هستند .

2- زيانهاي اقتصادي ناشي از مصرف دخانيات :

براساس مطالعات سازمان جهاني بهداشت 2 تا 3 برابر هزينه مصرف دخانيات صرف درمان بيماريهاي ناشي از آن مي گردد چنانچه به گزارش شركت دخانيات ايران ، مصرف داخلي 50 ميليارد نخ باشد بطور متوسط سالانه 1000 ميليارد تومان صرف خريد و دود شدن اين محصول . 2000 تا 3000 ميليارد تومان صرف درمان بيماريهاي مرتبط با آن مي گردد .

بنابه گزارش بانك جهاني در ايالات متحده هزينه هاي مراقبتهاي بهداشتي ناشي از دخانيات 7 درصد كل هزينه هاي بهداشتي يا به عبارتي 71/3-2 دلار به ازاي هر بسته سيگار 20 تايي فروخته شده مي باشد . چنانچه اين رقم بطور متوسط 3 دلار به ازاي هر پاكت فرض شود ، براي مصرف 50 ميلياردي ايران هزينه مراقبتهاي بهداشتي چيزي حدود 6000 ميليارد تومان مي گردد .

همينطور مطالعات مستند سازمان جهاني بهداشت نشان مي دهد كه از هر دو نفر سيگاري ، يك نفر 15 تا 25 سال زودتر از موعد مقرر مي ميرد كه باتوجه به تعداد افراد سيگاري در كشور(9 ميليون نفر) ساليانه بيش از 3 ميليون سال به دليل مرگ هاي زودهنگام ناشي از مصرف دخانيات از دست مي رود هزينه خسارتهاي ناشي از آتش سوزيها و حوادثي كه با آتش ته سيگار اتفاق مي افتد يكي ديگر از زيانهاي اقتصادي مي باشد . (طبق گزارشي از آتش نشاني تهران ، يك سوم آتش سوزيهاي شهر تهران بدليل آتش ته سيگار و ساير ملزومات آن مي باشد) .

3- زيانهاي اجتماعي ناشي از مصرف دخانيات :

مصرف سيگار نوعي اعتياد است ولي متأسفانه اين مسئله به مرور در اجتماع جا افتاده و قابل قبول ترين عمل خلاف عرف محسوب مي شود . دلايل شيوع اين عادت احساس بدست آوردن شخصيت كاذب در افراد جوان ، اثر تخدير كنندگي جزئي سيگار ، مصرف آن در لحظات عصبانيت و غم و …… بعلت باور غلط و وابستگي جسمي و رواني با گذشت زمان را ميتوان نام برد ، متآسفانه وجود اين عادت خود زمينه ساز بروز اعتياد به مواد مخدر ، الكل ، فقر، بزهكاري علي الخصوص در افراد جوان مي گردد .

4- زيانهاي زيست محيطي ناشي از دخانيات :

از بين رفتن خاك ، تخريب جنگلها ، و مصرف آفت كشها و آلودگي آبهاي زيرزميني و هوا از مضرات زيست محيطي دخانيات مي باشد . مصرف مواد مغذي خاك توسط گياه توتون موجب عاري شدن خاك از اين مواد شده و از طرفي موجب جذب آفتها مي گردد و استفاده از انواع كودهاي شيميايي و آفت كشها آلودگيهاي آبهاي زيرزميني را بدنبال دارد ، از طرفي مقدار زيادي از درختان جنگلها براي سوخت در عمل آوردن توتون از بين مي روند .

آلودگي هوا ناشي از دود سيگار نيز يكي ديگر از زيانهاي آن مي باشد . دود سيگار داراي دو جريان اصلي و كناري است جريان اصلي هنگام پك زدن به دهان و ريه وارد مي شود و جريان كناري در فاصله پك زدن از نوك سيگار در هنگام بازدم وارد محيط و سپس ريه مي شود . دود سيگار حاوي 4000 نوع ماده با آثار آنتي ژني ، جهش زايي و سرطان زايي ، دارويي و ضد سلولي است.

مزيت هاي برنامه كنترل دخانيات :

–  ارتقاء آگاهي كاركنان بهداشتي از مضرات استعمال دخانيات و استنشاق تحميلي دود سيگار

–  بهبود عملكرد كاركنان بهداشتي در زمينه كنترل مصرف دخانيات

–  ارتقاء دانش كاركنان بهداشتي درخصوص روشهاي كنترل مصرف دخانيات

– افزايش سطح آگاهي مردم درخصوص زيانهاي ناشي از مصرف دخانيات و استنشاق تحميلي دود آن

– كاهش مصرف دخانيات در جامعه

– ارتقاء سلامت افراد جامعه

ضروري ترين و مهم ترين پيامدهاي حاصل از برنامه :

– كنترل مصرف دخانيات در بين كاركنان و افراد جامعه

– ايجاد محيط هاي كاري بدون دود

– ارتقاء آگاهي جامعه تحت پوشش نسبت به مضرات مصرف دخانيات

– كاهش مصرف دخانيات در اماكن عمومي و اماكن تهيه و توزيع موادغذايي

– افزايش حساسيت مردم نسبت به دود سيگار و افراد سيگاري

– قابل دسترس بودن خدمات ترك دخانيات جهت درمان افراد سيگاري

الزامات قانوني :

· مصوبه هيأت محترم وزيران در تاريخ 15/10/76 به استناد اصل يكصدوسي و هشتم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايـــران در خصوص ممنوعيت استعمال و عرضه سيگار و ساير مواد دخاني در اماكن عمومي

ماده 1- به منظور حفظ حقوق افراد جامعه و تأمين سلامت آنها در برابر زيانها و بيماريهاي ناشي از استعمال دخانيات ، استعمال هر نوع سيگار و ساير مواددخاني در اماكن عمومي مسقف به هر نحو ممنوع است .

تبصره 2 ماه 1 : مسئولان اماكن عمومي موظفند تابلوي ممنوعيت مصرف دخانيات را به تعداد مناسب در محلهايي كه قابل رؤيت باشد نصب نمايند و ممنوعيت استعمــــــال دخانيات در اماكن عمومي را يادآور شوند .

ماده 2- وزارتخانه هاي بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي ، فرهنگ و ارشاد اسلامي و سازمان صدا و سيما و ساير دستگاههاي فرهنگي و شهرداريها موظفند به منظور جلوگيري از اعتياد جوانان و تبيين زيانهاي جاني ، بهداشتي ، اجتماعي و مالي ناشي از مصرف دخانيات از هرگونه اقدامي كه موجب تبليغ ، تشويق يا تحريك افراد به استعمال يا مصرف بيشتر دخانيات شود جلوگيري نموده و نسبت به تهيه برنامه هاي منظم و منسجم فرهنگي و تبليغي مناسب در زمينه تبيين مضرات و تقبيح مصرف مواددخاني براي همگان بويژه جوانان اقدام نمايند .

· آئين نامه اجرايي قانون اصلاح ماده 13 قانون موادخوردني ، آشاميدني ، آرايشي ، بهداشتي مصوبه مجلس شوراي اسلامي مورخ 13/9/79

ماده 13- استعمال دخانيات توسط متصديان و كارگران مشمول اين آئين نامه در حين كار ممنوع است.

ماده 14- فروش و عرضه سيگار در كارگاهها و كارخانجات و اماكن و مراكز و محلهاي موضوع اين آئين نامه ممنوع است .

تبصره 1- اماكن و مراكز و محلهائيكه داراي مجوز و عامليت عرضه دخانيات هستند از شمول ماده 14 مستثني مي باشند .

تبصره 2- فروش به افراد كمتر از 18 سال در اماكن و مراكز موضوع اين آئين نامه ممنوع است .

ماده 15- مصرف هرگونه محصولات دخاني در محوطه هاي عمومي كارگاهها ، كارخانجات و اماكن و مراكز و محلهاي موضوع اين آئين نامه ممنوع است .

تبصره 1- متصديان ، مسئولين و يا كارفرمايان محلهاي موضوع اين آئين نامه مسئول اجراي مفاد ماده 15 بوده و موظفند جهت نصب تابلوهاي هشداردهنده در نقاط مناسب و در معرض ديد از مصرف دخانيات جلوگيري كنند .

تبصره 2- متصديان ، مسئولين و يا كارفرمايان موضوع تبصره 1 مي توانند محل مشخصي را كه كاملاً از محلهاي معمولي و عمومي جدا باشد جهت افراديكه ميخواهند دخانيات مصرف كنند در نظر بگيرند .

چالشهاي اجراي برنامه :

– عدم آگاهي مردم از خطرات واقعي سيگار

–  ناكافي بودن فرصتهاي مناسب براي اوقات فراغت جوانان

–  در دسترس بودن محصولات دخانيات در هر نقطه از كشور

– برخورد غيراصولي متوليان امور فرهنگي و اجتماعي با معضل سيگار

– بي توجهي يا كم توجهي مديران ارشد به برنامه هاي كنترل دخانيات

– قاچاق سيگار

– عدم توجه به قوانين و مقررات

– عدم آگاهي كاركنان بهداشتي از روشهاي مناسب كنترل دخانيات

– تأثير شخصيتهاي سيگاري كه از نظر اجتماعي ، مذهبي براي جوانان الگو هستند .

– عدم نظارت و پايش صحيح

نتيجه گيري :

باتوجه به تعهد جمهوري اسلامي ايران به مفاد كنوانسيون جهاني كنترل دخانيات ، اولويت سامزان جهاني بهداشت به امر كنترل مصرف و حذف استنشاق تحميلي دود سيگار بخصوص نزد جوانان ، ضرورت همت ملي با هدايت و رهبري وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي و دانشگاههاي علوم پزشكي كه مسئوليت سلامت جامعه را بعهده دارند بشدت محسوس بوده و لازم است كليه برنامه هاي مرتبط با كنترل دخانيات با جديت و حمايت بي وقفه مسئولين به اجرا گذاشته شده و از هر كوششي در جهت افزايش آگاهي افراد از مضرات استعمال دخانيات و استنشاق تحميلي دود سيگار و كاهش مصرف آن در جامعه دريغ نگردد.

توصيه ها و پيشنهادها :

انتظار از دانشگاهها :

– تشكيل/فعال كردن كميته هاي استاني و پيگيري مصوبات آن

– اتخاذ سياستي مبني بر حضور مؤكد معاونين بهداشتي در جلسات كميته و پيگيري و نظارت به اجراي برنامه كنترل دخانيات

–  ايجاد و توسعه مراكز مشاوره ترك دخانيات در سيستم بهداشتي كشور

– حمايت و پشتيباني از اجراي مصوبه هيأت محترم دولت بتاريخ 15/10/1376 درخصوص ممنوعيت استعمال و عرضه سيگار و ساير مواددخاني در اماكن عمومي

– حمايت و پشتيباني از اجراي آئين نامه اجراي قانون اصلاح ماده 13 موادخوردني ، آشاميدني ، آرايشي و بهداشتي مصوبه آذرماه 1379 مجلس محترم شوراي اسلامي

–  برقراري ارتباط مستمر و مداوم با دبيرخانه كميته كشوري كنترل دخانيات

انتظار از ستاد :

1-   تدوين و پيشنهاد قوانين و آئين نامه هاي كنترل دخانيات در زمينه توليد ، واردات ، توزيع ، مصرف ، استنشاق تحميلي دود سيگار و همكاري و مشاركت در امر مبارزه با قاچاق محصولات دخاني

2-      تدوين و ابلاغ استانداردهاي تشكيل كميته استاني و مراكز مشاوره ترك دخانيات

3-   تدوين برنامه هاي آموزشي ، تخصصي و برگزاري كارگاههاي توجيهي جهت راه اندازي مراكز مشاوره ترك دخانيات در مراكز بهداشتي درماني

4-      تدوين برنامه هاي مؤثر آموزش عمومي به منظور كنترل مصرف دخانيات

5-      اقدام جهت ايجاد سيستمي متمركز براي جمع آوري و تجزيه و تحليل داده هاي موجود در زمينه دخانيات در سطح ملي و بين المللي

6-      ارتباط با سازمانهاي بين المللي و ارائه گزارش از فعاليتهاي انجام شده

7-      پيگيري در زمينه اطلاع رساني به مقامات عاليرتبه كشور و جلب حمايت سياستي آنان از برنامه

8-      جذب اعتبارات خاص جهت راه اندازي مراكز مشاوره در استانها

9-      اجراي طرحهاي تحقيقاتي در زمينه تأثير برنامه كنترل مصرف دخانيات

         تدوين:

           خانم مهندس محصلی       مسئول دبيرخانه کشوری کنترل دخانیات
             آقای دکتر آذری پور          عضو کميته کشوری کنترل دخانیات کنترل دخانیات

همچنین بررسی کنید

آفت‌‌کش کلورپیریفوس (Chlorpyrifos) به مغز جنین آسیب می‌رساند

تحقیقات جدید نشانگر آن است که آفت‌‌کش کلورپیریفوس به مغز جنین آسیب می‌رساند. کارشناسان با …

كنترل ميكرو ارگانيسم ها

عوامل ميكروبي در محيط زيست پراكنده اند و همواره سلامت انسان حيوان و گياه را …